саараа диэнтэн хай
аата. Наукаҕа мунаахсыйыы, саарааһын, долгуйуу, арахсыспат аргыс, оттон бэйэ кыаҕар эрэммэт буолуу, кэнэмсийии — саамай бөдөҥ өстөөх. Н. Лугинов

даҕ., үрд. Улуу, сүдү, модун (үксүгэр айылҕаны этэргэ). ☉ Величественный, великолепный (обычно о природе)
Бэйэтин санаатыгар кини хаампакка көтөн иһэр курдуга. Айыллыбытынан аар-саар айылҕаны кытта аан бастаан көрсүһүүтэ оннук үчүгэйэ. И. Данилов
Аар-саар айылҕаны кытта алтыһар, хоту дойду дьонун кытта доҕордоһор олус да үчүгэй этэ. «Кыым»
△ Киэҥ-нэлэмэн сир иэнэ; аан дойду. ☉ Ширь земли; весь мир, вся земля
Кини аар-саарга (ханна да) ааттаппатах, аптаах-хомуһуннаах, улуу ойуун. Күннүк Уурастыырап
Албан ааттаах өбүгэлэр Аар-саарга аараан ааспыттар. Баал Хабырыыс
Ол эрэн аймыыр дьиксинии: Аар-саарга алта сүүс кыталык Ордон хаалбыта сүрүн ньии! «ХС»
♦ Аар-саарга аатыр — киэҥник, сөҕүмэрдик сураҕыр. ☉ Быть широко известным, прославленным
Ыт абааһытын иккистээн эргийбэт оҥоруом, оччоҕо биһиги аймахпыт саас-үйэ тухары аар-саарга аатыран, саха урааҥхайга бастыаҕа. Амма Аччыгыйа
[Күннэй:] Эн улуу уус аатырбытыҥ, өссө аар-саарга аатырарыҥ иннигэр — биинтэ быһар тимири булан бэлэх биэрэбин, ылан дьоллоо! Суорун Омоллоон
[Аан Далбар:] Эркээни эмээхсиэн, тыл аба күүстээх, эн алгыскынан аар-саарга аатыраҕын, Бу оҕону алгыаҥ буолаарай? И. Гоголев

I
туохт.
1. Сайын түүлээн кыайан көппөт буолан, биир сиргэ тохтоон аһаа, уой (куһу-хааһы этэргэ). ☉ Линять и, находясь всё лето в одном месте, нагонять жирок (о водоплавающих птицах)
Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саараллар. Күннүк Уурастыырап
Кыыл түүлүүр. Көтөр эмиэ саарар. Оттон киһи тириитэ уларыйбат. Г. Угаров
2. көсп. Үөһэттэн, халлаантан сиргэ түс, түһэн тохтоо, сатыылаа. ☉ Спускаться, сходить с небес на землю (напр., о лучах солнца)
[Таҥара — Үөһээ уолугар:] Үөһэттэн төлкөлөнөн түстүҥ дуу, аллараттан анатан таҕыстыҥ дуу, аан дойду сай-күдүө салгыныттан салаттаран саардыҥ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир аннынааҕы күөллэри Көрбүт киһи баар ини! Сырдык им сири курдары Чахчы буолуо саарара. М. Тимофеев
△ Баар буолан кэл, тиийэн кэл (күн-дьыл туһунан). ☉ Наступать, приходить (о временах года)
Тыа сиригэр саас саарар, Күн түһээри элиэтиир. В. Миронов
II
аат.
1. фольк., поэт. Судаарыстыба баһылыга, ыраахтааҕы. ☉ Царь, государь
Таҥараттан, саартан, талбаттан Көҥүл сордоох дьоҥҥо кэлбэт, Көҥүл дьоллоох сырдык соргутун Бэйэбит эрэ булуохпут. П. Ойуунускай
Өстөөхтөрүн өһөрөн, үөрэн-көтөн чөрөйөн, Чурумчуку баран иһэр, Чупчуруйдаан саарга тиийэр. Эллэй
Таһырдьаны өҥөйөн, Саар төннөрүн кэтэһэн Сарыысса олорбута. В. Чиряев
2. Атын ааты кытта тардыы форматыгар ситимнэһэн «ким-туох эмэ бастыҥа» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательном сочетании с другим именем существительным употребляется в значении «тот (то), который (к-рое) является самым лучшим, самым значительным из кого-чего-л.»
Төгүл бараан дойдуга омук ааттаахтара, улуус үтүөлэрэ, саха саардара, урааҥхай буурдара, дьон талыылара, киһи кэрэмэстэрэ бааллар үһү ээ. ПЭК ОНЛЯ II
Уохтаах уот курбуула, Уһуутуур уһун турба, Сатарытта оонньуур Саа саара Саабыйар саам барахсан, дорообо! П. Ойуунускай
Бүөтүр кэргэнэ Маарыйа, оччолорго …… туох баҕарар үлэни тулуппат дьахтар киэнэ таллан саара этэ. Айталын
♦ Сахаттан саар ордук фольк. — таһыччы, холооно суох ордук. ☉ Лучший из всех
Саха Саарын тойон Сахаттан эрэ Саар ордуктук, Киһиттэн эрэ Кирис үрдүктүк, Урааҥхайтан эрэ Ураты улаханнык Сананна. П. Ойуунускай
◊ Үрүҥ саар эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта, үрүҥ ыраахтааҕы. ☉ Русский царь
Өйдүүбүт биһиги өлүүнү-сүтүүнү, Үс бастаах өксөкү тыҥыраҕын, Үүһүнэнкииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй
III
аат.
1. Култаҕар, төгүрүк эттик. ☉ Тело шаровидной формы
Астрономнар Сир диэн саар уонна бэйэтин киинин тула эргийэр дииллэрэ. АЕВ ОҮИ
Төгүрүк эттиктэртэн саамай дьоһуннаахтарынан саар буолар. ВНЯ М-5
Этиҥнээх ардах кэнниттэн элэктэриичэстибэ тоҕо саар буола сүүмэҕэлэһэрий? А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. Оннук быһыылаах оонньуур. ☉ Небольшой предмет шаровидной формы (напр., игрушка)
Кинилэр үһүөн Тымныы оҕонньору, дьуолка араас симэҕин, элбэх чаҕылхай саардары, сулустары, мөһүүрэлэри тобус-толору көтөҕөн дьиэлээбиттэрэ. Н. Заболоцкай
Тэһии куобахтар буоланнар Бөкүнүһэ, төкүнүһэ сырсаллар Билийээр саардара. «ХС»
Малахитовай саары тутан турар. М. Горькай (тылб.)
◊ Салгын саара — 1) чэпчэки гааһынан толоруллар саар курдук быһыылаах көтөр аппараат. ☉ Летательный аппарат, поднимаемый в воздух лёгким газом, заполняющим его шаровидную оболочку, воздушный шар
Көтөн иһээччилэр бэйэлэрэ даҕаны бастаан көппүт түгэннэриттэн ыла салгыннарын саара төһө ыраах сири барбытын билбэттэр этэ. Ж. Верн (тылб.); 2) салгынынан эбэтэр гааһынан туолбут чараас бүрүөлээх саар курдук быһыылаах оҕо оонньуура. ☉ Наполненная воздухом или газом шарообразная игрушка с тонкой растягивающейся оболочкой, воздушный шар
Оҕо оонньуур салгын саара илиититтэн төлө тутулуннаҕына үөһэ өрө тахсар. ПАВ Ф-6. Сир саара — аан дойду, Сир (планета). ☉ Земной шар
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!» — Сир саарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков
Сир саарын үс гыммыт иккитэ уунан бүрүллэн турар. САИ ССРС ФГ
Материктар географияларын үөрэтэргитигэр эһиги сир саарын бүтүннүүтүн айылҕатын усулуобуйаларын кытта билистигит. КВА МГ
IV
даҕ., эргэр.
1. Үрдүгүнэн орто гынан баран киэҥ, кэтит; киэҥ олохтоох (хол., иһити этэргэ). ☉ Небольшой по высоте, но с широким основанием (напр., о сосуде). Саар ыаҕас. Саар тымтай. Саар булгунньах
□ Саар ыаҕас муҥунан саамал кымыс оҥорторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕассайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
Сайыҥҥы күнүм Саар күөс айаҕын саҕа Самалдьыйа тахсыытынан Сирилэс итии тыал үрэн сирилэттэ. ТТИГ КХКК. Үрдүк маҥан хайа саҕа Өрөгөйталаан үрдээтэ, Саар булгунньах саҕа Саргы-дьаалы элбээтэ! Саха фольк.
ср. бур. сара ‘чаша’
2. Орто уҥуохтаах; орто саастаах (киһини этэргэ). ☉ Среднего роста; среднего возраста (о человеке). Саар киһи
□ Мичил аллайан Аҕам дьахтар Ахтар айыыһытын Айхалын Айахтаттым — Саар оҕолорбор Саргыгытын салайдым. П. Ойуунускай
Сүүһүн хаба ортотугар Саар дьахтар Толун туһахтатын саҕа Сардаҥалаах эбир дьаҕыл мэҥнээх. Д. Говоров
♦ Саар тэгил <уҥуохтаах> — орто үрдүк, бигэ-таҕа, модьу уҥуохтаах (киһи). ☉ Среднего роста, плотный, кряжистый (о человеке)
Саша — саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах-тутуулаах, …… кугас уһун кыламаннарын быыһынан саһарчы көрбүт эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
Кыһыл былаах анныгар саар тэгил уҥуохтаах, суон соҕус мөкүккэй быһыылаах, хара бараан томтоҕор сирэйдээх, …… киһи табахтаан бускута турар. Бэс Дьарааһын
◊ Саар бараан дойду фольк. — орто бараан дойду, Орто дойду. ☉ Средний мир, место проживания человека
[Чыычаах] Күннэтэ күөрэйэр күндү маҥан күннээх, Сарсыҥҥыта сардаҥарар саһарҕалаах ыйдаах Саар бараан дойдутун Талыы, талба иэнигэр Таалаан-тайаан, Ааһарбат ачатын аһаан, …… Күүс киллэрэр. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Тугу эмэ оҥоруоххун дуу, оҥорумуоххун дуу кыайан быһаарбакка дугдуҥнаа, дугдуҥнуу-дугдуҥнуу тохтоо. ☉ Сомневаться, колебаться, медлить, не решаться на что-л., раздумывать
Хайа эрэ кинигэни ылан, маны ыларым дуу, ылбатым дуу диэн саарыы турдаҕына, ааны киһи тоҥсуйда. Р. Баҕатаайыскай
Сырсыахпын баҕардым ол тыалы, Тутуохпун баҕардым ол тыалы. Уонна, доҕоттор, саараатым: Атаах кыыс куотар дии санаатым! Л. Попов. Сүөдэр маннык уһун уочаракка туруон саарыыр: «Бачча үгүс киһи хаһан баранан, кини тиийиэй?» Н. Якутскай
[Сандаарка:] Эн саахсаланартан саарыыгын дуу? С. Ефремов
△ Тугу эмэ ситэ итэҕэйэ, эрэнэ санаабакка саарбахтаа. ☉ Сомневаться в истинности чего-л.
Наада буоллаҕына кинилэр сиҥнибэт ньыгыл эркиннээх хорууну хаһалларыгар мин саараабаппын. Амма Аччыгыйа
Сергей уопсайыгар уҥуох-уҥуоҕа халыр босхо баран тиийбитэ, …… кимнээх [кинини тааһынан] бырахпыттарын чааһынан саарыы да барбатаҕа — Женялаах Витька оҥорбут суоллара буолуохтаах. В. Яковлев
2. Тугу эмэ эрэнэ санаан кэтэс, көһүт. ☉ Находиться в ожидании исполнения желания, надеяться на что-л. «Миэхэ саараама, атын дьахтарда бул», — Дьэбдьиэ туран дьиэтигэр тахсаары гынна. Болот Боотур
Витя …… баҕар кэпсээн истиэм диэбиттии саараан сытта. Н. Заболоцкай
△ Соруйар киэп буолбат форматыгар этиллэр хайааһын олох буолбатын, оҥоһуллубатын бигэргэтэргэ туттуллар. ☉ В отрицательной форме повелительного наклонения выражает категоричность отрицательного утверждения. Саҥаран баран тохтуо диэн саараама
□ Кини бэйэтин пиэрмэтин сүөһүтүн төһө да ыраах сырыттар эндэтиэ диэн саараама. Н. Заболоцкай
[Хаппытыан] хаһан да оҕо, ыччат айдаанын туһунан тугу эмэ этиэ диэн саараамаҥ. А. Сыромятникова
3. кэпс. Туохха эмэ тартаран, ымсыыран ханна эмэ чугаһаа, саантаа, тохтоо. ☉ Замедляться, задерживаться где-л., подбираться близко к кому-чему-л., будучи привлечённым, заинтригованным, заинтересованным чем-л.
Икки атах манна эмиэ былыр-былыргыттан бэркэ саараан, тохтоон ааһара, сөбүлээн олохсуйара. Далан
Кыталыктар аҕыйах буоланнар доҕор көрдүү, үөрдүү сатаахтыыллар, Бэйэлэригэр маарынныырга саарыыллар, чугаһыы-чуҥнуу сылдьар идэлээхтэр. С. Дадаскинов
ср. МНТ, орд., халх. саара, бур. һаара ‘сомневаться, колебаться; медлить’

сыһ. Уһатан-кэҥэтэн, бытааран, тардыллан. ☉ Откладывая надолго, медля, затягивая
Оҕолоор! Чэ, бары үлэҕитигэр турунуҥ! Уур-саар гынымаҥ — биир ким эмэ бытаардын да, үлэһит барыта бытаарар. С. Ефремов
Хотугу сайын кылгас. Уур-саар гыннаххына, түргэнник, биллибэккэ ааһа охсон хаалыа. Н. Босиков
Онон ол [Брешковскаяны] атаарыы уур-саар буолан хобдохтук түмүктэммитэ. П. Филиппов

аар-саарга аатырбыт высок. он прославился на весь мир.

I : саар тэгил уҥуохтаах среднего роста, плотный, коренастый (о человеке); саар булгунньах большой, внушительного вида курган; саар ыаҕас уст. большой берестяной сосуд (вмещавший до 5-ти вёдер).
II поэт. царь.

линять (о птицах).

1) передумывать, изменять своё намерение, раздумывать; не решаться, колебаться; мин саараатым , барбакка быһаарынным я передумал, решил не идти; саараан тур = стоять в нерешительности; 2) разг. употр. в отриц. ф. сомневаться; төннүө диэн саараама не беспокойся, что он вернётся (он никогда этого не сделает).

v. to doubt, not dare; саараҥы a. indecisive, uncertain