и. д. от саккырат=.

сыһ. Саккыраан, саккыратан. ☉ Струйками, струёй, каплями (литься, течь); один за другим (сыпаться, падать). Ардахха дьиэбит саккыраччы тэстэр
□ Түннүк таастара хампарыта бардылар
Кыҥкыначчы тыаһаан кыра кыырпахтар сиргэ саккыраччы тоҕуннулар. И. Никифоров

туохт. Бүтэр, суох оҥор; эс. ☉ Кончать, ликвидировать, опустошать
Былыргы Дьокуускай остуруогун үгүс өттүн баһаар бараппыта. ИОВ ЯК
Күнүм тахсыыта, күүстэрин киллэрэн, Күлүктээҕи сүтэрэр, барыҥныыры баратар Имэҥнээх илбистэ иҥэрэн кэбиһиҥ! П. Ойуунускай
Уота тиит мутукчатын баратан инчэҕэйигэр тиийэн намтаан эрэр. Саһаана кыратык кэриэрбит этэ. Амма Аччыгыйа
Мин таспар салыбыраан дьаакыр буолбут дьаҥха мууспун таҥнары саккыратан, таммалатан баратыым. А. Софронов

эс I диэнтэн хай
аата. Бары эдэр уохтары Батталлааҕы эһиигэ! Туруҥ, баайы самнарыҥ, Киириҥ тиһэх сэриигэ! Эллэй
[Өлөксөй] бэрт кыра сааһыттан саҥа олоҕу тутууга, баттабылы-атаҕастабылы эһиигэ олус актыыбынайдык, дьорҕооттук киирсибитэ. Багдарыын Сүлбэ
Маҥнайгы эһиилэригэр күрдьэхтээх буорун кыайан үөһэ бырахпакка, иһирдьэ саккыратта. Д. Таас

1. сыһ. Ононманан, сэдэхтик. ☉ Редко, негусто
   Былыр бу дэриэбинэ абына-табына тарҕанан олорор, самнарыспыт туруорбах уонна ампаар дьиэлэрдээх, бэрт аҕыйах ыаллаах этэ. Д. Таас
   Саалаҕа ытыс тыаһа абына-табына тобурҕаан иһэн уостан хаалар. Н. Якутскай
   Ыраахтааҕы туһунан мэҥэһик-мэҥэһик дойҕохтору абына-табына ордон хаалбыт тииһин быыһынан саккыратта. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Онон-манан эрэ бытыгыраан көстөр, убаҕас, сэдэх (хол., үүнээйи, бытык эҥин). ☉ Редкий, негустой, жидкий (напр., о растительности, волосах и т. п.)
   Лаҥкыы оҕонньор абына-табына баттахтаах улахан төбөтө лэкэйэн олорор. А. Сыромятникова
   Оттоох, ыарҕалаах, сэппэрээктээх, сиһик талахтаах, абына-табына мастаах хойуу соҕус иһирик ойуур устун баран истим. Т. Сметанин
   Буолалар быыстарыгар абына-табына дьиэлэр көстөллөр. Күндэ

аат.
1. Туох эмэ муус кыаһаана, муус чопчу буолбута. ☉ Обледеневшая при стоке жидкость, сосулька
Хоруобуйа уулбут хаара - уһун муус дьаҥхалар ааһан иһэр киһи үрдүгэр түһүөхчэ тротуардар үрдүлэринэн ыйаммыттара. Далан
Онуоха аргыһым дьэгдьийэн Кырыатын, дьаҥхатын сотунна, Туундара киһитин сиэринэн Табаҕын наҕыллык уурунна. С. Данилов
Тордох иһэ эргиччи чэҥинэн көрбүт, буруо тахсар хайаҕаһын тула таҥнары саккыраабыт муус дьаҥха морж аһыыларын санатар. С. Курилов (тылб.)
△ Сылгы көлөһүннэммит түүтүгэр хаар сыстан кэлимсэлэһэ тоҥмута. ☉ Ледяные комки, образовавшиеся из налипшего к шерсти лошади снега
Муус дьаҥха буола көлөһүннэммит ыҥыырдаах аттар, туманынан тыынан кэбиһэ-кэбиһэ, муҥ кыраайдарынан айаннаан истилэр. Уустаах Избеков
[Аты] сибилигин тахсан кырыаччынан кырыатаан биэриэххэ. Дьаҥхата түстэҕинэ салгыҥҥа түүтэ бэйэтэ да сотору куураа ини. В. Миронов
2. поэт. Киһиэхэ ыар баттык буолар, куһаҕаннык дьайар туох эмэ (хол., санаа-оноо). ☉ Что-л. действующее на человека подавляюще (напр., плохое настроение, тяжелые думы)
Дьаҥха-муҥ дьылтан Таҕыстахпыт диэн, Санаабыт көммүтэ. Саха фольк. Мин таспар салыбыраан Дьаакыр буолбут Дьаҥха мууспун Таҥнары саккыратан, Таммалатан баратыым. А. Софронов
Үүт тураан уйаҕыт Үргүөрү билбэтин, Ньулдьаҕай санныгыт Дьаҥханы сүкпэтин. Суорун Омоллоон

1. даҕ.
2. Кэлин өттүгэр тыраҕастаах (хол., сон туһунан этэргэ). ☉ Имеющий сзади разрез от подола (об одежде). Оноолоох сон
   □ Үҥсүүлээхтэр …… оноолоох соннорун дьогдьуурдара тэрэһэн, самыылара сайбаһан турдулар. Күннүк Уурастыырап
3. этногр. Кэннигэр кэтит иҥээһин киллэһиктээх (саха дьахтарын сонун этэргэ). ☉ Имеющий широкую вставку в складке на спине (о якутской женской шубе). Сотору силигирии тыалыра турар тэтиҥ, хатыҥ мастардаах, сэндэлэ тыа быыһынан оноолоох хаарыс соннор уонна былыргы үрүҥ суппууннар лөппөрүс-лөппөрүс гыммахтаан хааллылар. Күннүк Уурастырап
4. Сүөһү самыытыгар атын өҥнөөх уһаты балаһалаах. ☉ С полосой другого цвета на спине (о домашней скотине)
   Хамначчыт дьахталларым …… Хоно кэлбит хоноһоҕо киһиргээннэр, Бэҕэһээ киэһэ буоҕаралаах кутуруктаах, Оноолоох саадьаҕай кунан оҕустарын Баайбакка сыппыттар. Саха фольк. Аҕам оҕонньор эрэйдээх Күөх көлөһүнүн саккыраппыт Көлүччэтин сөрүүн уутунан Утаҕын ханнаран улааппыт Оноолоох саадьаҕайым үүтүнэн үссэнэн үөскээбитим. С. Васильев
5. аат суолт., көсп. Кыыс, дьахтар. ☉ Девушка, женщина. Оноолооҕу билбэтэх киһи
   ♦ Оноолооххо (оноолоох соннооххо) орооспотох — дьахтарга сылдьыбатах, дьахтары билбэтэх (киһи). ☉ Не познавший женщины, девственник (букв. с имеющими разрез позади кафтана не сходившийся)
   Бииллээҕи кытта билсибэтэх, Оноолооҕу кытта орооспотох, Сыыһаҕа сылдьыбатах, Сымыйаны саҥарбатах Тоҕус уолан дьон. Саха нар. ыр. II
   «Аны оноолоох соннооххо орооһуом суоҕа, бииллээх соннооххо мэҥийиэм суоҕа», — диэн андаҕайбытым. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Көлөттөн, тырааныспартан түһэн атаххынан бар, хаамп. ☉ Слезая с лошади, транспорта, идти пешком
Дьэ, баабыскаа, Харыйалаахтан иһэн массыынабыт алдьанан, сатыылаан тоҥуу бөҕөнү тоҥон иһэбит. «ХС»
[Аттар] сэниэлэрэ эстэн үгүстүк турунан кэбиһэллэрэ. Оччоҕо дьоннор сыарҕаларыттан түһэн, аттарын үүннэриттэн ылан сатыылыыллара. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыайан көппөт буол (кыната тостубут көтөрү этиллэр). ☉ Терять возможность летать (сломав крыло, крылья)
Сааһыттартан сатыылаан соҕотоҕун хаалбыт чөркөйү тутан, дьонум күө-дьаа буолбуттара. Далан
Сатыылаабыт анды күөл ортотугар буруйан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. Көтө сылдьан аллара халаатаа, намтаа. ☉ Снижаться в полёте, спускаться, опускаться низко
Ураанай кус, көлүччэ диэки эргийэ көтөн, таҥнары сатыылаан ааһар. Суорун Омоллоон
Үөһэ көрбүтүм — үрэх силээнин таҥнаран, сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор аллара диэки сатыылаан эрэллэр эбит. И. Сосин
Хотуттан кыра тыаллаах буолан, буруо таҥнары сатыылаата. А. Фёдоров
Өстөөх саҥаттан саҥа сөмөлүөттэрэ, таҥнары сатыылааннар, өлөрүүлээх-алдьатыылаах ындыыларын биһиги сэриилэрбит үрдүлэригэр саккыратан, байыастарбыт ыраас хааннарын тоҕоллор. ССС
4. үрд. Ханна эмэ кэлэн тохтоо, түһүүлээ, саба көт; түс, буол (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин туһунан). ☉ Спускаться на землю, нисходить, разразиться (большей частью о явлениях природы)
Үс сүүс сылы мэлдьи Үктэбиллээх үйэ үлтүрүйдэ, Саас тухары сатыылаабыт Самнарыылаах дьаһал сарбылынна. А. Софронов
Аҕыс уон айыыһыт сатыылаан ааһар Аан дайдытыгар арҕаҕырбыт курдук санаабытым. Суорун Омоллоон
Аптаах мастар хоҥкуллан, Аар холорук сатыылыыр. Күннүк Уурастыырап
Эһиилгитигэр сут-кураан ордук суостаахтык сатыылаабыта. В. Протодьяконов

аат.
1. Киһи тарбахтарын икки арда. ☉ Промежуток между пальцами рук или ног. Лаҕа иһиирэн кэлбит сытыы оҕу бэйэтигэр тиэрпэккэ, ыырааҕар түһэрэн ылбыт. Н. Босиков
Абдуркулла …… сир диэки хайыһан олорон, атаҕын ыыраахтарын хаһа олордо. Эрилик Эристиин
Корнил кычырҕас кумаҕы баһан ылан, тарбахтарын ыыраахтарынан саккыратар. Ойуку
△ Кыыл, сүөһү, көтөр тыҥырахтарын эбэтэр туйаҕын арахсыытын икки арда. ☉ Промежуток между копытами рогатого скота, когтями животных, зверей, коготками птиц
Чыычаах тумсунан ыырааҕын быыһын ыраастанан, биир кымаах кур түү саҕа бэйэкэтэ ибигирээмэхтээн ылла. Амма Аччыгыйа
Оҕустарын дуома ыырааҕын быыһыгар тимир тоһоҕо киирбититтэн ыла, доҕолоҥнуур буолбута. У. Нуолур
Арахыыт бастакы бэлиэлэрэ — кыыл ыыраахтара холбоһор, уҥуохтарын сүһүөхтэрэ сонуур, ойоҕосторугар болчуох үөскүүр. ТИиС
2. кэпс. Туох эмэ салааланан арахсыытын быыһа. ☉ Промежуток между разветвлением чего-л.
Баһын уҥуоҕун мас ыырааҕар иҥиннэрэ уураллара. БББ
Үөһээ сүллүгэс баҕана төбөтүнээҕи ыыраахха ууруллар. СТӨ
♦ Аһаҕас ыыраахтаах фольк. — ынах, оҕус сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. с открытыми промежутками [копыт])
Аҕыс үрэх тухары халҕаһа мууһун курдук хайа ааллаан үөскээбит аһаҕас ыыраахтаахпыт …… эстэрэ кэллэ. П. Ойуунускай
◊ Ыыраах бүтэй — икки алын маһа баҕана үүтүгэр угуллубут, үөһээҥҥи үһүс сиэрдийэ баҕана төбөтүнээҕи ыыраахха түһэриллибит үс үүт бүтэй. ☉ Изгородь, нижние две жерди которой продеты в отверстия столбов, а верхняя третья вставлена в выемку в верхней части столбов
Сыһыы саҕатыгар ыыраах бүтэйинэн күрүөлэммит кэбиһиилээх түөрт от турара. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк., тюрк. йарых ‘область паха, место раздвоения’, йарух ‘разрез, трещина’

даҕ. Үрүҥ дьүһүннээх, хаар өҥө өҥнөөх. ☉ Белый
Маҥан ат. Маҥан куобах. Маҥан баата.  Ол кэмҥэ Баатара үрэҕэ маҥан хаар суорҕаннаах сытара. Күннүк Уурастыырап
Түннүк маҥан сабыыта аһыллыбыта, Швецов сирэйэ былтас гыммыта. Н. Якутскай
Маҥан өҥ — нейтральнай, үксүгэр ол-бу хос өйдөбүлэ суох дьиҥнээх өҥү ааттыырга эрэ туттуллар. ФЕВ ДьС
◊ Аас маҥан — атын булкааһа суох саһарымтыйан көстөр үрүҥ дьүһүннээх (сылгы дьүһүнүн эбэтэр киһи баттаҕын өҥүн этэргэ). ☉ Белый с желтоватым оттенком, изжелта-белый, молочно-белый (о масти лошади или волосах человека)
Үс саллаат дыбарыас ааныгар биир аас маҥан баттахтаах ытык мааны оҕонньору үс өттүттэн үҥүүнэн дьөлүтэ түһэннэр …… хаанын саккыраттылар. П. Ойуунускай
Суол тоҕонох курдук тоҕойугар, Айаннаан иһэн аараабыт, Аас маҥан баттахтаах Аарыма кырдьаҕас …… Сүөргүлүү көрбүтэ сылайбыт бэйэбин. С. Данилов
Кэҥэриитин, кулгааҕын иһэ араҕастыҥы түүлээх, сиһин ороҕунан, хо ҥ хочоҕу н ү р д ү н эн уо нна сүһүөхтэригэр, тыстарын ньургунугар араҕас түүлэрдээх буоллаҕына, аас маҥан эбэтэр үүт кэрэ сылгы диэн этиллэр. Сылгыһыт с. Аламай маҥан күн көр аламай. Ыраас халлааҥҥа аламай маҥан күн тахсара буолуо эбээт, ханна эмэ ыраах, үтүө киһилээхсүөһүлээх дойдуга. Н. Неустроев
Сааскы аламай маҥан күн, бадаҕа, Маннык санааны санаммыт курдуга: «Мин хоту кыраайга хойутаан кэлэммин, Кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин». Эллэй
Кылбаа маҥан көр кылбаа. Туймаада хочото кылбаа маҥан хаарынан бүрүллэн килэһийэн сытар. Н. Якутскай
Хара тыа уонна таас хайалар үрдүк арҕастара кылбаа маҥан хаарынан бүрүлүннүлэр. А. Кривошапкин (тылб.). Кылбар маҥан халлаан — олус ыраас, биир да кыырпах былыта суох халлаан. ☉ Чистое безоблачное небо
Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай. Сылбараҥ маҥан — дэхси, ньылҕаархай, хастаммыт тиит курдук үрүҥ өҥнөөх. ☉ Гладкий, белый, словно очищенная от коры лиственница
Сылбараҥ маҥан былаайах.  Хастаабыт тиит курдук сылбараҥ маҥан харылаах. ПЭК СЯЯ. Хаар (куба, муус, туус) маҥан — туох да булкааһа суох үрүҥ д ьүһүннээх, хаар (куба, му ус, туус) өҥө өҥнөөх. ☉ Белоснежный, белый как снег, ослепительно белый
Оҕо, ийэтин курдук, сап-саһархай баттахтаах, куба маҥан эттээх …… кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Хаар маҥан баттахтаах оҕонньор кыдама оҥосто олорор. С. Д анилов. Кубалыы субуһан, соҕуруу туһаайан хаар маҥан былыттар Намыһан бардылар. А. Абаҕыыныскай
Туус маҥан борохуот туртаҥныыр — Лиэнэҕэ. Т. Сметанин. Хатыр (чыҥкыл) маҥан — олох булкааһа суох үрүҥ дьүһүннээх (сылгы өҥүн этэргэ). ☉ Молочнобелый (о масти лошади)
Былыр сахалар хатыр маҥан б и э н э н к уһ аҕан тыыннарга [абааһыларга] сиэртибэ биэрэллэрэ, сүктэр кыыска энньэ быһыытынан маннык дьүһүннээх биэлэри биэрбэт этилэр. Саха сэһ. I. Чыҥкыл маҥан с ы лгы …… туйаҕа кытары дьэҥкир буолар. Сылгыһыт с. Чуоҕур маҥан — ононманан харааран көстөр сирдэрдээх, бэйэтэ маҥан дьүһүннээх (сылгы өҥүн этэргэ). ☉ Белый с тёмными пятнами (о масти лошади). Сүүс сылгыттан биир эмэ чуоҕур маҥан сылгыны булуохха сөп, ол курдук сэдэхтик көстөр өҥ.  Тыллаахөстөөх Чоочугур Чуоҕур м а ҥ а н атын аҕаланнар баайдылар. Саха фольк. Утар. хара
ср. тув. маҥган ‘белый-пребелый, совершенно белый’, монг. маҥхан ‘светлоголовый’