возвр. от быһаар = решать что-л. (для себя); решиться на что-л.; барарга быһаарынна он решил уехать; он решился на отъезд.

сов. 1. (начать качаться) хачайданан бар, биэрэҥнээн бар; маятник раскачался маятник биэрэҥнээн барда; 2. разг. (расшататься) иэҕэҥпээ, тулхаҥнаа, биэрэҥнээ; 3. перен. разг. (решиться) хамсан, турун, ылсан бар.

туохт. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго санан, турун. ☉ Вознамериться сделать что-л., задумать что-л., решиться на что-л. Бу сырыыга бырастыы гыммаккытын билэр буолан, көрдөһө да сорумматым. Н. Лугинов
«Дулҕалааҕын» оттоон кэбиһэргэ сорунна. Амма Аччыгыйа
Мэхээс оҕонньор дьоннору көмөлөһүннэрэн аты көлүйээри сорунан көрдүлэр да, туһа тахсыбата. Дьүөгэ Ааныстыырап
Күтүөтүҥ үөрэҕин хайаан да бүтэрэргэ соруна сылдьар. М. Доҕордуурап

туохт. Абааһылаах буол; абааһыга күтүрээ. ☉ Иметь черта, беса; считать, будто в кого-что-л. вселился бес
[Лариса:] Хайа, кырдьаҕаас, ааныҥ эмиэ абааһыланна дуу, хайдаҕый? Ким да киирбитэ-тахсыбыта көстүбэт гынан баран, сабыллар, аһыллар. Суорун Омоллоон
♦ Биирдэ абааһыламмыт — туохха эрэ сорунан урут оҥорботоҕун оҥорбут. ☉ Впервые решиться предпринять что-л., чего раньше не решался делать (черт дернул на такой шаг — в хорошем смысле)
Дьэ, доҕоор, биирдэ абааһыламмыт диэбиккэ дылы, үйэлээх сааспар күһүн аан бастаан уоппускабын соҕуруу дойдуга атаардым эбээт. «Кыым»

сов. 1. (сойтись, сосредоточиться) муһун, түмүс; в классе собрались все ученики кылааска үөрэнээччилэр бары муһуннулар; 2. (напр. о совещании) муһун; собрался военный совет байыаннай совет муһунна; 3. (скопиться) муһун, мунньулун; здесь собралась вода манна уу мустубут; 4. (о дожде и т. п.) таҕыс, буол; к вечеру собралась гроза киэһэ этиҥнээх ардах буолбута; 5. (составиться, набраться) мунньулун; собралась ценная коллекция картин хартыына сыаналаах кол- ' лекцията мунньулунна; 6. (приготовиться) хомун, тэрин, оҥоһун; собраться в дорогу суолга хомун; собраться ехать домой дьиэ- ' лииргэ оҥоһун; 7. (решиться) санан, быһаарын; он собрался жениться кини ойох ыларга сананна; 8. (сжаться, сморщиться) түүрүлүн, мыччыһын; 9. с чем түмүн, мунньун, булун; собраться с силами күүскүн түмүн; собраться с мыслями өйгүн-санааҕын булун; собраться с духом санааҕын түмүн.

сыһ.
1. Ыһыктыбат курдук, күүскэ. ☉ Крепко, сильно
[Мойот] бүдүрүйэн охтуох киһи тоһоҕо атын төбөтүн убайа кытаанахтык тутан иһэр буолан, нэһииччэ өрүһүннэ. Т. Сметанин
Бөрө илиибин хадьырыйыан икки ардыгар тылын төрдүттэн ыксары тутан баран, кытаанахтык эрийэн бардым. И. Сосин
△ Бигэтик, өйтөн түһэрбэт курдук. ☉ Крепко, непреклонно (решиться на что-л.); прочно (закрепить в памяти)
Кытаанахтык быһаарыннаххына кэлээр. Талбыт оройуоҥҥар ыытабын. Н. Лугинов
Ньургууна урут тугу да билбэт эбит. Манна кэлэн баран олох ыарын кытаанахтык өйдөөтө. А. Сыромятникова
Олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтин биэлсэрин кытаанахтык итэҕэйэр. П. Аввакумов
2. Туох да сымнатыыны таһаарбат курдук, хаҕыстык; ирдэбиллээхтик. ☉ Сурово, жестко (смотреть, держаться); строго (требовать)
Түмэппий үөрбүтүн туттуна сатаан, ордук нүһэрдик саҥаран, кытаанахтык туттан, аргыый аҕай остуолга ыкса тиийдэ. Амма Аччыгыйа
Аҕата «Солуута суох туохтан алларастаатыҥ» диэбиттии, кытаанахтык көрөн кэбистэ. Болот Боотур
[Батурин] дьыаланы кытаанахтык иэстээччи, хоччоххойдук, утарытынан. В. Яковлев

туохт. Тугу эмэ оҥорорго сөбүлэн, сөбүлэс (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Поддаваться на уговоры, соглашаться (обычно употр. в отриц. ф.) Эриэс, булгу мэлдьэһиэн Эдэр сүрэх киириммэт! П
Тобуруокап. Ити түөс буолбут оҕонньор Эппитигэр кииринэммин, Оҕобун улуу ыал Уорааныгар быраҕаммын, Быарым уулунна, Бырдым быһынна. С. Васильев
△ Тугу эмэ саҕалаа, туох эмэ саҥаны оҥорорго турун, ылыс. ☉ Начать что-л., приступить к чему-л., взяться за что-л., решиться на что-л. [Оптуобус] куорат тас өттүгэр таҕыста, силлиэлээх айаҥҥа киириннэ. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы биэс сылы аһаран, Иккис биэс сылларга киириниҥ! Эрилик Эристиин
Бүтүн сайыны, күһүнү быһа ким да киириммэтэх сиригэр [саахта саамай аллараа өттүгэр] түһэн үлэлии сылдьар дьон. Үһүөйэхтэр. С. Федотов
♦ Албыҥҥа (угаайыга) киирин — туохха эмэ киирэн биэр, үктээн биэр. ☉ Попасть впросак, угодить в историю
Саха үлэһит норуота кинилэр [баайдар] албыннарыгар киириммэтэҕин ааһан, Сэбиэскэй былааһы көмүскээн саа-саадах тутан турда. С. Ефремов
Суруйааччы сорох киһилии майгына суох чэпчэки дьахталлар содур дьон угаайыларыгар кэбэҕэстик кииринэллэрин сэмэлиир. ФЕВ УТУ. Тылга (тылыгар) киирин — ким эрэ эппитин иһит, эппиттэрин курдук оҥор. ☉ Прислушаться к чьим-л. словам, мнению, согласиться на что-л. Бурхалей кэнники тылга кииринэн сатыы атаакалыырга сөбүлэннэ. Эрилик Эристиин
Хабыыча Доргууйап кинилэр тылларыгар киириммэккэ, буугуначчы тыына турбута. П. Аввакумов
Уйадыйан ылбытыгар тэптэрэн, ийэм биригэдьиир тылыгар киириммит быһыылааҕа. Ч. Айтматов (тылб.)

I
1.
ыл диэнтэн бэй. туһ. Сытала суох улахан Сыарҕатын иһигэр, Ыпсыыта биллибэт элбэх Ындыытын ылынна, табыла биллибэт элбэх Таһаҕаһы хааланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эмээхсин сөтөллөн, хахсайан, Умнастаах хамсатын ылынна. Күннүк Уурастыырап
Куоратчыттар ас-үөл ылынан дойдуларын диэки суолларын көннөрдүлэр. «ХС»
2. Тугу эмэ бэйэҥ оҥор, бэйэҥ сүк (хол., атыттарга кыаллыа суоҕу). ☉ Принимать, брать на себя что-л. (напр., ответственность)
Луха оҕолору көмүскээн, буруйу барытын бэйэтигэр ылына сатыыр. Амма Аччыгыйа
Мин бэйэм тэрийэр оонньуум, Айыытын-харатын бэйэбэр ылынабын. И. Гоголев
Болот хамначчыт дьахтары олус диэн аһына санаата уонна буруйу бэйэтигэр ылынарга сананна. Н. Заболоцкай
3. Ким эмэ этиитин, тылын, быһаарыытын кытта сөбүлэс. ☉ Соглашаться с кем-л., принимать чьё-л. решение, предложение
Мунньах биир санаанан Ананий Золотовскай этиитин ылынна. М. Доҕордуурап
Тоҕус уоннаах оҕонньор уолун тылын ылынна. Эллэй
Дьиэлээх киһи этиппэт даҕаны, барытын даллайбытынан сөбүлэнэн, ылынан истэ. Н. Заболоцкай
4. Халбаҥнаабат курдук гына, туохха эмэ бигэтик быһаарын. ☉ Твёрдо решиться на что-л., взять на себя смелость в чём-л.
Оботтоох баайдарга сыстыбат, Кытаанах санааны ылынаар. Эрилик Эристиин
Онтон кытаанах санааны ылынан таастан тэбинэн сиксиринэ-сиксиринэ тартым. Т. Сметанин
Үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыныыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түстэ. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. алын ‘брать себе (для пользования)’
II
туохт. Икки аҥыы бар, ыыра бар, хайдан, арахсан хаал. ☉ Разъединяться, разрываться, отрываться, выпадать
Үтүлүктээх бэргэһэлэрин ыйаары гыммыта көхөлөрө ыллан түспүт. ПЭК ОНЛЯ II
Эрбэҕим ыллан дуу, ууллан дуу хаалбата буоллар, ынаҕы сатаан ыах эбиппин. М. Доҕордуурап
Эбэтэ Оппуруоһа эмээхсин наһаа кырдьаҕас, үлэни-хамнаһы кыайбат, дьааһыйдаҕына сыҥааҕа ыллан түһэн хаала сылдьар. «Кыым»

1) мысль, дума; киниэхэ оннук санаа элэс гынна у него мелькнула такая мысль; биһиги санаабыт биир наши мысли одинаковы; ол туһунан санааҕын да хамсатыма об этом и мысли не допускай; об этом и думать не смей; киһи санаата күүстээх человеческая мысль сильна; ол түбэлтэ санаабыттан тахсыбат тот случай у меня из головы нейдёт; 2) цель, стремление, намерение; желание; кини санаатын ситтэ он достиг своей цели; инньэ гынар санаанан имея такое намерение; санааҕар тур = настаивать на своём, добиваться своего; санааҕын (или санааны) уур= приложить старания, усилия; стремиться хорошо выполнить какую-л. работу; санааҕыттан оҥор= делать что-л. по своей воле, с охотой, без напоминания (обычно о детях); санаата кэлэн охотно, с охотой, с рвением; санаата кэлэн маны оҥоруо дуо? охотно ли он сделает это? (т. е. хорошо ли, добротно ли); санаата туолла он удовлетворён (достигнутой целью, исполнением желания); санаатын хоту по его желанию (делать что-л.); 3) горе, печаль; траур; санаата суох беззаботно; санааҕа түс = опечалиться; ыар санааҕа ыллар = переживать тяжёлое горе; санааҕын аралдьыт = (или тарҕат=) рассеяться; отвлечься (от горестных мыслей); санаата көммүт он снова пришёл в хорошее настроение, он вновь приободрился (после угнетённого состояния); санаата көнньүөрбүт он пришёл в радостное настроение (по случаю какого-л. приятного события, обычно после подавленного состояния); санаата нус буолар он успокоился, он обрёл покой; санаата оонньуур он лишился душевного равновесия (от горя, мрачных мыслей); санаата хараастар он чувствует тоску, ощущает подавленность (напр. от тяжёлых дум, безвыходного положения); санаата чэпчээтэ у него отлегло от сердца; санаата түспүт настроение у него упало; он приуныл; 4) в сочет. с кэллэ означает пожелать, захотеть; аһыах санаам кэллэ я захотел есть # санааҕар тут= затаить обиду; санааны көтөх = воодушевить кого-л., укрепить в ком-л. уверенность в чём-л.; санааны ылын = решиться на что-л.; санаата алдьанар он раздражается, озлобляется; санаата батарбат ему не терпится, его подмывает (сделать что-л.); санаата бөҕөх он очень надеется на что-л.; он уверен в чём-л.; санаата буолбат ему совестно; санаата тэйдэ он разочаровался в ком-л., потерял уважение, доверие к кому-л.; санаата холлор он чувствует раздражение, досаду, злобу, он злится, досадует; санаата хотор он чувствует полную уверенность, он целиком и полностью уверен (напр. в выполнении чего-л.); санаатын тап= угодить.

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.