1. даҕ. Хараҥа соҕус өҥнөөх, хараҥатыҥы. ☉ Темноватый (о цвете)
   Хараҥатык өҥнөөх ыарахан немецкэй гарнитур куруутун ыраас, чөм курдук хосторго киһи кута-сүрэ тэһийиэх көрүҥүн үөскэтэрэ. Далан
   Сөҕүмэр улахан пуорт. Киниэхэ хараҥатык дьэбин өҥнөөх аарыма броненосецтар тохтууллара. А. Куприн (тылб.)
2. сыһ. суолт.
3. Билиитэ-көрүүтэ, сайдыыта суохтук, хаалынньаҥнык. ☉ Отстало, некультурно, убого (жить)
   Кырдьаҕаас, эн бу кирдээхтик, хараҥатык олороруҥ иһин мин ыстарааптатарбар тиийэбин. Суорун Омоллоон
   Бессарабия олохтоохторо, румыннар күүстэринэн баһылыахтарыттан ыла, олус да дьадаҥытык, хараҥатык олороллор. Н. Якутскай
   Маарыйа, төрүт хараҥатык үөскээбит эрэйдээх, туох үөрэммитэ-сайдыбыта кэлиэй. Бэс Дьарааһын
4. Олус күүскэ (хол., ымсыыр, ордугурҕаа). ☉ Чересчур (напр., жадничать, завидовать)
   Эн биһикки, доҕоччуок, Кимиэхэ да хараҥатык Ордугурҕаабыт аньыыбыт суох, Дьэбин сиэбэт дууһабытын. И. Гоголев
   Киһини туох намтатарый? Кылгас сото буолбатах, Кылгас соно буолбатах, Хантаҥнааһын, ньылаҥнааһын, Хараҥатык ымсыырааһын. И. Гоголев

аат. Хараҥа эмискэ сырдыы түһүүтэ эбэтэр сырдык хараҥара түһүүтэ (хол., түүҥҥү хараҥаҕа чаҕылҕан чаҕылыйталаатаҕына). ☉ Быстрая смена тьмы и света (напр., при молнии в ночной тьме)
Сырдыкхараҥа буолбахтыыр, чаҕылҕан күлүмнүүр, этиҥ тоҕута барар. Суорун Омоллоон
♦ Сырдыкка-хараҥаҕа (сырдык-хараҥа ортотугар) киирдэ — тыҥааһыннаах балаһыанньаҕа киирдэ эбэтэр өлөртиллэр икки ардыгар түбэстэ, түлэй-балай буолла. ☉ Находиться в состоянии кризиса, быть между жизнью и смертью (напр., при болезни)
Идея Васильевна Мөрүөн Даайа (илиитэ сүүлэ иһэн) сырдык-хараҥа икки ардыгар киирэ сырыттаҕына тиийэр. Н. Босиков
Көлөпүнэ [киһи аата] маатыралаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Сороҕор суорҕаным иһигэр тоҥон бабыгырыырым, сороҕор этим уотунан кутаалыы, унньуктаах уһун түүн устата сырдыкка-хараҥаҕа киирэрим. А. Куприн (тылб.). Сырдыкка-хараҥаҕа киллэр (түһэр) — 1) кими эмэ олус ыксатан, ууга-уокка түһэр. ☉ Сильно торопить кого-л., вгоняя в состояние растерянности. «Оптуобус хоҥноору турар, хомунан бара охсуохха!» — диэн уол ийэтин сырдыккахараҥаҕа киллэрдэ; 2) кими эмэ ыарахан, мүччүргэннээх, олус кутталлаах быһыыгамайгыга киллэр. ☉ Сильно напугать кого-л., застав врасплох
[Бөрө] биир улахан арбадай [ат] такымыгар түспүтэ. Ону анарааҥҥыта умса-төннө түһэн, хаарынан тибэн сырдыкка-хараҥаҕа киллэрбитин, дьолго, иҥиириттэн харбаабатах буолан, эттээх тириитэ сиирэ баран, тыыннаах ордубута. Р. Кулаковскай
Онуоха эбии ыттар …… ыстаммыттара эмискэтэ, хапсаҕайа миигин хара маҥнайгыттан сырдыкка-хараҥаҕа киллэрэн кэбистэ. «ХС»
◊ Сырдык-хараҥа былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһык
Киэһэ сэттэ чаас буолуута сырдык-хараҥа былдьаһыыта, этэ тарда-тарда, бэркэ сэрэнэн, кэтэнэн Сютин олбуорун кэннигэр тиийдэ. Болот Боотур
Үһүс күммүтүгэр, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, мин билэр биэрэкпэр кэлбиппит. Н. Босиков

1. даҕ.
2. Сырдык киирбэт буолан киһи тугу да чуолкайдык арааран көрбөт. ☉ Тёмный, непроглядный (напр., о ночи)
   Хараҥа түүннэргэ ханна эрэ ыраах торҕон бөрө улуйан эҥсэлитэр. И. Федосеев
   Барар сирдэрэ ыраах эбит. Үрэх бастарынан, аҥхайдарынан баран иһэн хараҥа ойуурга киирдилэр. Т. Сметанин
   Мичил хараҥа хоско соҕотоҕун олорон, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Г. Колесов
3. Харааран көстөр өҥ. ☉ Тёмный цвет
   Хараҥа былыт быыһыттан, Уорбалыырдыы, ый быкта. Күннүк Уурастыырап
   Ардайдаах сиэллээх, кутуруктаах диэн сырдык уонна хараҥа кыллар булкуһан үүммүт буоллахтарына этиллэр. АНД СӨДьИ
4. Хара өҥҥө чугаһыыр ханнык эмэ өҥ эгэлгэтэ. ☉ Тёмный оттенок какого-л. цвета
   Халлаан хараҥа күөх дьэҥкир мындаатыгар хотугу сардаҥа кубаҕай толбонноро дьиримнэһэ оонньууллар. Н. Габышев
   Тирии уорҕатын түүтүн хараҥа күөх, сырдык күөх, бороҥ дьүһүннээххэ араарыллар. АВЛ ГСФ
   Иннилэригэр өрүс төрдүн араҕас уутуттан чыҥха атын өҥнөөх муора хараҥа күөҕүнэн кэрэлэнэн ыдьырыйа сытара. В. Катаев (тылб.)
5. көсп. Ыар, эрэйдээх, муҥнаах (хол., олох, кэм). ☉ Трудный, тяжёлый, безотрадный (напр., о жизни, времени)
   Мин куойа саныыбын ол сэмэй ааппыныын Хаһан эрэ арахсар хараҥа чааспын. С. Данилов
   Аҕыйах сыллааҕыта холкуостар онтон сопхуостар тэриллиэхтэрин иннинэ хараҥа олох диэн манна баара. Н. Якутскай
   Оҕо сылдьан оччотооҕу хараҥа олоххо ойуун кыырарын, удаҕан далбыйарын элбэхтик истибитим. В. Протодьяконов
6. көсп. Сиэрэ суох, куһаҕан, омсолоох, киһи кэлэйиэн курдук түктэри (хол., быһыы-майгы). ☉ Мерзкий, гадкий, вызывающий отвращение (напр., о поступке)
   Хабырыттар Хабырыыс: «Дьэ, кырдьык бу курдук хараҥа, бу курдук дьиикэй, бу курдук сидьиҥ быһыы-майгы үөскээбэт гына кэһэтиэххэ наада...» П. Ойунуускай. [Мартыын:] Өлөргүн кэрэйбэккэ үтүө быһыыны оҥороҕун дуу, эбэтэр хоргустук Хараҥа айыыга киирэҕин дуу? И. Гоголев
   Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыны-буруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур
7. көсп. Билиитэ-көрүүтэ кыараҕас, үөрэҕэ, сайдыыта суох. ☉ Отсталый, неграмотный, тёмный
   Олохтон хаалбыт, хараҥа тыа дьонун араас албыннарыгаркуулдьаҕаларыгар үктэтэн, уҕалдьылаан, саа туттарбыттар. Н. Заболоцкай
   Мин ийэм, кини саастыылара — сахам хараҥа дьахталлара, Үөрэҕи, сайдыыны билбэккэ, Үлэттэн атыны көрбөккө …… Олороохтообуккут эбит дии. И. Эртюков
8. көсп. Сайдыыта, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх, хаалынньаҥ (сир, дойду туһунан). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
   Сүрдээх хараҥа дойду — биһиги нэһилиэкпит. Амма Аччыгыйа
   Бандьыыттары бэриннэрэр боппуруоһу Алексей Елисеевич оччотооҕу олус хараҥа, хаалан олорбут ыраах кытыы сирдэр олохтоохторун көмүскүүр-харыстыыр үтүө майгылаах, гуманнай соруктары кытта ситимниир. Н. Заболоцкай
   Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
9. аат суолт.
10. Туох да көстүбэт им-балай. ☉ Темнота, тьма, темень, мрак
    Дьөгүөрдээн хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
    Күһүҥҥү хараҥаҕа көмүлүөк оһох иннигэр хас да ыал ити курдук үлэлии олорор. Күндэ
    Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
11. көсп. Билии-көрүү, үөрэх суоҕа. ☉ Невежество, непросвещённость, дремучесть, темнота
    [Биэссэр] Дьон хараҥатын бэккиһээн, кыһалҕаҕа түбэспит дьадаҥылары аһынан, чыпчырына-чыпчырына, илгистэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    Мин онно үөрэниэм, үлэлиэм... оччоҕо хараҥа быраһаай! Эллэй
    Баай ыал хаһаайыстыбата хамначчыт үлэтинэн тэриллэрэ. Оччотооҕуга, олох хараҥатыгар, сүөһүнү эмтээһин, талан ууһатыы да суоҕа. ВМП УСС
    ♦ Хараҥа баттал — сору, муҥу көрдөрөр, киһи быраабын сарбыйар ыар баттабыл, атаҕастабыл. ☉ Тяжёлое бремя, гнёт
    Саха дьадаҥыта үгүс үйэҕэ хараҥа баттал, кыһалҕа ыар сүгэһэрин сүгэн нүксүйбүт көхсүн көннөрбүтэ. Софр. Данилов
    Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
    [Киириктээх] Хараҥа батталга тэпсиллэн, хайдах эмэ хоргуйан өлбөт эрэ иһин …… түүннэри-күннэри үлэлээн сордоноллоро. С. Ефремов. Хараҥа буруй — сиэргэ баппат ыар быһыыланыы. ☉ Тяжкое преступление
    Эн тускар, хомуньууһум туһугар өлөн эрэр кыһыл саллааты атаҕастаабыт хараҥа буруйгун хаһан эрэ өйдүөҕүҥ. Амма Аччыгыйа
    Кинилэр арҕастарыгар хараҥа буруй ыар таһаҕаһа, кинилэр атахтарыгар бэйэлэрэ өрбүт хааннаах тимир кыаһылара. Т. Сметанин
    Хаһааҥҥа да дылы олордорбун Хараҥа буруйум, Халыҥ айыым Хаһан да хаалыа суох. А. Сыромятникова
    Хараҥа дьай — хара дьай диэн курдук (көр дьай III). Хараҥа дьайдарын суох гынарга охсуһуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
    Баттал хараҥа дьайын кыайан, бары сиргэ бастыҥ аатыран турдун Модун уохтаах Сэбиэскэй Аармыйа. Эллэй
    Хараҥа (тымныы) күлүктэн көр тымныы. Хараҥа күлүктэммитим, Үтүөбүн — үлтүрүтэргэ үлүһүйбүтүм, Айыыбын — алдьатарга дьалыһыйбытым, Абаккайын-алдьархайын ньии, оҕолоор!!! Суорун Омолоон. Хараҥа на- каас — хара накаас диэн курдук (көр хара). «Бу курдук хараҥа накааска, хара сорго олоруом суох этэ», — диэн бэркэ муҥатыйар буолла. П. Ойуунускай
    <Хараҥа> түүнү харахтан көр түүн II. Фашистар ыам бырдаҕын курдук элбэх сөмөлүөттэрэ Ийэ дойдубут столицатын Москваны буомбалыы хараҥаны харахтанан халаахтыы көппүттэрэ. ИИФ УС
    Хараҥанан харахтанан харбаан барыахтарын баҕалаахтар да бааллара. «Чолбон»
    Хараҥаҕа (түүҥҥэ) ылларда (былдьатта) көр түүн II. Василий халыҥ хаарга эккирэтэн икки тайаҕы өлөрдө. Биирдэрин икки суукка эккирэтэн, ханна хараҥаҕа былдьатта да, куруҥ маһы охторон уккунньахха сыранан нухарыйан ыла, үһүс сууккатыгар күн тахсыыта өлөрөн холболообута. «ХС». Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт — маппыт, кураанах, туга да суох хаалбыт. ☉ Оставаться с пустыми руками
    Хараҥа элбэх — хара баһаам диэн курдук көр хара. Саа тыаһаатаҕына, туох да хараҥа элбэх кус көтөн тахсара. И. Тургенев (тылб.)
    ◊ Хараҥа санаа — хара санаа диэн курдук (көр санаа II)
    Америка агрессордара хара дьайдаах былааннарын толороору Кореяҕа интервенцияны саҕалаабыттара. Ол хараҥа санаалара сааттаахтык тоҕунна. С. Данилов
    ср. др.-тюрк., тюрк. хараҥху, караҥгы ‘тёмный’

сумерки, полумрак || сумеречный; сырдык-хараҥа былдьаһыыта в сумеречный час; сырдык-хараҥа буолла наступили сумерки # сырдыкка-хараҥаҕа киир = находиться в состоянии кризиса (напр. при болезни); сырдыкка-хараҥаҕа түһэр = усиленно торопить кого-л.

тёмный || темнота, тьма; хараҥа түүн тёмная ночь; хабыс-хараҥа очень тёмный; далай хараҥа тёмный, как водная глубь; ыас хараҥа тёмный как смоль; хараҥа күөх тёмно-зелёный; хараҥа кыһыл тёмно-красный; балай хараҥа глубокая тьма; хараҥа буолла наступила тьма; бу үлугэр хараҥаҕа хантан булан ылыаххыный ? где ты найдёшь его в этакой темноте? # хараҥа буруй тяжкое преступление; хараҥа элбэх бесчисленное множество.

a. dark (of color); хараҥа саарыл a. purple, violet; хараҥар= v. to become dark, darken