туохт.
1. Туохха эмэ салбырҕаста оҥор, салбырҕаһынан киэргэт. ☉ Приделывать к чему-л. подвеску, украшать что-л. подвеской. Чороону салбырҕастаа
2. кэпс. Тугу эмэ хос ситэрэ, эбэ-саба сатаа (хол., эппиккин хоһулаан). ☉ Повторяться, «пережёвывать» одно и то же (напр., в высказываниях)
Салбырҕастаан, бытырыыстаан, лабайдаан этэ сатааһын, төттөрүтүн, ааптар тыл маастара буолбатаҕын көрдөрөр. П. Тобуруокап

сыһ. Киһи санаатын тардыбаттык, интэриэһинэйэ суохтук. ☉ Неинтересно, скучно, сухо
Дьыала тыла судургу, ол-бу илбиргэһэ-салбырҕаһа суох буолан баран, наһаа сымсахтык тахсара эмиэ сатаммат. П. Аввакумов
Бу поэты [Иван Гоголевы] нууччалыы олус сымсахтык тылбаастааһын түбэлтэлэрэ элбэхтэр. «ХС»

туохт. Туох эмэ (хол., симэх) тимир салбырҕастара бэйэбэйэлэригэр охсуллаларын курдук тыаһаа. ☉ Издавать, производить негромкие, звонкие, бряцающие звуки (напр., об ударяющихся друг о друга металлических подвесках)
Хамнанан симэҕин халлырҕатта. П. Ойуунускай

сыһ., кин.
1. Арахсыспакка сылдьар гына, кэлимник. ☉ Цельно, неделимо
Идейнэй-политическай үлэҕэ уонна сиэргэ-майгыга иитии боппуруостара …… биир сомоҕотук туруоруллуох тустаахтар. ПДИ КК
Айымньы туох да салбырҕаһа суох гына, барыта биир эт-хаан кэриэтэ сомоҕотук, ньыгыллык холбонон оҥоһуллуохтаах. ВГМ НСПТ
2. көсп. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох буола ыга түмсүүлээхтик. ☉ Сплочённо, спаянно
Тэриллиилээх буолуу диэн биир сомоҕотук охсуһуу, биир сомоҕотук практикаҕа турунуу буолар. В. Ленин (тылб.)

сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэн — чэлгийэ-чэчирии, үүнэ тур. ☉ Расцветать, наливаться соком (букв. сочиться густыми сливками)
Хахыйах ойуур салбырҕаһа араҕас илгэнэн айгыһыннын, үрдүк маһа сөҥ сүөгэйинэн сүдүрүүннэнэ турдун! ПЭК ОНЛЯ I
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн, Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан аата Ааттанан аарыгырда. С. Зверев

аат.
1. Киһи илиитинэн кытаахтыах, тутуһуох туох эмэ чорбоҕо, салбырҕаһа. ☉ Отросток, выступ на чём-л., за что можно ухватиться, держаться
Тимир тутулуктаах халҕан кыһаммат, хата холуодалара хаачыгыраһа түһэллэр. И. Бочкарёв
Өттүк симэҕин үөһээ алтан тутулуга. НБФ-МУу ОТАТ. Дугалыы иэҕиллибит талаҕы, көммөтүн диэн тутулук оҥорон баран, куурдуллар. Сылгыһыт с.
2. көсп. Туохха эмэ олоҕуруу, төрүөт. ☉ Причина, основание чего-л., повод
[Сахалар] олохторо сылгы, ынах төрүөҕүттэн, быйаҥыттан тутулуктааҕа. Саха фольк. Чинчийээччи саҥаны айыыта олорор кэмиттэн эмиэ тутулуктаах. Г. Угаров
Ходуһалар отторо дьылыттан тутулуктаах. «Кыым»

тыаһы үт. туохт. Сөбүлээбэккэ, кыыһыран, иһиллэр-иһиллибэт гына хоҥоруугунан саҥар. ☉ Недовольно, сердито ворчать себе под нос, говорить невнятно в нос
Киргиэлэй оргууй хараҕын аһан баран, көхсүн иһигэр ынчыктаата уонна тыла айаҕар баппатах курдук тугу эрэ хоҥсуотук кыҥынайда. Амма Аччыгыйа
Тугу тугу кыҥынайаҕын уоһуҥ иһигэр, үөннээх? Н. Түгүнүүрэп
Кыыстара, Федя саппыкытын суола муостаҕа хаалбытыгар, кыыһыран кыҥынайда. А. Гайдар (тылб.)
△ Атын киһи истэригэр кыһалла барбакка эрэ, бэйэҕэр эрэ анаан, муннуҥ анныгар саҥар. ☉ Говорить себе под нос, разговаривая с самим собой
Чэлкэхтээҕинэн сургуччу көрбүт киэҥ харахтарынан ону-маны одуулаһа иһэн, быыстала суох тугу эрэ саҥаран кыҥынайар. Амма Аччыгыйа
Кини салбырҕас саадьаҕай оҕуһу ойоҕолуу олорон баран, …… бүтэҥи соҕустук ыллаан кыҥынайа иһэрэ. Р. Кулаковскай

даҕ.
1. Сиһин батыһа үрүҥнээх, үрүҥ систээх (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, с белой спиной (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц). Саадьаҕай ынах. Саадьаҕай тоҥсоҕой
□ Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Сүрдээх чуордук «курук-курук» дэһэн атыыр моонньоҕоттор, уһун саадьаҕай моонньуларын араастаан күөкэҥнэтэн, устан ньолбоҥноһоллор. Уустаах Избеков
2. түөлбэ. Дьарҕаа ойуулаах, дьарҕаалаах. ☉ В полоску, полосатый
Чынаара хайатын ханатар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр …… моҕотой курдук таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Синньигэс бииллэринэн быһа ылбыттаах, уһун саадьаҕай ойуулаах соннорун кэппит, …… узбектар ньэндэһэллэр. Эрилик Эристиин
◊ Оноолоох саадьаҕай — сиһин кэлин эрэ өттүнэн кэтит саадьаҕайдаах уонна арҕаһын иннинэн үрүҥнээх, оттон арҕаатынан саадьаҕайа суох (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С широкой белой полосой на задней части хребта и на передней стороне лопаток (о масти крупного рогатого скота)
Оноолоох саадьаҕай Оҕус тахсан, Улахан алааска Улуутуйан киирэн, …… Уйгулаах сайыны Уруйдаатаҕым диэн Уһуутуу турда. Эрилик Эристиин. Салбырҕас саадьаҕай — буутугар, санныгар кытта түһэр саадьаҕайдаах (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц)
Тэтэркэй түөстээх ымыылар, кыһыл төбөлөөх чооруостар, салбырҕас саадьаҕай чыып-чааптар, кугас кукаакылар. Амма Аччыгыйа. Саппыйа саадьаҕай — буутугар, ону кытта, сороҕор, холугар эмиэ улахан үрүҥнээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта и с белым пятном на бёдрах, а иногда и на лопатках (о масти крупного рогатого скота)
Үчүгэйиэн, саппыйа саадьаҕай Ньирэй тигиилээн ойоро Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов. Сарбынньах саадьаҕай — ойоҕоһун ортотугар диэри быдьына (быдьыгырас) үрүҥнэрдээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С мелкими белыми пятнами вдоль хребта и по бокам (о масти крупного рогатого скота)
Сарбынньах саадьаҕай ынахтарыгар Аан дойду уола айаатаан, Ала оҕус аҕалаах буолуом этэ. Саха нар. ыр. II. Таллан саадьа- ҕай — өттүгэр, санныгар кытары түһэр ордук кэтит саадьаҕайдаах (ынаҕы дьүһүннүүргэ). ☉ С широкой белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота)
[Хотуна ыҥырбытыгар] уол этэ дыр гынна, Оройо бүрүтэ тарта. «Таллан саадьаҕайы кыайан этэрбэккэ, Таһыллыах сорум кэллэҕэ дуу?» — диэтэ. С. Васильев
ср. монг. шаазгай, орд. шаадьагэ, халх. шаадзге ‘сорока’

1. аат.
2. Дьахтар кулгааҕын эминньэҕин үүттэтэн баран кэтэр киэргэлэ. ☉ Женское украшение, продеваемое в мочки ушей, серьги
   Хотун дьахтар ытарҕата илибирии-илибирии, чорооҥҥо кымыс аҕалан уунна. И. Гоголев
   Кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ирбэнньиктийэ оонньоон, өссө ордук тупсарда. М. Доҕордуурап
   Кыһыл, үрүҥ көмүстэн кутан ытарҕа, биһилэх арааһын, дьахтар илин-кэлин кэбиһэрин уо. д. а. оҥороллоро. МАП ЧУу
   △ Сүөһү кулгааҕын үүттээн кэтэрдиллэр тимир, им. ☉ Метка на ухе скота в виде железного кружочка
   Ньирэй кулгааҕар анал сыпсынан нүөмэрдээх ытарҕаны кэтэрдэллэр. СИиТ
3. Сорох сэбирдэхтээх маска үнүгэстэн үүнэн салыбыраан түһэр, ытарҕа курдук сибэкки. ☉ Соцветие в виде серёжек на некоторых деревьях, серёжки
   Хатыҥ лабааларыгар арыт күһүн хойукка диэри ытарҕалар айгыраһан турар буолаллар. КВА Б
   Өрүс иирэ талахтара өҥсүйэн, хайыы-үйэ ытарҕаларын иилиммиттэр. ФВС К
   Бу ытарҕаларын толору иилиммит үрүҥ хатыҥнар күөх лабаалара чуумпура намылыспыттар. ЖЕА ТС
4. даҕ суолт. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, үөрэ-дьүөрэ. ☉ Похожие друг на друга, примерно одинаковые, схожие
   Ытарҕа булгунньахтар уус киһи оҥорбутунуу чочоруһан олороллор. М. Доҕордуурап
   Ортоку түһүлгэ таһыгар аргыс үс-биэс кыра ытарҕа түһүлгэлэр бааллар. К. Уткин
   Дьөҥкүүдэ өҥ буордаах ытарҕа алаастарыгар киһи-сүөһү быдан былыргыттан үөскээн олорор. «ХС»
   ♦ Күнүм-ыйым ытарҕата — күҥҥэ көрбүтүм диэн курдук (көр күн)
   Аттыбар оҕом барахсан, күнүм-ыйым ытарҕата, көрөр хараҕым дьүккэтэ Суланьа аралыйа сырдаан турара. Н. Абыйчанин
   Сүрэҕим ытарҕата көр сүрэх I. Көрөр харах иччитэ, тойон сүрэхпит ытарҕата, хара быар тулаайаҕа биир кыыс оҕолоох этибит. ПЭК ОНЛЯ I
   Көмүһүм оҕотоо, сүрэҕим ытарҕатаа, кэл даа, төрөппүт ийэҕэр. Амма Аччыгыйа
   Эн эрэ буоллуҥ суос-соҕотох, Мин сүрэҕим ытарҕата. И. Артамонов. Ытарҕа буол кэпс. — кими эмэ тула көт, батыһа сырыт (сүнньүнэн оҕону этэргэ). ☉ Не отходить от кого-л., ходить по пятам (обычно о ребёнке)
   Эһэ оҕолоро ийэлэрин икки өттүгэр ытарҕа буола түспүттэрэ. Р. Кулаковскай
   ◊ Иэмэх ытарҕа — наһаа улахана суох, лоппоҕор ньолбуһах сирэйэ сибэкки эминньэҕэр маарынныыр, тиэрбэстии иэҕэн кэтиллэр иэччэхтээх, түгэҕэ суох ытарҕа (сороҕор оҥо быһыы ойуулаах, алаараатынан биитэр икки ойоҕоһунан салбырҕастаах буолар). ☉ Кольцеобразные небольшие серёжки на шарнирах, без подвесок, передняя часть которых имеет выпуклое овальное утолщение в виде лепесточка, серьги-колечки (иногда имеют резной узор и висюльки снизу или с обеих сторон)
   Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан, арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
   Ийэбит …… кыһыл көмүс иэмэх ытарҕатын кулгааҕын эминньэҕэр иилиннэ, онто күн уотугар кылабачыйа оонньоото. А. Шапошникова. Кутуу ытарҕа — ханнык эмэ тимири (урут алтаны, үксүгэр үрүҥ биитэр кыһыл көмүһү) халыыпка кутан оҥоһуллар ытарҕа. ☉ В старину: серьги, отлитые из какого-л. металла (из меди, серебра или золота). Кыыс кутуу ытарҕалаах. Күн ытарҕата — күн икки ойоҕоһунан көстөр, кустукка маарынныыр толбон. ☉ Радужный блик с правой и левой стороны солнца, побочное солнце, пасолнце
   Сааскы күнүм ытарҕата Орто дойдуга сатыылаата. Саха нар. ыр. II
   Кыһыҥҥы тымныы уоҕа Мүлүрүйэн барыыта Дьэрэлийэ оонньуоҕа Күн кустуктаах ытарҕата. П. Тобуруокап
   Баалыа суохпун эдэр кыыс Киэргэнэргэ баҕатын, Биэриэм эбит тууран ылан Күн ытарҕатын даҕаны. «ХС». Кылдьыы ытарҕа көр кылдьыы. Дьахтар үрүҥ көмүс кылдьыы ытарҕатын кэттэ. Саха ытарҕа- та — сахаларга урут да, билигин да саамай тарҕаммыт мааны киэргэл ытарҕа көрүҥэ: иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, тапталлан оҥоһуллубут биитэр араас быһыылаах гына кутуллубут ойуулаах-оһуордаах түгэхтээх, элбэх салбырҕастардаах улахан ытарҕа (сахаларга былыр төрүт судургу, таптайан оҥоһуулаах, сороҕор ойуута-оһуора суох буолар). ☉ Якутские национальные серьги, считающиеся традиционным украшением: представляют собой серёжки-колечки из золота или серебра, имеющие кованые или литые массивные подвески с узором или ажурным рисунком и со множеством салбыр- ҕас — висюлек-бубенчиков (в старину были более примитивные кованые медные или серебряные без орнамента, иногда с резным узором)
   Былыр саха ытарҕатын баайдар эрэ ойохторо кэтэллэр этэ. СНЕ ӨОДь
   Кини кэргэнигэр бирилийээн таастаах саха ытарҕата бэлэхтээбитэ. Күрүлгэн. Сүрэх ытарҕата көр сүрэх I. Сүрэҕиҥ ытарҕатын үлэтэ мөлтөөбүт буолуон сөп
   □ Сүрэххэ суон тымыр устун кэлэр хаан аан маҥнай сүрэх ытарҕатыгар кутуллар. ББЕ З. Таптайыы ытар- ҕа — таптайыы ньыматынан оҥоһуллар, хаптаҕай, чараас түгэхтээх ытарҕа. ☉ Серьги с плоскими тонкими подвесками, изготавливаемые способом ковки
   Былыр сахаларга таптайыы ытарҕа киэҥник тарҕана сылдьыбыт эбит. «Чолбон». Түгэхтээх ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаах-оһуордаах, элбэх салбырҕастардаах улахан ыйанар киэргэллээх, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс ытарҕа (аныгылар сороҕор күндү таас киэргэтиилээх буолаллар). ☉ Большие серебряные или золотые серьги с массивной подвеской, разукрашенной узором и множеством висюлек, серьги-подвески (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһа санныгар тиийэ түһэр түгэхтээх көмүс ытарҕалаах, …… сааһыра барбыт дьахтар төлөпүөнүнэн кэпсэтэ турар. В. Протодьяконов
   Түгэхтээх ытарҕа эмиэ дьахтар киэргэлигэр киирсэр. А. Бродников
   Эбэлэрэ саха таҥаһын, түгэхтээх ытарҕатын кэттэ. Күрүлгэн. Хааҕыр (сиэл) ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаахоһуордаах, уһун синньигэс элбэх салбырҕастардаах хос-хос сараадыйан түһэр хас да улахан түгэхтээх, ыарахан ыйааһыннаах таптайыы ытарҕа (аныгылар күндү таастаах буолуохтарын сөп). ☉ Серебряные или золотые массивные пластинчатые серьги с несколькими большими, расходящимися веером в несколько слоёв узорчатыми подвесками с удлинёнными висюльками, серьги-грива (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһын быһыытынан уонна ахсаанынан көрөн урут харыйа ытарҕа, хаҥха ытарҕа, сиэл ытарҕа эҥин диэннэргэ араараллара. ЗФМ ЮИЯ
   Уус Ылдьаана куппут харыйа, хааҕыр ытарҕаларын, бөҕөхтөрүн, араас симэхтэрин көрбүт эрэ киһи барыта хайгыыра. «Кыым». Хаҥха ытарҕа эргэр. — ат ыҥыырыгар маарынныыр икки-үс хос түһэр хаптаҕай түгэхтээх таптайыы ытарҕа. ☉ Массивные пластинчатые серьги с двух-трёхъярусными плоскими привесками, напоминающими вьючное седло
   Түгэхтээх ытарҕа салбырҕаһа хайдаҕыттан сиэл ытарҕа, хаҥха ытарҕа, харыйа ытарҕа диэннэргэ арахсар эбит. СНЕ ӨОДь
   Былыр хаҥха ытарҕаны улахан баайдар ойохторо эрэ кэтэллэрэ үһү. «Чолбон». Харыйа ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, харыйаҕа маарынныыр быһыылаах хаптаҕай түгэхтээх, уһун синньигэс чуораанчыктыы кутан оҥоһуулаах биитэр хаптаҕай бытархай салбырҕастардаах, оҥо быһыы ойуулаах улахан үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүс ытарҕа (билиҥҥилэр сорохторо күндү таастаах буолаллар). ☉ Серьги-колечки с плоскими подвесками в виде ёлки с мелкими плоскими или литыми объёмными висюльками-колокольчиками и резным узором (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Кини кыһыл көмүс харыйа ытарҕаны, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
   Айыыда бэстилиэнэй малын — үрүҥ көмүс биһилэҕин, харыйа ытарҕатын уо. д. а. …… көмүс тутар маҕаһыыҥҥа туттарбыта. В. Протодьяконов
   Бүлүү улууһун П.Х. Староватов аатынан мусуойугар харыйа ытарҕа харалла сытар. НБФ-МУу СОБ. Хоолдьук ытарҕа эргэр. — түгэҕэ суох ытарҕа. ☉ Серьги без подвесок. Дьахталлар сахалыы таҥастаахтар, сорохторо хоолдьук ытарҕалаахтар. Саха сэһ
5. Чоху ытарҕа — иэмэх ытарҕа көрүҥэ: чохуга маарынныыр бөлтөйөн тахсыбыт лоппоҕор (сороҕор ойуулаах-оһуордаах) сирэйдээх, түгэҕэ суох улахан ытарҕа. ☉ Большие кольцеобразные серьги (иногда с узором), передняя часть которых имеет сильно выпуклое утолщение, напоминающее водяного жука (чоху), массивные серьги-колечки
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ыаҕас ытарҕа — олус улахан, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс саха ытарҕата. ☉ Большие массивные серебряные или золотые якутские серьги
   Кэтириис кулгаахтарыгар ыаҕас ытарҕалара эйэҥэлээн ыллылар. Л. Попов
   ср. тюрк. ысырга, ызырҕа ‘серьга’

1. аат.
2. Туох эмэ (хол., уу, оҥхой сир) алын өттө, анна. ☉ Дно, глубина чего-л. (напр., какого-л. водоёма)
   Ол көрдөөн, Килиими уу түгэҕиттэн булан ылбыт. Суорун Омоллоон
   Көҥүс түгэҕэр сырдык уу сыккыстыы сүүрүгүрэр. М. Доҕордуурап
   Быһыты түгэҕинэн, өрүс уҥа кытылыттан хаҥас кытылыгар диэри курдары хаспыттар. «Чолбон»
3. Туох эмэ оҥоһук алын өттө биитэр алын сабыыта. ☉ Нижняя стенка или дно какого-л. изделия, предмета
   Айаныгар кэтэр куобах өрөҕөтө куллукатын, алҕаһаан, хааһаҕын саамай түгэҕэр уктан кэбиһээхтээбит. Н. Заболоцкай
   Биһиги сотору бастакы болуоппут түгэҕин оҥорон бүтэрдибит. Н. Габышев
   △ Сахалыы ытарҕа салбырҕаһа. ☉ Подвески у якутских серёжек. Ытарҕатын түгэҕэ эмиэ таастардаах
   □ Иэмэххэ кэтэрдиллэр салбырҕаһа түгэх диэн ааттанар. СНЕ ӨОДь
4. Туох эмэ уһук, улаҕа өттө. ☉ Дальняя часть, сторона, глубина чего-л.
   Тэйиччи соҕус, түгэххэ биир дьиэ хаалла. Амма Аччыгыйа
   Күөрэгэй ким да көрбөт сиригэр, хотон түгэҕэр, манньыаттарын көмөн кэбистэ. Т. Сметанин
   Сомсуон үгэһинэн, биир билэр киһитин көрсөн, түгэххэ миэстэ булан олорбуттара. «Чолбон»
   △ Ханнык эмэ сир, дойду саамай ыраах, уһук өттө. ☉ Самая дальняя окраина какой-л. местности
   Эмиэ бу дойду түгэҕэр быраҕыллан хааллаҕым. Н. Неустроев
   [Семёнов:] Ол Бүлүү түгэҕиттэн эйигин куоракка туох хостоон аҕалбыт үһү, түөкүн, соруйан сымыйалыы тураҕын. С. Ефремов
5. көсп. Киһи өйүн-санаатын (сүрэҕинкутун) саамай улаҕа өттө. ☉ Дно, глубина чего-л. (напр., сердца, души, сознания) у кого-л.
   Дууһам түгэҕэр туох эрэ төлө барда; сүрэҕим мөҕүл гынан ылла — туох эрэ умнуллубут өйдөнөн кэллэ. Далан
   Сүрэҕим түгэҕэр нуучча суруйааччыларын тапталлаах мөссүөннэрэ иҥэн сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
   Айылҕаҥ сыта-сымара кутуҥ түгэҕэр туохха да булкуспакка эрэ сөҥө сылдьар. Н. Лугинов
6. даҕ. суолт.
7. Тэйиччи, улаҕа өттүгэр баар. ☉ Находящийся позади, задний
   Айдар түгэх хоско хаартыска көрө олордоҕуна, Мылаахап тэлэкэччийэн кэлэн, аттыгар олоро түстэ. Н. Лугинов
   Тоҕо эрэ түгэх паартаҕа олорор үгэстээҕэ. С. Федотов
   △ Ыраах, тэйиччи сытар (сири-дойдуну этэргэ). ☉ Отдалённый, находящийся в глубинке (о местности)
   Ити кэмҥэ Бүлүү уокуругун түгэх улуустарыттан — Сунтаартан, Хочоттон — үөс сирдэргэ көһүү, үөрэххэ тардыһыы күүһүрбүтэ. «Чолбон»
   ♦ Иһин түгэҕиттэн көр ис IV
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин тартаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
   Иһин түгэҕэр көр ис IV. Киһитэ, икки хараҕын уутун сотто-сотто, иһин түгэҕэр ботугураата. П. Филиппов
   Иһим түгэҕэр тугу эрэ ботугураатым. Т. Сметанин. Көп түгэҕинэн көр көп II. Балтым иһитин көп түгэҕинэн дьэдьэни булбут. Көп <түгэх> түспүт көр көп II. Уута көп түгэҕэр түһэн хаалбыт
   □ [Баай оҕонньоттор] биир хаан өстөөхтөрө Уоттаахап тутуллубатаҕыттан көп түһэн, быһаҕас үөрэн олороллор. Н. Түгүнүүрэп
   Оһоҕос түгэҕэ (түгэҕинээҕи) оҕо (уол, кыыс) көр оһоҕос. Кыыс, биир үксүн оһоҕос түгэҕинээҕилэрэ буолан, көҥүллүк улааппыта. Ойуку
   Сири түгэҕинэн — сир аннынан диэн курдук (көр сир II). [Най:] Дьон, сири түгэҕинэн кэпсэтэн, биир киһиэхэ күтүрүүр эбиттэр. Суорун Омоллоон. Түгэҕин буллар кэпс. — тугу эмэ кичэйэн ыраах уур, кистээ. ☉ Хранить что-л. на дне чего-л.
   Эһэлээх эбэтэ, судаарыстыбаттан ый аайы биэнсийэ аахсан, дьааһык түгэҕин буллараллар. И. Аргунов. Түгэх түс — наһаалаа, аһара бар. ☉ Перейти границу дозволенного, переборщить
   Көнөр суолга үктэниэхтэрин баҕарбаттар, эбии түгэх түһэллэр. И. Федосеев
   Кырдьыгынан быһааран биэрэрин оннугар, өссө кини өһүргэнэ, түгэх түһэ турар. Г. Колесов. Үөдэн түгэҕинээҕини үөт — былыр үйэҕэ умнуллубуту аҕын. ☉ Вспоминать старое. Ээ, бу да киһи, аата, үөдэн түгэҕинээҕини үөттэххиний. Үөдэн түгэҕэ кэпс. — кый ыраах, кый бырах. ☉ соотв. у чёрта на куличках
   Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
   Эмискэ хонуу уҥуоргу уһугуттан, үөдэн түгэҕиттэн иһиллэр курдук саҥа нэһииччэ иһиллибитэ. «ХС»
   <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) фольк., көр ньүкэн. Бу үөдэн түгэҕиттэн туох хостоон таһаарыа этэй миигин? Саха фольк. Алдьархайдаах саахталар Аат айаҕын курдук Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Бугул түгэҕин харбааччы көр бугул. Бугул түгэҕин харбааччылар бүтэ оҕустулар. Ис түгэҕэ — киһи-сүөһү иһин аллара өттө. ☉ Нижняя часть, низ живота. Иһин түгэҕэ ыалдьар
   □ Кылгас хара сонун иһин түгэҕинэн куйҕаччы курдаммыт. Эрилик Эристиин
   Эҥээрин түүтэ бүтэн, лаҕыыр курдук хара сарыы буолбут арбаҕаһын иһин түгэҕинэн тирбэҕэ быанан бобо тардыммыт. Тумарча
   Фёдор Дмитриевич өссө иһин түгэҕинэн саҥарар дьикти идэни баһылаата. Т. Сметанин. От (бугул) түгэҕэ — кэбиһиилээх оту, бугулу ыллахха хаалар от харбааһына. ☉ Остатки сена на месте копны, стога
   [Эркээйи:] Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ курдук хаардаах от түгэҕин саҕа Хара өһүөн олбохтонуоҥ. И. Гоголев
   Кыра Бөтүрүүс бугул түгэҕэ харбаан лоппордуур. Амма Аччыгыйа
   Чаҕыл [уол аата] Таммаҕа бардаҕына от үлэтигэр кыттара, бугул түгэҕин харбыыра. И. Федосеев. Көп түгэх — түгэҕэр көбүччү кутуулаах (хол., иһити этэргэ). ☉ Наполненный чуть ниже середины (напр., о посуде)
   Үрүҥ маайкалаах уол көп түгэх балыктаах солууру күүлэҕэ киллэрдэ, күөгүтүн эркиҥҥэ өйөннөрдө. А. Фёдоров. Сир түгэҕэ — Сир алларааҥҥы дириҥ өттө, дириҥ араҥата. ☉ Глубинная часть земли под её поверхностью, недра
   Артиллерия тыаһа сири түгэҕинэн ньиргийэр. ИИФ ИДЫК
   Ыстаансыйа дьиэтэ эмиэ ол таас хайа иһигэр отут миэтэрэ дириҥ сир түгэҕэр оҥоһуллуохтаах. Суорун Омоллоон. Түгэҕэр түс кэпс. — быһаҕас түс, уол. ☉ Вваливаться, становиться впалым (напр., о глазах); оставаться на дне чего-л. (напр., о ягоде). Дьэдьэним сыыһа ууллан иһитим түгэҕэр түһэн хаалбыт
   □ Түгэҕэр түһэн хаалбыт хараҕа уунан туолан сыппыта. Амма Аччыгыйа. Түөс түгэҕэ — түөс алын өттө (тыҥа диэкинэн). ☉ Нижняя часть грудины (в области лёгких)
   Аанчык түөһүн түгэҕиттэн таһаарар ыраас куолаһа наҕыллык лыҥкыныыр. Амма Аччыгыйа
   тюрк. түп