туохт. Суотчутунан үлэлээ. ☉ Работать, быть счетоводом
Суотчуттуу сылдьан Одинцовка үлэ күнүн уоран биэрэн уһуллубута. М. Доҕордуурап
Сөдүөт холкуоска суотчуттуур бэйэтин саастыылааҕа кыыһы кэргэн ылбыта. «ХС»

даҕ. Кэнэн соҕус. ☉ Слегка наивный, простоватый
Айылҕа оҕото, кэнэнниҥи Сэмэнчик эрэ сити түгэҥҥэ ситигирдик майгытыйыан сөп. Н. Заболоцкай
Таайым кэнэнниҥи көнөтүн эмиэ испэр сэмэлии санаатым. Далан
Фома уон тоҕуһун ааһан да баран, саастыылаахтарыттан ураты оҕотуҥу, кэнэнниҥи этэ. М. Горькай (тылб.)

туохт. Таабылсыгынан үлэлээ. ☉ Работать табельщиком
Саастыылаахтара сайылыкка өссө да бүтэй тоһоҕотун ат гынан миинэн, «Чаппаай буолан» көтүтэр эрдэхтэринэ, Тойтуун хайыы-үйэҕэ пиэрмэҕэ таабылсыктыыра. Сэмээр Баһылай
Уон алта саастааҕар хонуу биригээдэтигэр таабылсыктаабыта. «ХС»

даҕ. Хараҥа соҕус. ☉ Темноватый
[Аанчык] Хараҥатыҥы саһархай харахтара аһыммыт курдук имэрийэ көрбүттэр. Амма Аччыгыйа
Хараҕын өстүөкүлэ мэһэйдиир, сатаатахха хараҥатыҥы таас. Н. Заболоцкай
Кыра уҥуохтаах, хараҥатыҥы харахтаах, уһун баттахтаах, саҥатаиҥэтэ суох кыыһы саастыылаахтара олус таптыыр, ытыктыыр этилэр. «ХС»

1. даҕ., кэпс. Кимиэхэ эмэ тэҥнээх (хол., сааһынан); тэҥ баайыылаах (хол., күүһүнэн). ☉ Равный, почти равный (напр., по возрасту); почти такой же (напр., по силе)
   Мин бараллаам уол дьүккүччү көрдө уонна миигин бэйэтигэр илиитинэн ыҥырда. Н. Якутскай
   Витька буоксаны наһаа сөбүлээбитэ. Бараллаа саастыылаахтарын кытта күрэхтэһиигэ кыһамньылаахтык мөккүһэн киирсэрэ. «ХС»
   Атыыһыт кэргэнэ уһун синньигэс маҥан сирэйдээх, сонос соҕус, Маайа бараллаата саастаах нуучча дьахтара эбит. Н. Якутскай
2. аат суолт. Ким эмэ саастыылааҕа. ☉ Сверстник, ровесник
   Мээччэ биһиги бараллаалартан барыбытыттан саамай сытыы-хотуу, тэтиэнэх, кытыгырас этэ. П. Егоров
   Нойон, ити олус эдэр барахсаны кэргэн ылбыккын дии, ама, бэйэ бараллаатын булумматах муҥуҥ эбитэ дуу? Н. Якутскай
   Кэргэнэ, кини бараллаата нуучча дьахтара, күн аайы балыыһаҕа туруора кэлэр, сирэйин, илиитин кыһаллан туран сууннарар, бөтүүк ойуулаах сотторунан сотор. В. Иванов

1. сыһ.
2. Сабырыйан, ыйанан турар курдук, намылыччы. ☉ Нависнув над чем-л., свесившись
   Соҕотох Табаһытчаан баттаҕа эрэ уруккутунан сабырыччы үүнэн түспүтэ сүөргүтүк көстөр. Болот Боотур
   Сүүһүгэр сабырыччы ууруммут хара киэпкэлээх оҕонньор, хап-сабар эгдэҥэлээн кэлэн, чаанньыгар чэй кутта. А. Фёдоров
   Сиэрдийэни хотону туора истиэнэттэн балтараа миэтэрэ сабырыччы тэлгэтиллэр. СГК ТҮЧ
3. Төһөнү эрэ ааһа барар курдук, аһара. ☉ С превышением чего-л. (делать что-л.)
   Кини өссө нуорматын кыра соҕустук сабырыччы толорон олордоҕуна, биригэдьиир Макаар тиийэн кэллэ. Д. Таас
4. кэпс. Хаастаргын түрдэһиннэрэн, кыыһырбыттык туттан. ☉ Нахмурив брови, хмуро, насупившись, угрюмо
   Арай бу дуолан ыһыаҕын Астыммакка үүс олбоҕор Доодоҥ кырыктаах хараҕын Сабырыччы көрөн олорор. М. Ефимов
   Дьуурай …… өттүк баттанар, субу ыстанан кэбиһиэх курдук дьиппиэнник сабырыччы көрүтэлиир. А. Фёдоров
5. даҕ. суолт., кэпс. Тугунан эмэ кими-тугу эмэ сабырыйар, баһыйар. ☉ Имеющий преимущество перед кем-чем-л., превосходящий кого-что-л. в чём-л.
   Айдар бэйэтин саастыылаахтарыттан бары өттүнэн сабырыччы. Н. Лугинов
   Ленинскэй оройуон сылгылара уҥуохтарынан бөдөҥнөр, быдан халыҥнар, үктүүр ыйааһыннара эмиэ сабырыччы. АНП СЭЭ

I
даҕ. Тэҥ, атылыы. ☉ Одинаковый, равный, такой же
[Оонньоммут оруоллар] бары биир тэгиллэр. Хайатын да чорбоппоккун. Н. Лугинов
Эдэр тэгил титириктэр, Эркин курдук, кэккэлээбиттэр. Уһун дьылҕаҥ күөх тииттэр Ону кэтэҕинэн сэлэлээбиттэр. С. Васильев
[Былатыан] истибитин уонна аахпытын умнубатынан, көрбүтүн-билбитин ыһыктыбатынан бэйэтин тэгил саастыылаахтарыттан ойуччу турара. «ХС»
II
фольк. Ыраах, тэйиччи (дойду туһунан этэргэ). ☉ Далёкий, отдалённый (о стране)
Тэгил дойдуга тэҥнээҕин, хол дойдуга холооннооҕун булбатах (өс хоһ.). Тэгил дойдуларынан Тэлэһийэ сылдьан, Сахам сирин [саныыбын]. С. Гольдерова
Тэгил дойдуларынан тэлэһийэр киһи хайаан да биир эмэ омук тылын билэрэ наада эбит. «ХС»
♦ Тэгил <уҥуохтаах> көр саар
Сотору хостон хара гражданскай көстүүмү тиирэ кэппит эт лахса, саар тэгил уҥуохтаах, хара бараан саха таҕыста. Софр. Данилов
Иккитэ тэгил уҥуохтаахтар, оттон үһүстэрэ чугас эргин суох улахан киһи. Далан
Иван Николаевич Кульбертинов …… тэгил орто уҥуохтаах, лаппычах курдук, бэйэтигэр сөп эттээх-хааннаах киһи. ССС
ср. эвенк. тэгээ ‘далёкий’, тэгээлээ ‘далеко’

1. аат., фольк. Чулуу, талба киһи. ☉ Лучший из людей, отборный человек
   Мин баарбын — одьунаас Одун биистэн оҥоһуллубут Дьылҕа тойонтон төрүттэммит. Ньургун Боотур
   Сир, буор сиҥнэстиэх Ситэ аххан силгэлээх Одьунаас бэрдэ. П. Ойуунускай
   Обот-соллоҥ улуустарын Оройунан көрбүт одьунаастара Орто туруу дьаҕыл дойдуга Таҥнары быгыалыы тураллар эбит. П. Ядрихинскай
   △ Хоһуун-хоодуот киһи бэрдэ. ☉ Смельчак, храбрец, удалец
   Ити оройдорунан тыынар одьунаастар курдук мин даҕаны уол оҕо аатыран сылдьыбытым. Софр. Данилов
   Уол оҕо одьунаастара сүүрэн-көтөн хоролдьуһан, этэн-тыынан дьэргэлдьиһэн аҕай эрэллэр. И. Гоголев
   Дьэ, үтүө киһи эбит, эмиэ булчут одьунааһа буоллаҕа. М. Чооруоһап
2. даҕ. суолт. Атыттартан ордук улахан, бөдөҥ (хол., булду этэргэ). ☉ Крупнее, массивнее остальных (напр., о добыче)
   Онтуката киниэнэ кунньалгы чулуута, орулуос одьунааһа, көҕөн үтүөтэ буолааччы. Күннүк Уурастыырап
   ♦ Уол оҕо одьунааһа — бэйэтин саастыылаахтарын лаппа баһыйар (бары өттүнэн барытынан). ☉ соотв. молодец, как (соболь) одинец
   Мин түһүүр түүлбэр Уол оҕо одьунааһа буолабын. С. Данилов
   Симиллэн түһэҥҥин, күүһүҥ-уоҕуҥ үгэнигэр сылдьар уол оҕо одьунааһа курдуккун дии, оҕонньор. У. Нуолур
   Сахалар «кэрэ» диэн өйдөбүлү киһиэхэ сыһыардахтарына «киһи кэрэмэһэ», «киһи гиэнэ киргиллээҕэ», «уол оҕо одьунааһа» дииллэр. Б. Павлов
   русск. одинец

туохт.
1. Туох эрэ туһугар дьаныһан туран сыралас, киирсис. ☉ Упорствовать, усердствовать, прилагая усилия в чём-л. (напр., в учении)
Кини үөрэнэн эриһэн эрэр. П. Аввакумов
Ханнык баҕарар үлэ элбэхтик эристэххинэ, сүүрдэххинэ-көттөххүнэ үтүө түмүктэнэр. «ХС»
АЯМ диэн тылга хотугу тыйыс айылҕаны кытта эриһэр, тоҥмут ыстаал ыллыгы кытта өрө тустар уолаттар тыыннара иһиллэргэ дылы. «ЭК»
Иван Игнатьевич үлэлээбитин тухары тиэхиньикэни кытта эриспит …… боростуой саха киһитэ. ДАГ ККК
△ Кими, тугу эмэ кытта өр бодьуустас. ☉ Упорно, настойчиво возиться с кем-чем-л., добиваясь чего-л.
Киһи ол курдук балачча өр эриһэн, эһэтин оҕотун туппут, куулга уган кэбиспит. Н. Заболоцкай
Ол уол ийэлээх аҕабын буукубаны ааҕарга, суруйарга үөрэтэн эриспиттээҕэ. П. Аввакумов
Байыкка баатын кытта бэрт өр эриһэн, астаһан, нэһииччэ хоҥнордо. «Чолбон»
Өр эриһэммин, син Күөх Боллох оҕонньортон бэриһиннэрэр буоллум ээ. АИА-А КБ
2. Кими эмэ кытта иэл-тиэл киирис, күрэхтэс, тулуспахтаа. ☉ Бороться, тягаться, состязаться с кем-л., оказывая достойное сопротивление
Арай бэйэтин кытта эмиэ биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эмэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов
«Эр бэрдэ эриһэр инигин», — Егор Алексеевич үтэн-анньан көрдө. СЮ ЫБ
Биһиги оҕолорбут саамай эриһиэхтээх уһун дистанцияларыгар ыалдьыттарбыт бириистээх миэстэлэри үллэһиннилэр. «Чолбон»
3
эрийис 4 диэн курдук. Дашалыын бүгүн эмиэ эристим, ол эрээри хоспор ыҥырбатым. Н. Габышев
Иллэҥсийэ эрэ түстэрбит, Коля куорат кыргыттарын кытта эриспитин кэпсээн күллэрэр. Н. Заболоцкай
♦ Иэмэх талах курдук эрис — иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр диэн курдук (көр иэмэх)
Хаартылаан үстэтүөртэ куотуһан, иэмэх талах курдук иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Икки холкуос сороҕор куоттаран, сороҕор куотан куоталаспыттара, иэмэх талах курдук эриспиттэрэ. НД ДК
Иэн иҥиирин курдук эрис көр иэн I. Бөҕөстөр хардары-таары атаакаластылар, иэн иҥиирин курдук тэҥҥэ эристилэр. И. Данилов
Уолаттар ханнык баҕарар үлэҕэ илин-кэлин түсүһэн, иэн иҥиирин курдук эриһэллэрэ. «ХС»

1. даҕ.
2. Үөһэ диэки улаатан, уһаан, чорбойон көстөр. ☉ Большой в направлении снизу вверх, высокий
   Сис оройуттан ыраах маһы быыһынан үрдүк хайалар көҕөрө мэндээрэн көстөллөр. Эрилик Эристиин
   Муҥур Атах саамай үрдүк сиһигэр кыстык угун саҕа саах балаҕаны тибии тибэр. Күндэ
   Дьэ, бу мин иннибэр намыын наҕыл сүүрүктээх уһун синньигэс Ытык Күөл, үрдүк бэс хайаларынан хаймыыланан, аа-дьуо килбэйэ сыттаҕа. А. Бэрияк
3. Орто таһымы, кээмэйи аһара барар (хол., туох эмэ көрдөрүүтэ). ☉ Превышающий средний уровень, среднюю норму (напр., показатель чего-л.)
   Оттон үрдүк үүнүүнү ылар иһин хайдах охсуһаҕыт? М. Доҕордуурап
   Сиик сири тиэрэн Толуу бөдөҥ сиэмэни ыстаххына, — Ылыаҥ үрдүк үүнүүнү. А. Абаҕыыныскай
   Үһүс биригээдэ дьоно өтөрүнэн ситиһэ илик үрдүк көрдөрүүлэммиттэрэ. «ХС»
4. Сайдыытынан, суолтатынан таһыччы үөһэ турар. ☉ Выдающийся по своему значению, развитию, находящийся на более высоком уровне. Ордук саха алгыстара уус-уран өттүнэн сайдыылара үрдүк эбит. Саха фольк. А. Абаҕыыныскай «Илин» диэн сыыкылыгар киирбит хоһоонноро бастакы хоһооннорунааҕар уус-уран өттүлэринэн да үрдүк кэрдиискэ тураллар. Софр. Данилов. «Муустаах байҕал» диэн Л. Попов саҥа хоһооно, С. Васильев «Улуу Ильмень» диэн балладата, П. Тобуруокап «Эйиэхэ эрэ эттэхпинэ» диэн поэмата биһиги поэзиябытын саҥа үрдүк таһымҥа көтөхтүлэр. Эрчимэн
5. аат суолт. Үөһэ диэки улаатан, үрдээн көстөр туох эмэ. ☉ Что-л. большое, длинное в направлении снизу вверх
   Хайа саамай үрдүгэ. ПЭК СЯЯ
   Тоҥ буору Тобуктарыгар диэри Тоҕо хаамтылар; Үрдүк намтаата, Намыһах үрдээтэ. П. Ойуунускай
   Чохчо уопсай үрдүгэ балтараа миэтэрэ, киһи түөһүнэн үрдүктээх. МАП ЧУу
   ♦ Тутум үрдүк (ордук) көр тутум
   Сэмэнчик билиитэ-көрүүтэ биир саастыылаахтарыттан тутум үрдүк. «ХС». Үрдүк өһүөлээхтэр — дьону көлөһүннээн байбыттар, баайдар. ☉ Богачи, богатеи (букв. имеющие высокие потолочные балки)
   Ороссолуода үрдүк өһүөлээхтэрэ буолан, байан-тайан олорбуттара. «Кыым»
   ◊ Үрдүк аат көр аат. Бу аан дойдуга улуу баһылыктарга — үрдүк ааттан, үтүө сурахтан атын улуу дьол суох! П. Ойуунускай
   Сахаттан аан бастаан Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун үрдүк аатын ылбыт Фёдор Кузьмич Попов килбиэннээх хорсун быһыыта саха буойунун түмүллүбүт уобараһын айыыга поэттары күүрдэр холобурунан буолбута. Софр. Данилов. Үрдүк сололоох эргэр. — үрдүк дуоһунастаах, чыыннааххааннаах киһиэхэ туһаайыыга туттуллар. ☉ Форма обращения к человеку высокого чина, ранга
   [Чоочо тоҥхолдьуйар:] Үрүҥ ыраахтааҕы үтүө дэбиэринэйэ буолбут Үрдүк сололоох тойонуом! А. Софронов
   Үрдүк үөрэх көр үөрэх. Аҕыйах сааһын устатыгар үрдүкү хамандыыр дуоһунаһын ылбыт, үрдүк үөрэҕи бүтэрбит дьоруой буолбут. Амма Аччыгыйа
   Бииктэр хас да сыл тухары Томскайга үөрэнэн, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, бу саҥа иэримэ дьиэтигэр эргилиннэ. Л. Попов
   Мин боростуой ыанньыксыппын, оттон эн? Эн үрдүк үөрэҕи бүтэрбит учууталгын. Мин эйиэхэ туохпунан тэҥ буолуомуй? С. Ефремов