см. саатар .

I уметь, мочь; кини барыны сатыыр он умеет всё; итини сатыам суоҕа я это не сумею; сатаабат сата баһын тардар посл. кто не умеет (дело делать), тот громко шумит.
II 1) в сонет, с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. стараться, пытаться; прилагать усилия; кэлиэхпэр диэри үлэлии сатаа постарайся поработать до моего приезда; кэлэ сатаа постарайся приехать (непременно); 2) в аналит. ф. сатаан кэбис = с деепр. на =а, =ыы основного гл. означает зря, напрасно; безрезультатно; күүтэ сатаан кэбис = напрасно прождать; этэ сатаан кэбис = напрасно говорить, убеждать; көрдөһө сатаан кэбис = безрезультатно упрашивать # сатаан бардаҕына к тому же, вдобавок; как назло; сатаан бардаҕына бүгун ардаата как назло, сегодня погода испортилась.

саатар

1. туохт.
2. Тугу эмэ оҥоро үөрүйэх буол, сөпкө, таба оҥор, быһаар. ☉ Обладать способностью к чему-л., находить верное решение чего-л., уметь что-л. Ыл, тукаам, сатаан кэпсиир киһи кэпсээн биэр. Амма Аччыгыйа
   Кини сүр мындыр, тугу барытын сатыыр. Болот Боотур
   Хотугу муора кытылыгар үөскээбэтэх киһи маннык тумаҥҥа түбэстэҕинэ сатаан айанныыра саарбах. Н. Якутскай
   Кини, аны санаатахха, оҕо санаатын сатаан тутар үчүгэй педагог эбит. Суорун Омоллоон
3. Бэйэҥ тускар тугу эмэ тап, барыстааҕын, сүүйүүлээҕин бул. ☉ Находить выигрышный для себя путь, способ осуществления чего-л., уметь добывать себе выгоду
   «Хамыһаар» ойоҕо сатаабыт [кырыыса уутугар иһит тоһуйан], биһиги курдук биир уһааччык ууга уон солкуобайы кутан биэриэ дуо? Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Үөрэнэн хаалбыт хайыыр эрэ идэлээх буол (хол., үгүстүк күлэр, саҥарыа да суохха саҥарар уо. д. а.). ☉ Отличаться какой-л. особенностью, привычкой (напр., смеяться, говорить много). Күлэн сыһыгыратары кини уруккуттан сатыыр
   △ Туох эмэ туһунан санаалаах, өйдөбүллээх буол (үксүгэр урут сыһ. туохт. ф-гар буолб. ф-лаах туохт. кытта ситимнэһэн төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Иметь представление о чём-л., знать, понимать что-л. (обычно употр. в ф. деепр. на -ан в сочет. с отриц. гл. и имеет отриц. знач.)
   Хайгыыр, сөпсүүр, сэргиир диэни Хаһан даҕаны сатаабат. Күннүк Уурастыырап
   Оттон Ньургууна тоҕо эрэ ордук курус. Сатаан үөрбэт, дьолу билбэт буоллаҕа дуу? А. Сыромятникова
   Махтанары сатыыр киһи Сатаан төлүүр ытык иэһин. И. Гоголев
5. Кэрэйимэ, кэрэйэ санаабакка оҥор (куһаҕаны, саарбаҕы). ☉ Быть способным на дурные поступки. Халыыры, охсуһары, арыгылыыры сатыыр киһи. Өстөөх өлөрөрү-өһөрөрү эрэ сатыыр
   □ Оччотооҕу бириискэлэр илэчиискэлэрэ тугу оҥороллорун барытын оҥороро, тугу сатыылларын барытын сатыыра. Л. Попов
6. Кыайан оҥорор кыахтаах буол; кыаллар кыахтаах буол (сүнньүнэн урут сыһ. туохт. ф-тыгар буолб. ф-лаах туохт. кытта ситимнэһэн төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Быть в состоянии, мочь сделать что-л. (о человеке и живых существах); быть исполнимым, возможным (о каком-л. деле; обычно употр. в ф. деепр. на -ан в сочет. с отриц. гл. и имеет отриц. знач.)
   [Уоһук:] Эчи, кини ол курдук быһыыланар буоллаҕына, биһигинньиктэр сатаан да ыал буолуохпут суох. Н. Неустроев
   Киһи да сатаан кэпсиэ суох быһыылара бааллар. П. Ойуунускай
   Хомуһа хойуута бэрт, киһи сатаан хаамыа суох. Амма Аччыгыйа
   [Маай] хайдах махтаныан сатаан булбата. Суорун Омоллоон
7. кэпс. Буолбат формаҕа «сүгүннээмэ, сүгүн гыныма» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В отрицательной форме употребляется в значении «неотступно беспокоить когочто-л. чем-л., не давать кому-л. житья, покоя». Бу киһи миигин сатаамаары гынна. Дьону сатаабаккатыгар тиийдигит
   □ Саанар сурахтаахтара
   Сатаамаары гыннахтара. Албыннаһан көрүөх баҕайы дуу. Айталын
8. Билиҥҥи кэмнээх аат туохтуур туттуу түһүгэр буолуу сыһыатын суолтатыгар «төһө табарбынан (табаргынан, табарынан…)» диэн өйдөбүллээх туттуллар. ☉ В форме орудного падежа причастия настоящего времени употребляется в функции наречия образа действия со значением «как умею (умеешь, умеет…)»
   Микиитэ төһө сатыырынан кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Дьон бары кыратыттан улаханыгар тиийэ түбүнэн тахсаллар ээ …… ким төһө сатыырынан, ким төһө күүһэ кыайарынан. Н. Заболоцкай
   [Атыыһыттар] төһө сатыылларынан бу тууһу хостотон …… атыыга таһаараллара. И. Данилов
9. көмө туохт. суолт.
10. Туох эмэ кыаллан биэрбэти, туолбаты оҥорорго сорунан көрөрү ыйар. ☉ Обозначает попытку совершить действие, выраженное деепричастием на -а
    [Кулаковскай] киһи, уопсастыба олоҕор тыл суолтата олус улаханын биһиэхэ өйдөтө сатыыра. Суорун Омоллоон
    Тогойкин, дьиҥэ, хайа үрдүгэр тахсыан баҕаран, сылтах була сатыыр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
    Кини төрүт даҕаны дьон иннигэр түһэ сатыыр идэтэ суоҕа. Софр. Данилов
    Оҕолор охто сытар киһини өйөөн туруора сатыыллар. Н. Якутскай
11. Туох эмэ сөбүн элбэхтик, лаппа толорутук оҥоһуллубутун бэлиэтиир. ☉ Обозначает то, что действие, выраженное деепричастием, осуществлено в достаточно полной мере. Быйыл өрүһүнэн таһаҕас кэлэ сатаата. Ыһыах аһын аһыы сатаатыбыт
    □ [Дьаакып:] Эдэр бэйэм кырдьыахпар диэри үлэлии сатаатым да, байбатым. А. Софронов
    [Күөх Көппө] саас хойут баҕайы, …… отут муунта бурдугу бу ыспыта. Онтуката, ардахтаах дьыл буолан, син тахса сатаабыт эбит дии. Суорун Омоллоон
    Научнай да өттүнэн — хааччыйа сатаабыттара — үлэ саҕаламмытын иккис сылыгар номнуо наука түөрт хандьыдаата баар буолбута. В. Яковлев
12. баран диэн тылы кытта туттулуннаҕына тугу эмэ оҥоруу аһара барбытын, наһаатыгар тиийбитин бэлиэтиир. ☉ В сочетании со словом баран обозначает то, что действие, выраженное деепричастием, произведено в чрезмерной степени, достигло предела
    Үс нүөмэрдээх трамвай …… кэллэ. Дьон, туола сатаан баран, киирэр аан тула иилистибиттэр. Амма Аччыгыйа
    Муус, өрүс хаатыгар кыайан баппакка, булчуттар сытар арыыларын анныгар кэлэн симиллэ сатаан-сатаан баран, барбат да, кэлбэт да буола харан хаалбыт. Н. Заболоцкай
    [Холкуостаахтар] бурдук өлгөм дохуотун үллэстэн, …… сэлиэһинэй алаадьытын кырыытынан «хаалыы» сатаан баран салтылар. М. Доҕордуурап
13. сыта, олоро, көһүтэ, истэ курдук тэҥҥэ сыһыат туохтуурдары кытта урут сыһыат туохтуур форматыгар ситимнэһэн, тугу эмэ гынартан салгыыны бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ыы типа сыта, олоро, көһүтэ, истэ в форме деепричастия на -ан (сатаан) показывает, что исполнение действия наскучило, надоело кому-л.. Олоро сатаан баайыы баайабын. Сыта сатаан буолары-буолбаты кэпсэтэбит
    □ [Баһылай:] Биһиги тоҕо өр буолла диэн күүтэ сатыы олоробут ээ. А. Софронов
    Тэһийэ сатаан сорох дьон аһыыр, сорохтор кэл да бар буолаллар, дьахталлар таһаҕастарын маныыллар. Н. Габышев
    ♦ Көрө сатаа кэпс. — кими-тугу эмэ абааһы көр, хараххын ааллар. ☉ Относиться предвзято к кому-чему-л., быть пристрастным к кому-л.. Эн миигин көрө сатыыгын быһыылаах, наар миигиттэн иҥнэҕин
    □ [Кэтириис:] Ол мин биир ынахпын көрө сатаатаххына, хайыыр эбиккин! [Лэкиэс:] Ол эн ынаххын мин эмиэ тоҕо көрө сатаатамый. С. Ефремов
    ◊ Аҕала сатыы-сатыы (сатаан) көр аҕал
    Аҕала сатаан күл да күл буолар. Н. Габышев
    ср. тув. шыдаар, с.-юг. чыта, бур. шадаха, монг. чадах ‘мочь, быть в состоянии, уметь’, хак. сыда ‘терпеть; быть в состоянии что-л. сделать; осилить, побороть’, алт. чыда ‘терпеть, выдерживать, выносить; быть в состоянии что-л. сделать, справляться’

v. to know how to do something, be able to; сатабыл n. ability, skill