көр сабырыйтар
Арыгыга Өйбүн сүүйтэриэм, Санаабын сабырыттарыам, — диэбэт этим. А. Софронов
Кини икки көрсүһүүгэ [тустан] очукуонан эрэ сабырыттарбыта. ССТ

туохт. Хайа эмэ өттүгүнэн (ахсааҥҥынан, күүскүнэн, сабыдыалгынан уо. д. а.) кимиэхэ-туохха эмэ сабырыйтар, мөлтөх буол. ☉ Чувствовать превосходство кого-л. в чем-л. над собой
Кыаҕын дьэ чахчы ылларда, дьэ, кырдьык баһыйтарда, дьулайда-чаҕыйда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович бастаан утаа кинилэргэ баһыйтаран, сүрүн-кутун баттатан кэбиһэн, аҕыйах кэмҥэ арбы-сарбы сылдьыбыта. Н. Лугинов. [Дьахтар] Огдооччуйаны кытта этиһэн умайыктанан, баһыйтаран, ытыы-ытыы хомунан, кэлбитин курдук эмискэ баран хаалта. Н. Габышев

1. үтүрүй диэнтэн дьаһ. туһ. Айдаартан үтүрүйтэрэн Александр тахсан барда. В. Яковлев
2. Туохха эмэ мэһэйдэтэн тугу эмэ гыныахтааххын, быһаарыахтааххын уһаткэҥэт, оҥоро охсон биэримэ. ☉ Из-за препонов, препятствий замедлять принятие каких-л. решений, отсрочивать что-л. Болот Борисович үлэттэн-үлэҕэ үтүрүйтэрэн баччааҥҥа диэри диссертациятын көмүскүү илигэ. В. Яковлев
   Александр эрдэ кэргэннэнэн, хаһаайыстыба түбүгэр үтүрүйтэрбитэ. В. Протодьяконов
   Мэлдьи күннээҕи түбүккэ үтүрүйтэрэн, кэнэҕэскибитин умнарбыт сатаммат. Н. Туобулаахап
3. Туохха эмэ баһыйтар, сабырыйтар, урукку кыаххын, күүскүн сүтэрэн бар. ☉ Быть вытесненным кем-чем-л., начинать терять былую силу или славу
   «Хайа хаһан кэлэҕин?» — диэн сэттэ уонус сыллардааҕы эдэр ыччат таптал гимнэ оҥостон ыллыыр ырыата атын саҥа ырыаларга үтүрүйтэрэн испитэ. «Кыым»
   Олох сайдан киһи кыаҕа араас тиэхиньикэҕэ, массыыналарга үтүрүйтэрэн барыыта саҕаламмыта. «ХС»

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ сабырыйтар, кыайтар (хол., күүс, өй-санаа, билии-көрүү өттүнэн). ☉ Быть побеждённым, терпеть поражение в чём-л. (в силе, борьбе, уме, знаниях и т. д.)
Нуучча маҥнайгы өрөбөлүүссүйэтэ хотторбутун кэнниттэн дойдуга ынырык реакция бүрүүкээбитэ. Софр. Данилов
Кини Л. Медвечуку кытта көһөрбүт баартыйатыгар пешкатын харыстаан, ладьятын атастаһыннарар түгэни биэрэн хотторор балаһыанньаҕа киирэн хаалла. «Кыым»
2. Ыалдьан, кырдьан биллэ-көстө мөлтөөбүт, дьүдьэйбит көрүҥнэн. ☉ Стать физически слабым, утратить здоровье по болезни, старости, лишиться силы, потерять физическую крепость
Эмээхсин биир кыһын устатыгар хайдах маннык хотторо кырдьаахтаабытай? И. Гоголев
Хабырыыс быйыл сэттэ уонун туолла. Онно эбэн, ааспыт сэриигэ ылбыт бааһа дьарҕаран, ордук хоттордо. ТМ ДК
Исидор ыалдьан эмиэ хаалбыта. Бэркэ хотторбут, киһи саҥатын аанньа истибэт буолбут этэ. «ХС»
△ Эстэн хаал, илиһин (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Почувствовать усталость, утомление от тяжёлой работы
Бастаан утаа харса суох кумах таһан, буор кутан, кэнникинэн бары да сылайан хотторо быһыытыйдылар. «ХС»
3. кэпс. Туох эмэ тас күүс (хол., ардах, тымныы) дьайыытыгар бэрин, оҕустар. ☉ Поддаваться, быть подвергнутым действию внешней среды (напр., дождю, холоду)
Ардахха кини ордук улаханнык хотторбут. Н. Заболоцкай
Сахалар кыыл, сүөһү тириитин бэркэ диэн таҥастаан, иҥиир сабынан тигэн, хоту дойду хабараан тымныытыгар хотторбот таҥаһы тиктэллэр. П. Филиппов
4. кэпс. Арыгы иһэн күүскэ итир. ☉ Не устоять на ногах от выпитого, опьянеть
Микииппэр оҕонньор, аанньа аһаабат-сиэбэт буолан, биллэ хотторон барда. В. Яковлев
Бэҕэһээ киэһэ эрэстэрээҥҥэ сылдьан, хата, олус хотторор гына испэтэх. «Чолбон»

1. баттаа диэнтэн дьаһ. туһ. Атахпын маска баттаттым. — Ол дьиэ тутуутугар кини аҕата, бэрэбинэҕэ баттатан өлөр охтуутун охтубута. А. Сыромятникова
   Туох эрэ ыараханынан төбөтүн сыыйа баттатан иһэр курдук, Коля улам-улам төбөтүн хоҥкутан барбыта. Л. Попов
2. Ааҥҥа маһы өйөннөрө уур (дьиэлээхтэр суохтарын бэлиэтэ). ☉ Подпереть дверь палкой (в знак отсутствия хозяев)
   Дьиэтин аанын таһыттан баттатан кэбистэ. ПЭК СЯЯ
   Ааннарын баттата-баттата, Эмээхситтэр, дьахталлар киэргэнэн, Эриэн былаатынан симэнэн, Сиэттиһэ-сиэттиһэ субустулар. С. Васильев
   Дьиэтин аанын таһыттан хатаан баран, эбиитин өссө суон дүлүҥүнэн баттатан кэбистэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Түүн утуйа сытан, куһаҕан түүлү түһээн эбэтэр куттанан хаһыытыы, саҥара сатаа. ☉ Впадать в ужас от страха в тяжелом, болезненном сне
   Мин ол түүнү быһа баттатан аанньа утуйбатым. И. Федосеев
   Өксүүнньэ баттатан илиитин-атаҕын хамсата сатыысатыы хаста даҕаны бэрт куһаҕаннык кыкынайбахтаан ылла. Күндэ
   Уһуктубут киһи! Хамсаабыт киһи! Тыый, кыайан хамсаабаппын. О, баттаттым дии, быһыыта... Суорун Омоллоон
   ♦ Сүр баттат – кимтэн эмэ толлон, куттанан, сабырыйтарар буолан, тугу да утары этэр да, оҥорор да кыаҕа суох буол. ☉ Робеть перед кем-л., подавляющим волю. [Омоҕой баай эмээхсинэ:] Оҕонньор, эн ити Эллэй таһыттан киирдэр эрэ уҥуоҕуҥ босхо барыар дылы хамсыыр ээ, быһыыта куттанар, сүр баттатар быһыылааххын
   Саха фольк. Хайа, бачча үлүгэр баҕайыттан [Киил оҕонньортон] оҕолор сүрдэрин баттатан эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
   Кими кыайаары диэн наһаа сүр баттатар, баһыйтарар этим. Г. Колесов. Түһээн да баттаппат – туох эмэ туһунан олох тугу да билбэт, сэрэйэн да көрбөт. ☉ Ничего не подозревать, совершенно не знать, даже не догадываться о чем-л.
   Дьэллик ол туһунан түһээн да баттаппакка, дьиэтигэр төннөн истэ. Н. Заболоцкай
   Кинини маннык ыалдьыа диэн киһи түһээн да баттаппатах суола. Күннүк Уурастыырап
   Мин соргум суон өһүөтэ хаачыгырыы тостуо диэн баччааҥҥа диэри түһээн да баттаппат этим. И. Гоголев

I
туохт.
1. Сүүйсүүлээх оонньууга кыайтаран, кыайбыт киһиэхэ бэйэҥ туоххун эмэ туран биэр. ☉ Лишаться чего-л. в результате проигрыша, проигрывать что-л. в азартной игре
[Ньукулай] хаартылаабыта түүннээх күн буолбут үһү. Элбэх харчытын уонна атын сүүйтэрэн баран, аны сакылаат ууран оонньуу олорор дииллэр. А. Софронов
[Холлой] бүгүн Чолооску Сэмэн илэчиискэни көрсөн бырыылаан биэс сыарҕа оту сүүйтэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Харытыан уонна Маппыр] куруускаҕа уонна остуоска олбусолбу оонньоон, хас да ынахтарын, сылгыларын сүүйтэрэннэр, бэйэлэрэ кыһыы бөҕөҕө түһэ сылдьаллара. Л. Попов
2. Туохха эмэ (хол., дьыалабыай кэпсэтиигэ) кимиэхэ эмэ кыайтар, сабырыйтар. ☉ Терпеть неудачу в чём-л. (напр., в переговорах), проигрывать кому-л. в чём-л.
Арамаан Дьөгүөрэп аныгылыы киһи буолан кэлэр-барар, эргинэр. Ол гынан баран, кэпсэтиһиигэ кини куруук сүүйтэрэр. Амма Аччыгыйа
Дьэллик күһүн биирдэ, туохтан эрэ быалаһан мөккүһэбин диэн, үс көҕөнү сүүйтэрэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
△ Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ кимиэхэ эмэ албыннат. ☉ Быть, становиться заложником обмана в каком-л. совместном деле
Дьадаҥы киһи тугу булбутун сыыһын сүүйтэрэн кэбиһэр, онтон сылтаан баай хабалатыгар төлөрүйбэт ытарчаҕа ылларар. «Чолбон»
3. Туһата, барыһа суох, сүүйтэриилээх хаал. ☉ Оставаться в проигрыше. Сэмэн оскуолаттан сопхуоска көһөн улаханнык сүүйтэрдэ — хамнаһы аҕыйаҕы аахсар буолла
□ Дьиҥнээх кырдьыгы эһиги тутуспатыгыт
Кылбановскай дириэктэр буоларыттан обсерватория сүүйтэрэр эрэ. В. Яковлев
♦ Өйгүн сүүйтэр — 1) ким эмэ сабыдыалыгар оҕустар, кини санаатынан бар (хол., албыннатан). ☉ Оказаться под влиянием кого-л., подчиниться его воле и желаниям (напр., обманувшись)
Абам-сүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн бу ааргыга сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Абааһы кыыһа аптаах диэбиккэ дылы, бэрт доҕор, эн киниэхэ да өйгүн сүүйтэрбитиҥ баар. Эрилик Эристиин; 2) туох эмэ буортулааҕынан, омсолооҕунан үлүһүй. ☉ Увлечься чем-л. дурным, предосудительным
Тугу да гыныан булумуна, өйүн арыгыга сүүйтэрэн сылдьар эрэйдээх диэн аһыныахтара суоҕа. А. Софронов
Уста Уйбаан ускултэскил сылдьар эдэр кулан сааһыгар, көмүс соноругар өйүн сүүйтэрэн, киһи олоҕо уһуга суох курдук саныыра. «ХС»
II
туохт. Улам иинэнхатан, дьүдьэйэн, улаханнык ыран бар (хол., ыарыыттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (напр., от болезни)
Оҕо улам сүүйтэрэн, эрдэтээҥҥи хаһыҥ хаарыйбыт хахыйаҕыныы, иинэн-сүтэн испитэ. «Чолбон»