бүлтээрий диэнтэн көстө түһүү. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай

дээдэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Бай-бай! [Баай Байбал] бу дээдэҥнээн иһэр эбит дуу! П. Ойуунускай
[Саадьаҥка] синньэ диибин диэн, сэлээгэлии тэбэн дээдэҥнээн кэлэн, маҕыраан лаҥкынаата. Р. Кулаковскай

сыһ. Атахтаргын киэҥ соҕустук дьирэччи тэбинэн (тур). ☉ Широко, прямо расставив ноги
[Саадьаҥка] түөрт атаҕын баҕана курдук даадаччы тэбинэн туран, маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай
Давыдов икки атаҕын даадаччы тэбинэн мүнүүтэ холобурдаах бөтүүгү сиргэммиттии одуулаһа турда. М. Шолохов (тылб.)

сыһ. Көлтөйөн тахсыар диэри. ☉ Так, чтобы надулось пузырем (набивать живот — о скоте)
Ити курдук Саадьаҥка ынахпыт, күөх оту көлтөччү хааланан, ыраас ууну ыадаччы иһэн, үүт бөҕөнү биэрэр ээ, биэбэккэлэриэм. Р. Кулаковскай

туохт.
1.
лаҥкынаа 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Халанчаны охсон лаҥкынаттылар. А. Фёдоров
Натааһа мичээрдээн дьиэҕэ ааста, кураанах биэдэрэни лаҥкынатар. Н. Габышев
2
лаҥкынаа 2 диэн курдук. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай
Ходуһа муҥунан хороҕор муостаах хойдор, атыыр оҕус айаатаан лаҥкынатар. М. Тимофеев

көр маҥыраа
Ынахтар эрэйдээхтэр маҕырыы мээрик буолбуттар. Саха сэһ. II
Дьэ, арҕаа ыал диэки ыт бэркэ үрэр, ынах бэркэ маҕырыыр, быһыыта, киһи буолуох барахсаттар. А. Софронов
Саадьаҥка …… нэһиилэ дээдэҥнээн кэлэн, түөрт атахтарын баҕана курдук даадаччы тэбинэн туран, маҕыраан лаҥкынаата. Р. Кулаковскай
ср. чув. макар ‘блеять’, др.-тюрк. бахыр ‘кричать, реветь’, каракалп. бакырау ‘реветь’

туохт. «Маа» диэн улаханнык сатарыччы искиттэн саҥа таһаар (ынах туһунан). ☉ Мычать (о корове)
Ыттара да үрбэт, ынахтара да маҥыраабат, киһилэрэ да кэпсэппэт, саастарын тухары утуйа сытар дэриэбинэ ыал баар үһү (тааб.: киһи уҥуоҕа). Титииктэргэ сүөһү кэлэн, Т о р б о с , ынах маҥыраата. Күннүк Уурастыы рап. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай
ср. каракалп. бакырау ‘реветь (о животных)’, др.-тюрк. маҥра ‘кричать, орать’

I
1. тыаһы үт. туохт. Тааска дьоҕус тааһы сүүрдэн хабырыйар курдук тыаһаа; хатаннык лы һыгыраа. ☉ Скрипеть, скрежетать, лязгать (напр., зубами); щё лкать (напр., к о с т яшками)
[Бухатыыр] Иҥиирин тыаһа Лычыгырыы-лычыгырыы Лыҥкыныы түстэ, Таныыта тартаҥнаата, Тарбаҕа лачыгы раата. П. Ойуунускай
Анараа хосторго суот тыаһа лычыгырыыр, ат а х т ыаһа либигириир. А. Софронов
Хобороос суорҕанын арыйа баттаата, …… тииһэ тииһигэр охсуллан лычыгыраата. И. Гоголев
Баһыйтарбыт Саадьаҥка [оҕус] …… куотан, эҥээнин тыаһа лычыгырыы турбута. Г. Колесов
2. Күл туохтууру кытта -ан сыһыат туохтуур форматыгар ситимнэһэн, «с и нньигэс чуор куоласкынан ис киирбэхтик күл» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с глаголом күл ‘смеяться’ (в ф. деепр. на -ан) употребляется в значении «смеяться тонким звонким голосом»
Онтон эмискэ кыыс күлэн лычыгырыыр. В. Быков (тылб.)
II
дьүһ. туохт. Тэбис-тэҥник ыга кэчигирээн көһүн (хол., дэхси тиистээх оҕо, дьахтар тиистэрин этэргэ). ☉ Бросаться в глаза, выделяться ровным тесным расположением в ряд (о чём-л., напр., о зубах подростка, женщины)
Кыыс …… күлүм аллайан кыпкыракый сап-сандаархай тиистэрэ лычыгыраата. Софр. Данилов

I
1.
хаалаа I диэнтэн бэй., атын. туһ. Ньукулай сотору соҕус тоҥ отону сонун икки сиэбигэр толору хааланна. Амма Аччыгыйа
Мөһөөччүгү толору хара саарба хаалана сылдьар. И. Гоголев
Ботуоҥкатын иһигэр хаалана сылдьар малларын илиитинэн булкуйа-булкуйа хаста. С. Никифоров
2. көсп., кэпс. Тото-хана аһаа-сиэ, элбэҕи аһаа, симин. ☉ Поесть плотно, набить желудок
Ити курдук, Саадьаҥка ынахпыт күөх оту култаччы хааланан, ыраас ууну ыадаччы иһэн, үүт бөҕөнү биэрэр ээ. Р. Кулаковскай
Сылаас сыаны харса суох хааланан, быһыыта, уҥуоҕурдаабыт этэ. А. Сыромятникова
3. көсп., кэпс. Аһара мунньулун, элбээ (хол., сонуну этэргэ). ☉ Накапливаться, набираться (напр., о новостях)
Ээ, ол миэхэ туох оччолоох билгэһитэ хааланыай? В. Протодьяконов
Хоодуотап: «Оттон сонуну эн толору хаалана сырыттаҕыҥ дии». С. Ефремов
Төбөм эргийэн хаалбыта, олус элбэх санаа-оноо баспар эмискэ хааламмыта. «ХС»
◊ Ууну хаалан кэпс. — хойууну буолбакка, убаҕаһынан аһаа; элбэх уута ис. ☉ Принимать жидкую пищу; пить много воды. Бу оҕо бүгүн үчүгэйдик аһаабата, ууну хааланан таҕыста
□ Өстүөпэбит миин диэн биһиги саамай ытыктыыр аспытын билиммэт, ууну хааланаҕыт диир. Э. Соколов
II
хаалаа II диэнтэн бэй., атын. туһ. Хомус чыычааҕа алдьамматын наадатыгар, хайаан да хааланыахтаах. ЧАИ СБМИ

сыһ.
1. Мөдөөттүк, көһүүннүк, ыараханнык (хамсанан тугу эмэ оҥор — бөдөҥ, суон киһини этэргэ). ☉ Двигаясь неуклюже, неповоротливо, тяжело (делать что-л. — о грузном человеке)
Тишко көхсүн этиппэхтээбитинэн, дьон иннигэр киирэн ыадаччы турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чоочо Манчаарыны өһүөннээхтик көрдө, олоппос хаачыгырыар диэри ыадаччы олордо. И. Гоголев
Ырҕайбыт таһаатын Ынчыктыы-ынчыктыы Ыадаччы курданар. С. Данилов
2. Ыарырҕаппыттыы, нэһиилэ (көтөх, сүк). ☉ Изо всех сил, с трудом (поднять что-л. тяжёлое)
Оҕонньордоро тыатааҕы иһин барытын бииргэ холбоон, кырбастаан солуурга симэн, оллооҥҥо ыадаччы ууран кэбистэ. В. Миронов
Хапсаҕайдаммыт хаһаахтар, энньэлээх сундуук үрдүгэр түһэн, дьиэҕэ ыадаччы көтөҕөн киллэрбиттэрэ. Ойуку
Бэрт сотору, толору симиилээх суумканы ыадаччы сүкпүтүнэн, төннөн тахсар. «ХС»
3. кэпс. Нэһиилэ хамсанар буолуоххар диэри, ырҕаччы (хол., аһаа). ☉ Плотно, до отказа, так, чтобы выперло вперёд (набивать что-л. — напр., живот)
Саадьаҥка ынахпыт күөх оту көлтөччү хааланан, ыраас ууну ыадаччы иһэн, үүт бөҕөнү биэрэр ээ, биэбэкэлэриэм. Р. Кулаковскай
Титиик таһыгар ыадаччы ыанньыйбыт ынахтар киэһэ ыамнарын кэтэһэннэр, кэбинэн кэрдиргэтэ тураллар. И. Сосин
Күһүҥҥү сир аһыгар ыадаччы тотон хаалбыт мас көтөрдөрө көппөттөр. Н. Заболоцкай