көтүр диэнтэн төхт
көрүҥ. [Ууспут] Саайа-саайа көтүртэлээн, Самсыы-самсыы садаҕалаан, Күнү күннүктээн Күрбүйдэ, Чапчыйда, Дарбыйда. К. Туйаарыскай

садаҕалаа диэнтэн холб. туһ. [Биһиги] бүтүн аан дойдуга алдьархайы адаҕыппыт адьырҕа өстөөҕү садаҕаласпыт албан ааттаах Кыһыл Аармыйа саллааттарабыт. Н. Кондаков

садаҕалаа диэнтэн хай
аата. Таарыччы эттэххэ, издательство салалтатын садаҕалааһын содулугар кырдьаҕас, уопуттаах эрэдээктэр И.И. Варламов эмиэ үлэтиттэн, уурааҕа суох, сорудах быһыытынан ууратыллыбыта. «Чолбон»
Онон билигин бастакы сорук — Петроградка киирэр бары суоллары харабыллааһын. Иккис сорук — Петроград иһигэр куонтурөрөбөлүүссүйэ сыдьааннарын сааларын-саадахтарын суйдааһын уонна бүтэһиктээхтик садаҕалааһын. Дж. Рид (тылб.)

садаҕалаа диэнтэн атын
туһ. Онно-манна урусхалламмыт ыстаныактар, өрөмүөҥҥэ турбут боробуостар араастаан садаҕаламмыттара көрүөххэ ынырыга. Айталын
[Самасыбаал:] Мин төрүт даҕаны Улахан Невертэн тулумнанан кэлбит эрэйдээх, бу Дьокуускай базатыгар кэлэммин олох да садаҕаланар күнүм кэлбит буоллаҕа диэммин улаханнык санаарҕаан турабын. «Кыым»

суйдаа диэнтэн хай
аата. Сүөһүгэ аһылык тиийбэккэ, кыс хаар ортото бытарыттар тымныыга айылҕаны алдьатан, талаҕы, хатыҥы кэрдии, үрэх дулҕаларын суйдааһын баар эбит. В. Протодьяконов
Иккис сорук — Петроград иһигэр контрреволюционнай сыдьааннар сааларын-саадахтарын суйдааһын уонна бүтэһиктээхтик садаҕалааһын. Дж. Рид (тылб.)

туохт. Тохтообокко, улаханнык бүтэҥитик тыаһаан үлэлээ (хол., уус туһунан). ☉ Заниматься чем-л. (мастерить что-л.), производя непрерывный энергичный глухой шум (напр., о кузнеце). Күннэй диэн күндү кыыс оҕолоох, Күндэлэс күрүлгэн кыһалаах, Күкүр Уус күрбүйэ уһанар, Көмүһү, күлүүһү уһаарар. Суорун Омоллоон
ОлоонДолоон күөрт күөртээн күрбүйэ, балталаан чыҥыйа олорор эбит. И. Гоголев
[Ууспут] саайа-саайа көтүртэлээн, Самсыы-самсыы садаҕалаан, Күнү күннүктээн күрбүйдэ, Чапчыйда Дарбыйда. К. Туйаарыскай

1. аат. Уһун укка олордуллубут тимир дэгиэ. ☉ Багор
   Оҕолору үтүктэн балыгы баҕыырынан охсоору ууга түһэ сыстым. Т. Сметанин
   Гладиатордар өлүктэрин чаҕардар баҕыырынан иилэн соһон таһаараллара. В. Короленко (тылб.)
   △ Тарбах тыҥырахтарыгар маарынныыр тимир дэгиэ. ☉ Металлический стержень с загнутым концом, крюк
   Яхта ыарахан хара баҕыырдара уу түгэҕинэн өрө күөрэйэн тахсыбыттара. П. Филиппов
2. даҕ. суолт. Баҕыырга маарынныыр токурдаах, күрүүктээх. ☉ Имеющий крюк, крючковатый
   Хаххан тимир баҕыыр тумсунан Хайыта харбыы тоҥсуйда, Сабарай кынатын сапсынан, Сабыта охсо дуксуйда. И. Чаҕылҕан
   [Хотой] Баҕыыр дэгиэ тыҥыраҕынан Батары харбаан олорон, Токур сытыы тумсунан Тоҕута-тэлитэ тыытан, Булдуналдын садаҕалыыр. С. Васильев

1. аат., истор. Сэтинньи сэттэ күнүгэр буолбут социалистическай өрөбөлүүссүйэ (урукку истиилинэн алтынньы ыйын сүүрбэ биэс күнэ). ☉ Великая Октябрьская социалистическая революция
   Өктөөп өрөгөй сарыала Атын аартыгы аспыта. С. Данилов
   Оо, Өктөөп саха дьон санаата Сабаҕалаабатах дьолун биэрдиҥ. М. Ефимов
   Сангаар, үүнэн, күн бүгүн Өктөөп сырдык төлөнүн Сүүрбэ үс сыл эн көрдүҥ, Көстөөх сиртэн ыраахтан Күлүмүрдээн көһүннүҥ. П. Тобуруокап
2. даҕ. суолт. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтигэр сыһыаннаах. ☉ Относящийся к Октябрьской революции
   Саха муммут хараҥатын Өктөөп тыала үтэйбитэ, Саха кэппит адаҕатын Садаҕалаан үрэйбитэ. Күннүк Уурастыырап
   Уруй, дорообо Өктөөп күнэ! Эллэй
   Кини Баараҕай нууччалыын бараалаһан Баттал сиһин тоһутуспута, Өктөөп күнүгэр өрөгөйдөһөн Үтүө көҥүлгэ кыттыспыта. С. Васильев

1. даҕ. Токур сытыы уһуктаах; тордуохтуҥу быһыылаах. ☉ Загнутый и с острым концом; крючковатый
   Биирдэ хорооммуттан тахсан соловей дьиктилээхэй ырыатын истэммин, өйүм көтөн хаалан, хара санаалаах Мэкчиргэ дэгиэ тыҥыраҕар түбэһэ сыһан турабын. Болот Боотур
   Онтон биири Мохсоҕол Тииккэ тахсыан иннинэ Дэгиэ тиискэ түһэрдэ. Т. Сметанин
   [Хотой] Багыыр - дэгиэ тыҥыраҕынан Батары харбаан олорон, Токур сытыы тумсунан Булдун-алдын садаҕалыыр. С. Васильев
2. аат. суолт.
3. Ууттан улахан балыгы ороон таһаарар мас уктаах, токур сытыы уһуктаах дьоҕус тимир тордуох. ☉ Рыболовная снасть в виде большого крючка (вид остроги)
   Балык эрэйдээх хайаттан Ытыы-соҥуу көрдөстө: «Мин кыһыл көмүс сандал балыкпын, Илимньит дэгиэтиттэн куотаммын Тунал байҕал эҥсиллэр иэнинэн Тускула суох өр сыттым». Таллан Бүрэ
4. Остуолбаҕа, туруору хайаҕа ыттарга аналлаах атахха кэтиллэр токур сытыы уһуктаах тордуохтуҥу тимир оҥоһук. ☉ Кошки (приспособления в виде металлических зубьев для лазанья на столбы, скалы и т. д.)
   Остуолба төрдүгэр Уһуннук тэринэр, Тирэхтээх үлүгэр Дэгиэҕэ тирэнэр. С. Данилов
   Аны туран, остуолбаҕа ыттарга аналлаах, сүүнэ баҕайы, икки токур дэгиэ тимирдэр муостаҕа адаарыстылар. «ХС»
   ♦ Дэгиэ тыҥырахтаах поэт. - тыҥырахтаах (сиэмэх) көтөр. ☉ Хищная птица
   Дэгиэ сытыы тыҥырахтаахха Имэриттэримэ иэдэскин, Имэрийэри сатаабакка кытаахтыаҕа эйигин. И. Гоголев
   Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар, тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
   ◊ Өлөр өлүү дэгиэ тыҥыраҕа (тарбаҕа) - киһи кыайан тыыннаах тахсыбат балаһыанньата. ☉ Положение, из которого выбраться живым почти невозможно
   Өлөр өлүү дэгиэ тарбаҕар ылларбыт оҕо муҥнаахха тугунан да көмөлөһөр кыах суоҕа. Н. Кондаков
   Күн ахсын өлөр өлүү дэгиэ тыҥырахтара сыыһа-халты харбыыллар. «ХС»