и. д. от сакалааттас =.

с. нескл. сакалаат, илии тутуһуу; держать пари сакалааттас, илиитэ тутус.

сов. 1. мөккүс; он любил поспорить кини мөккүһэрин таптыыра; 2. (заключить пари) сакалааттас; поспорить на что-л. туохха эмэ сакалааттас, илиитэ тутус.

сов. үлтүрүй, алдьан; яблоки побились в дороге яблокалар суолга алдьам-мыттар; # побиться об заклад уст. сакалааттас.

сакалааттас диэнтэн хай
аата. Хайа ат кыайарыгар тутуһуу, сакылааттаһыы былыргыттан баар эбит. «ХС»

несов .1. мөккүс; 2. разг. (заключать пари) мөккүс, сакалааттас; 3. перен. (бороться с чём-л., сопротивляться) утарылас, курэстэс, хатыс.

сов. 1. что (договор и т. п.) түһэрис, оҥорус, киирис; заключить мир эйэтэ түһэрис; 2. что (закончить) түмүктээ, бүтэр; заключить речь приветствиями этиигин эҕэрдэлэринэн түмүктээ; 3. что (сделать вывод) түмүктээ; 4. кого (в тюрьму) хаайыыга ук; # заключить пари сакалааттас; заключить в объятия кууһан ыл; заключить в скобки скобкаҕа ыл.

несов. 1. с кем (сражаться) өлөрүс, охсус, кыргыс; биться с врагом өстөөхтүүн өлөрүс; 2. обо что (ударяться) охсулун, охсуолан, кырбан; 3. (пульсировать) тэп, мөҕүс; сердце бьётся сүрэх тэбэр; 4. (метаться) мөҕүс, тартар; биться в припадке уҥан тартар; 5. перен. (добиваться чего-л.) мөҕүс, муҥнан; биться за первенство бастыыр иһин мөҕүс; 6. (иметь свойство разбиваться) үлтүрүй; # биться как рыба об лёд мууска хаайтарбыт балык курдук мөҕүс; биться об заклад уст. сакалааттас, угус, тутус.

I
көр маамыкта
Күүһүм баарынан түһэбин. Табаны тутар маамыгы саа курдук кэтэн испитим соһуллубута. Т. Сметанин
Мастаах сиргэ к э л л э х т э р и н э , кыыс маамыгынан быраҕан лип гына таба түһэрэн оонньуурун бэркэ сирэйдэрэ-харахтара сырдаан көрөл лөрө эбитэ үһү. Н. Абыйчанин
ср. эвенк. маавут, маут ‘аркан’
II
аат., эргэр. Былыргы сахаларга чыын-хаан, соло (кинээс курдук). ☉ Старинное обозначение должностного лица, бытовавшее до введения названия «князец»
Субу курдук Доро Бөҕө киэҥ сири бас билэн аатыран олордоҕуна, куораттан нуучча тойоно тахсан: «Байаҕантайы эн салай», — диэн маамык биэрбитэ үһү. Саха сэһ. I
◊ Маамык тардыс — туохха эмэҕэ мөк күһэн (кус хомурҕанын уҥуоҕун тардыһан, тосту тутан) сакалааттас. ☉ Держать пари, спорить (якутский игро вой обычай биться об заклад посредст вом перелома (разрыва) кости ключицы уток)
Ийэлэрэ тиргэтиттэн сарсыарда аайы биирдии куһу таһаарара, ону мииннэнэн сииллэрэ, …… хомурҕанын уҥуоҕунан маамык тардыһаллара. И. Г оголев. Огдооччуйа ити Өлөөнө эмээхсинниин биирдии буос ынахха маамык тардыспыттара лоп курдук үйэ чиэппэрэ буолла. И. Гоголев

туохт.
1. Тугу эмэ туруору тут, турар гына уур, оҥор. ☉ Помещать, ставить что-л. стоймя, приводить в вертикальное положение. Кинигэлэри долбуурга туруор. Бугулла туруор. Остуолбата туруор
2. Сытар кими, тугу эмэ туруору тарт. ☉ Поднимать, ставить кого-л. на ноги
Сытар ынаҕы туруорбат киһи (өс хоһ.). Төкүнүйэ сытар Марисаны дэһээтинньиктэр соһо тардан туруоран, Бурхалей хаайыытын диэки дэллэритэн истилэр. Эрилик Эристиин
3. Кими эмэ туох эмэ дьуһуурустубатыгар анаа, быстах үлэни, сулууспаны толорорго дьаһай. ☉ Выставить кого-л. на охрану кого-чего-л.; приводить когочто-л. в боевую готовность
Билигин пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
[Бадин — Михаилга:] Табаарыс дьуһуурунай, батальону бойобуой бэлэмҥэ туруор. С. Ефремов
«Тоҕой» учаастагар манабылы туруорбатаҕым. Н. Якутскай
4. Тугу эмэ тут, оҥорон таһаар. ☉ Строить, возводить какое-л. сооружение, здание
Хантан эрэ хоп курдук оҥоһуулаах эргэ ампаары аҕалан туруорбуттар. Күндэ
Үс хонук устатыгар тиргиччи үлэлээн, саха балаҕанын туруоран кэбистилэр. И. Гоголев
Тохтоон, хомурах хаары хаһан, Тордох туруоран бүттүбүт. Дьуон Дьаҥылы
5. Эстэр сэп (хол., саа) курааҕын ытарга бэлэм оҥор. ☉ Снять ружьё с предохранителя
Түүлээх Уллуҥах саатын сомуогун туруорбута. Суорун Омоллоон
Петя саатын сомуогун туруоран «лас» гыннарда. М. Доҕордуурап
«Дабаай, ытан куттуох!» — Ганя саатын сомуогун туруоран хачыгыратар. Н. Якутскай
6. Биир сиргэ тугу эмэ уур, миэстэтин буллар. ☉ Помещать, загонять, ставить что-л. на определённое место (напр., машину в гараж). Массыынаны гарааска туруор
7. Ханнык эмэ боппуруоһу эбэтэр тугу эмэ дьон дьүүлүгэр, быһаарыытыгар таһаар. ☉ Ставить, выдвигать что-л. (напр., какой-л. вопрос, требование) на обсуждение
Атын хамандыырдар да Абдуркулла туруорбут былаанын сөптөөҕүнэн ааҕаллар. Эрилик Эристиин
Оҕолоор! Бу боппуруоһу тохтотуохха, Улууска, уокурукка туруоруохха. С. Васильев
Бары университеттар биир санаанан туруорбут модьуйуулара ылыллыбатаҕа дьэҥкэ буолла. П. Филиппов
8. Утуйа сытар киһини уһугуннар. ☉ Поднимать, будить спящего. Сарсыарда эрдэ туруораарыҥ
9. Кими эмэ туохха эмэ таларга, аныырга этиитэ киллэр. ☉ Выдвигать, выставлять чью-л. кандидатуру на выборы, ставить, назначать кого-л. на должность
[Көтөрдөр] Мунньахтара хайдан, тус-туспа Тойон талбыттар, хандьыдаат туруорбуттар. П. Ойуунускай
Сарсыҥҥыттан ыла атын ыскылаат сэбиэдиссэйинэ туруоруҥ. М. Попов
10. Тугу эмэ турар гына оҥор (хол., пааматынньыгы). ☉ Сооружать, ставить, устанавливать (напр., памятник). Суорун Омоллооҥҥо пааматынньык туруорбуттар
11. Ыалдьыбыт киһи, ыарыһах туругун көрөн, чинчийэн ыарыытын бил, быһаар. ☉ Ставить диагноз. Быраас ыарыһахха диагноз туруоран, эмп анаата
12. кэпс. Тугу эмэ күөҥҥэ ууран сакалааттас, уксус. ☉ Ставить что-л. на кон, в качестве вознаграждения за что-л. «Бу суон бэрэбинэни соҕотоҕун биэрэккэ киллэрбит киһиэхэ биир муунта табаҕы туруорабын», — диэбит [бирикээсчик]
«Саха с.». Мин үстээх атыыры туруорабын. А. Кривошапкин (тылб.)
Оһумуоха пиибэни туруордулар — кимким кыайар? И. Тургенев (тылб.)
13. кэпс. Кими эмэ туох эмэ иһин арыгынан күндүлээ. ☉ Угощать кого-л. (напр., спиртным)
Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
«Чэ, үчүгэй!» — Муонча, үөрүүтүгэр, Сэдьүккэ арыгы туруорбута. Н. Якутскай
«Ээй, Сиидэркэ, кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын», — Сүүлүк Бааска …… киһитин ыҥырда. Н. Павлов
14. кэпс. Сүөһүнү хотоҥҥо кыстат, кыһыны туорат. ☉ Держать, содержать (напр., скот в хлеву). Быйыл биэс сүөһүнү туруордум
15. тыйаатыр. Ханнык эмэ айымньыны сыанаҕа оонньоон көрдөр. ☉ Ставить спектакль
Быйыл хас даҕаны испэктээх туруорбуттар. Амма Аччыгыйа
В.В. Никифоров «Манчаарыта» туруорарга көҥүллэммэтэҕэ. «ХС»
Биһиги «Чыычаах уонна Күтэр» диэн остуоруйаны туруордубут. КИИ СТ-2
16. булт. Ханнык эмэ кыылы сонордос, эккирэт. ☉ Преследовать (зверя на охоте)
Күн ортотун саҕана аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Сарсыардаттан хаамтыбыт да, биир даҕаны куобаҕы туруорбатыбыт. Н. Якутскай
Биир тайаҕы туруораннар урут көрбөтөх кыылларын көрдүлэр. Болот Боотур
♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор көр атах
[Артём:] Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. В. Протодьяконов
Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай
Күн ортотуттан киэһэ Пуд Ильич [хотуурга наадыйан] дьиэни барытын сүһүөҕэр туруорбута. Далан
Алта оҕону аһатан-сиэтэн Атахтарыгар туруорар Аламай күннэрэ буолбут. «ХС»
Саа уоһугар туруор — саа уоһугар тур диэн курдук (көр саа). [Киирик:] Баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
Сүбэлэһэн хаайыллыбыт дьону саа уоһугар туруорбакка оҥостуммуппут. «Чолбон»
Утары туруор көр утары. Ол миэхэ кэргэттэрбин утары туруоран тугу туһаналлара буолла. «ХС»
◊ Кириэс туруор көр кириэс I
Кини олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна, кириэс туруорда. «ХС»
Кырыыска туруор — кыраа диэн курдук. Бассабыык Баһылайы күн аайы таҥара дьиэтигэр кырыыска туруорар үһү. П. Ойуунускай
Мин бүгүн өстөөхпүн көрүстүм …… Тус бэйэм, бар дьонум бүтүннүү Кырыыска туруорбут киһитин. С. Данилов
Муннукка туруор көр муннук. [Дьэкиимэп] Куоттарбат, муннукка туруоран, Баалкынан көхсүгэ аспыта. Эрилик Эристиин