прил. румынскай, румынныы, румын; румынский язык румын тыла.

бар-кэл диэнтэн хай
аата. Уулуссаларга барыы-кэлии баһаам. —Барыы-кэлии мөлтөөн, сурах-садьык дорҕооно олус хойутаан, кубулуйан тиийэр дойдута. Амма Аччыгыйа
«Табаарыс начальник, румыннар тугу эрэ оҥороору гыналлар, барыылара-кэлиилэрэ үксээтэ», – диэн миэхэ дакылааттаабыттара. Н. Якутскай

көр судаарыстыба
Бэйи эрэ, хаһан биһиги государствобыт румыннартан Бессарабияны төттөрү ылыаҕай? Н. Якутскай
[Казаков:] Государство наадатыгар сүрдээхтик ыксаан иһэбит. С. Ефремов
ХV үйэ бүтэһигэр Франция, тус-туспа феодаллар сирдэригэр бытарыйан олорбут дойдуттан, кииннэммит государство буолбута. АЕВ ОҮИ

сыһ. Күнүскү кэмҥэ, сырдыкка. ☉ Днем, пока светло
Күнүһүн атын румыннар биһиги кэтиирбитин сэрэйиэхтэрэ, туоратар дьоннорун атын сиринэн ыытыахтара диэн «Тоҕой» учаастагар манабылы туруорбатаҕым. Н. Якутскай
Онон [хаартанан] сирдэтэн этэрээт түүн айаннаан, күнүһүн тыаҕа бүгэн, кэдэрги сирдэринэн кэлэн испит. М. Доҕордуурап

аат. Тыынан устар киһи. ☉ Лодочник
Хайдаҕын да иһин, румыннар «тыыһыттарын» тыыннаахтыы тутуохха наада. Н. Якутскай
[Оҕонньор] бу биһиги түһэн олорор сирбититтэн икки көс аллара олохтоох, бу дойдуга киэҥник биллэр-көстөр, аатырар тыыһыт, ытык кырдьаҕас киһи этэ. Н. Габышев

мн. (ед. румын м., румынка ж.) румыннар. румяна только мн. тэтэрдэр кырааска. румянец м. им хаана, им тэтэриитэ. румянить несов. кого-что 1. (покрывать румянцем) тэтэрт, кытарт; мороз румянит щёки тымныы киһи иэдэстэрин тэтэрдэр; 2. (покрывать румянами) кыраасканан тэтэрт, кыраасканан кытарт; румянить лицо сирэйгин кыраасканан тэтэрт.

аҕыс диэнтэн кэр. ахс. аат. ☉ Восьмой
[Алдьархайга былдьаппыт дьон] ахсыс күннэрэ ити курдук ааста. Амма Аччыгыйа
Мичил бу кыһын ахсыс кылааска наар үчүгэй уонна туйгун сыаналарынан үөрэммитэ. Г. Колесов
Сарсын, от ыйын ахсыс күнүгэр, икки сэбилэниилээх үспүйүөннэри биһи дойдубутугар румыннар туоратарга бэлэмнииллэр. Н. Якутскай

1. даҕ. Хараҥа соҕус өҥнөөх, хараҥатыҥы. ☉ Темноватый (о цвете)
   Хараҥатык өҥнөөх ыарахан немецкэй гарнитур куруутун ыраас, чөм курдук хосторго киһи кута-сүрэ тэһийиэх көрүҥүн үөскэтэрэ. Далан
   Сөҕүмэр улахан пуорт. Киниэхэ хараҥатык дьэбин өҥнөөх аарыма броненосецтар тохтууллара. А. Куприн (тылб.)
2. сыһ. суолт.
3. Билиитэ-көрүүтэ, сайдыыта суохтук, хаалынньаҥнык. ☉ Отстало, некультурно, убого (жить)
   Кырдьаҕаас, эн бу кирдээхтик, хараҥатык олороруҥ иһин мин ыстарааптатарбар тиийэбин. Суорун Омоллоон
   Бессарабия олохтоохторо, румыннар күүстэринэн баһылыахтарыттан ыла, олус да дьадаҥытык, хараҥатык олороллор. Н. Якутскай
   Маарыйа, төрүт хараҥатык үөскээбит эрэйдээх, туох үөрэммитэ-сайдыбыта кэлиэй. Бэс Дьарааһын
4. Олус күүскэ (хол., ымсыыр, ордугурҕаа). ☉ Чересчур (напр., жадничать, завидовать)
   Эн биһикки, доҕоччуок, Кимиэхэ да хараҥатык Ордугурҕаабыт аньыыбыт суох, Дьэбин сиэбэт дууһабытын. И. Гоголев
   Киһини туох намтатарый? Кылгас сото буолбатах, Кылгас соно буолбатах, Хантаҥнааһын, ньылаҥнааһын, Хараҥатык ымсыырааһын. И. Гоголев

туохт.
1. Кими, тугу эмэ салай, дьаһай. ☉ Направлять кого-л., руководить кем-л.
Семен Илларионов улуус баһылыга буолбута. Нэһилиэктэри эмиэ кини бэйэтин ханыылара баһылыыллара. М. Доҕордуурап
Бу дьон улууска өрөбөлүүссүйэ хамсааһынын баһылаан ыытар соругу бэйэлэригэр ылыммакка олорон хаалбыттара. Эрилик Эристиин
Сопхуоһу дириэктэр баһылыыр, кини үрдүкү уорганынан ананар уонна босхолонор. ЭБТ
2. Тугу эмэ бас бил, хаһаайын буол. ☉ Владеть чем-л., быть хозяином чего-л.
Бессарабия олохтоохторо, румыннар күүстэринэн баһылыахтарыттан ыла, олус да дьадаҥытык, хараҥатык олороллоро. Н. Якутскай
Байбал кинээс баһылаабыт «Баҕарах төрдө» алааһын Ыкынаан оҕонньорго биэрэргэ Ытыс тыаһа ньиргийдэ. С. Васильев
3. Тугу эмэ сатаа, үөрэтэн бил, сатаан туттар буол. ☉ Научиться делать что-л., овладевать, пользоваться чем-л.
Норуот кэрэ тылын баһылаабакка эрэ поэт буолуохха сатаммат. Софр. Данилов
Дириэктэрдээх завуч утуу-субуу бэрт өр араатардаатылар. Иккиэн даҕаны тыл этиини бэркэ баһылаабыт дьон. Н. Лугинов
[Монголияҕа] бэҕэһээҥҥи көс олохтоох сүөһү иитээччилэр аныгы массыынанан үлэлээһини баһылаан барбыттар. И. Федосеев
4. Атыттардааҕар ордук киэҥник туттулун, ордук суолталан. ☉ Иметь ведущее положение, превзойти, превосходить в чем-л. других
Лирика улам күүһүрэн, билигин баһылыыр жанр быһыытынан сайдан кэллэ диэххэ сөп. Эрчимэн
Үөрэтии күн бүгүнүгэр диэри баһылаан турар эргэ систиэмэтэ …… уларыйбата диэххэ сөп. Н. Лугинов
5. Тугу эмэ туһаҕа таһаар. ☉ Осваивать что-л. Киһи космос куйаарын баһылыыр сырдык үйэтэ арылынна. А. Бэрияк

көмө аат.
1. Хайааһын туох эмэ баар сирин диэки туһуланан оҥоһуллубутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, в сторону которого направлено действие (на (в) нашу сторону)
Тыһы кыталык курдук дьахтар тиийэн, эмээхсин, оҕо өттүгэр дьорос гына түстэ. Ньургун Боотур
Биһиги өттүбүтүгэр киһи туораата. Н. Якутскай
Илин чэрчи өттүгэр, Сиэрэй тииҥим кутуругун Тиэрэ туппут холобурдаах, Тэлим сириэдитэн киллээртэр. С. Зверев
2. Хайааһын туох эмэ баар сиригэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, на стороне которого совершается действие (на стороне)
Хара Бытык аргыый аҕай, сэрэммит киһи быһыытынан, ампаары төгүрүйэн көрдө, ол кэннэ кэлэн, биһиги өттүбүтүгэр баар хаҥас муннугу ыйда. Н. Неустроев
Халдьаайы өттүгэр …… ньолбоҕор күөллээх үрэх устун [Тогойкин] баран истэ. Амма Аччыгыйа
Румыннартан биһиги өттүбүтүгэр туох буолара барыта көстөр быһыылаах. Н. Якутскай
3. Таһаарыы падеж форматыгар хайааһын туох эмэ баар сирин диэкиттэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, со стороны которого совершается действие (со стороны)
Полициялар өттүлэриттэн сүүһүнэн саа халлааҥҥа эстэр. Эрилик Эристиин
Аны мин кыраныыссаны туорааччыны биһиги өттүбүтүттэн күүтэбин. Н. Якутскай
Саллааттар өттүлэриттэн эмиэ буорах бурҕаҥныыр, саа тыаһа дэлби барыталыыр. «ХС»
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ баар сирин диэкинэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, вдоль которого совершается действие (по чему-л., вдоль чего-л.) Бу остолобуой тас, боростуой киһи киирэн аһыы түһэн баран тахсар өттүнээҕи айаҕар, аҥаар эркин өттүнэн уочараттаан, илдьирийбит таҥастаах оҕолор мустан турар этилэр. Эрилик Эристиин
Сэмэнчик хотон өттүнэн күөйэ тэбинэр. Н. Якутскай
Дэриэбинэни тыа өттүнэн эргийэ барыахтаахпыт. «ХС»