көр сахсаҥнат
[Маайыс] чачархай ньаассын баттаҕын суунан, илиитинэн сахсыҥнатан уокка куурдан баран, бэрт өр тараанан намылытар. Амма Аччыгыйа

көр ньаарсын
[Маайыс] чачархай ньаассын баттаҕын суунан, илиитинэн сахсаҥнатан уокка куурдан баран, тараанан намылытар. Амма Аччыгыйа
Кус аһыы барарыгар баттаан сытар сымыытын көстүбэтин диэн ньаассын түүнэн эбэтэр отунан саба тарыйан кэбиһэр. Я. Семёнов

туохт. Кылгас баттаххын (кыра оҕону этэргэ), сиэлгин (кулунчугу этэргэ) ыһыллаҥнат, сахсаҥнат. ☉ Развевать короткие волосы (о ребёнке), гриву (о жеребёнке)
Дьиэттэн кыракый кыысчаан эрбэчийэн таҕыста. Айталын
[Кулун] Өрүкүйэр көҕүллэрин Өрө ыһан хороппут, Эрбэчийэр тараах сиэлин Эһэ охсон туруорбут. «ХС»

эргичиҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Кугас кукаакылар …… күрүҥ түүлэрин сахсаҥнаталлар, хара төбөлөрүн эргичиҥнэтэллэр. Амма Аччыгыйа
Лида уһун чомойдоох кыраабылын сиргэ батары анньан баран эргичиҥнэтэр. А. Фёдоров
Оҕонньор хамсатын илиитигэр эргичиҥнэтэ олорбута. Миитэрэй Наумов

I
тараа 1 диэнтэн бэй
туһ. Кини чачархай ньаассын баттаҕын суунан, илиитинэн сахсаҥнатан уокка куурдан баран, бэрт өр тараанан намылытар. Амма Аччыгыйа
Сиэбигэр пластмасс тараах тобоҕо сылдьарын булан тараанна. Софр. Данилов
Сэмэн Сэмэнэбис кичэйэн туран чачараан эрэр күрэҥ баттаҕын тараанна. Сиэн Чолбодук
II
аат. Сэриигэ сөмөлүөттэр, тааҥкалар утары харсыһыылара. ☉ Прямой удар танка, самолёта по чемул., таран
Барыта салгыҥҥа алта сүүс кэриҥэ тараан оҥоһуллубута. ЭБЭДьА
Хорсун санаалаах лүөччүк тараан кэнниттэн сөмөлүөтүн аэродромҥа этэҥҥэ түһэрбитэ. «ББ»

I
аат. 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй чуурка курдук саха музыкальнай инструмена. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастардаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: на полый деревянный цилиндр длиной около 1 м в 4-5 рядов привешиваются, как серьги, деревянные пластинки, которые, ударяясь о стенку цилиндра, издают дребезжащий музыкальный звук
[Өлүөнэ өрүс] Эн быыппастаат өрө түллэр Баалгар кыаһаан кыйыдыйар, Иирэр дьаҕа ньириһийэр, Табык тыаһа иһиллэр. П. Тобуруокап
Биир ансаамбыл комплегар биэс кырыымпа, сэттэ таҥсыр, сэттэ кылыһах, биир күпсүүр, биир дьаҕа, биир дүҥүр киирэллэр. «Кыым»
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара, таҥсыырдара, дьаҕалара, күпсүүрдэрэ оҥоһуллаллар. «Кыым»
II
аат., эргэр. Туох эмэ саҕата, кытыыта. ☉ Край, окраина чего-л.
Халлаан бэтэрээ дьаҕатыгар. ПЭК СЯЯ
♦ Дьаҕа баһа - уһук түҥкэтэх сир, үрэх баһа. ☉ Далекая от центра местность, глубинка
Улахан Сэргэйдээх нэһилиэктэрэ, ааттыын Кытыы нэһилиэк, кырдьык, оройуон нэһилиэктэриттэн барыларыттан түгэххэ, дьаҕа баһыгар, үс үрэх төбөтүгэр олороро. Далан
Мин оройуон кииниттэн ыраах олоробун. Ол эрээри былыргы курдук түҥкэтэх дьаҕа баһа буолбатах. КЕГ ДьСТ
п.-монг. йаха

1. үллэҥнээ диэнтэн дьаһ. туһ. Дьэ, хотуой, Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэн-хааҥҥыттан иэстиэм буолуо. Үрүҥ үөнү Үллэҥнэтэ оонньуом, Баҕа бөҕөнү Бахчаҥната көтүтүөм. П. Ойуунускай
   Балаҕан ыйын саҥатыгар кыстык хаар түһэн үллэҥнэтэн барда. П. Филиппов
   Тырамбаай долгуну үллэҥнэтэн кытылга хоруйа анньан таҕыста. Т. Нутчина
2. Туох эмэ олус элбэҕи, хойууну (хол., оту) өрө сахсаҥнат, бураллаҥнат. ☉ Ворошить, трясти, теребить большую массу чего-л. рыхлого, пушистого
   Бэһиэлэйэп дьиэтин анныгар дьон от кэбиһэн үллэҥнэтэн эрэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
   Дудников атыыһыт бирикээсчигинээн иккиэ буолан, харчыларын ааҕан үллэҥнэппиттэрэ. Н. Якутскай
   Ийэлээх аҕата оҕолорун үөрэ-көтө көрүстүлэр, түүлээҕин хостоон үллэҥнэттилэр. «Чолбон»
3. көсп. Олус омуннуран, ыһа-тоҕо кэпсээ. ☉ Говорить о чём-л., приукрашивая, преувеличивая, с пылом, с жаром, азартно
   Холкуостаах уолаттар Иэттээнэп ити быһылааннарын икки-үс төгүл эбэ-эбэ кэпсээн үллэҥнэтэллэрэ. В. Титов
   [Эр дьон] түмүстэхпитинэ, үллэҥнэтэн түһэн сэһэннээх-ыаһахтаах дьоммут ээ. Э. Соколов
   Биһиги туспутунан бука, кэпсээн бөҕөнү үллэҥнэтэр киһи буолуо. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Элбэх харчыны, үбү ааҕыс, элбэх харчыга, үпкэ тигис (омуннаан этии дэгэттээх). ☉ Заполучить большие деньги, выручить большой доход (с оттенком преувеличения)
   Дьэ, биһиги хайаатар даҕаны куһаҕан тыын буолан, Бырдаахап баайын үллэҥнэтэрбит буолуо. Н. Неустроев
   Ньиэп, гаас курдук үрдэ суох үбү үллэҥнэтэр сиртэн хостонор баайдары кинилэр бас билэллэр. Е. Неймохов
   Дохуот бөҕөнү үллэстэн үллэҥнэтэн бардылар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Тугу эмэ өрөтаҥнары сиксийэн, илгиэлээн хамсат, сахсаҥнат. ☉ Толчками, рывками шевелить, двигать что-л. сверху вниз или из стороны в сторону, трясти, встряхивать, ворошить. Оту сахсый. Таҥаһы сахсый
□ Харытыан, оргууй аҕай туран, икки тобугун тэбэннэ, сонун ылан сахсыйда. Л. Попов
Көр эрэ, бу саһылы хараҥаҕа сахсыйдахха, түүтүттэн уот сандаарыҥныыра, ол иһин уоттаах саһыл диэн сурах тарҕаммыта. Болот Боотур
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан [бурдук] отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Силлиэ иһиирэ-иһиирэ хаары өрө бурҕачытар, иинэҕэс бэстэри уонна бэрдьигэстэри арааһынайдаан сахсыйар, эрийэр-мускуйар. С. Никифоров
2. Тугу эмэ көрдөөн биир-биир ылыталаан ыһыталаан көр, хостотолоо. ☉ Перебирать, ворошить что-л. в поисках чего-л.
Маҥнай Кузьма Петрович малын-салын былдьыахтара, онтон эн биһикки курдуктар бөхпүтүн-сахпытын сахсыйыахтара, тугу сөбүлүү көрбүттэрин барытын былдьаан ылыахтара. Н. Якутскай
Хоппотун тиэрэ сахсыйда, …… туох баар долбууру барытын кэрийдэ да, [бүтээнсийэтин] булбата. Күндэ
Биһилэҕин ылаары ампаарга тахсыбыта, сундуугун малын сахсыйбыта уонна кыракый туос ыаҕайачааны тутан ылбыта. «Кыым»
3. Айанныыр кэмҥэ олорон иһэр киһини өрүтэ быраҕаттаа, хамсат. ☉ Подбрасывать, раскачивать кого-что-л. при езде, трясти
Көнө суоллар, токур суоллар Сахсыйаллар, сылаталлар, Куйаас буолар, дьыбар буолар, Суоппар син биир тулуйар. И. Гоголев
Пьер ата адъютант атын кыайан сиппэт уонна биир тэҥ нэксиэтинэн сахсыйар. Л. Толстой (тылб.)
△ Тугу эмэ тутан, сүгэн иһэн хаамаргар улаханнык хамсат, биэтэҥнэт. ☉ Трясти, встряхивать, потряхивать кого-что-л. при ходьбе, неся на руках или на спине
Сүүрэн иһэн өйдөөн кээлтим саһылларым оҕолорун өрөтаҥнары сахсыйан ахан эрэр эбиппин. Суорун Омоллоон
4. кэпс. Киһини тугунан эмэ буруйдаан, илиилээн илгиэлээ, уолуктаан сиксий. ☉ Трясти кого-л., схватив за грудки, за волосы и т. п., задать тряску кому-л.
Өлөөрү сытар саллааты өрөтаҥнары сахсыйа сылдьан ону-маны доппуруостаабыттарыгар, сирэйэ көҕөрөн, уҥан барда. Эрилик Эристиин
Байбааскы сарылыыр саҥата иһилиннэ …… Гордей сахсыйан биэрдэ быһыылаах. Болот Боотур
[Лариса:] Оо, абам эбит! Уол оҕо эбитим буоллар, мин кинини түөһүттэн ылан үчүгэй аҕайдык сахсыйан биэриэх этим. Н. Туобулаахап
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕиҥ аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова
ср. бур. һагшуур ‘решето’, һагшаха ‘сеять, просеивать’

I
туохт. Элбээ, үксээ. ☉ Множиться, увеличиваться (в количестве)
Унаар сайын эргийдэ, Уйгу-быйаҥ дэлэйдэ. Күннүк Уурастыырап
Сир ийэ ньуура сибэккинэн киэргэммит. Көтөрсүүрэр дэлэйбит. М. Доҕордуурап
Илиибит эрэ хамсаатар, - Илгэ, быйаҥ дэлэйэр. Дьуон Дьаҥылы
II
1. даҕ.
1. Өлгөм, баай; олус элбэх аата-ахсаана суох. ☉ Обильный, имеющийся в изобилии; многочисленный, бесчисленный
Бачча дэлэй ыттаах сиртэн, манна, бэл, ыт харабыл суох. Н. Заболоцкай
Бу оройуоҥҥа сир анныттан иһэр уу дэлэй саппааһа көстүбүтэ. И. Федосеев
«Атын холкуостар ходуһалара дэлэй?!» - Илларион ыгылла-ыгылла эттэ. М. Доҕордуурап
[Сааскы Ньукуолунтан Бөтүрүөпкэ диэри] Үрүҥ ас муҥутаан дэлэйэрэ. Ыһыахтар, уруулар үгүстэрэ ити саҕана тэриллэллэрэ. Саамай элбэх астаахүөллээх ыһыахтары дэлэй ыһыах дииллэрэ. «Кыым»
△ Олус хойуу (үүнээйи, баттах туһунан). ☉ Густой (о растительности, волосах)
Остуолга умса туттан олорор дэлэй кугас куударалаах кыыс кини диэки көрбөккө да эрэ киҥнээх соҕустук эттэ. Амма Аччыгыйа
Маҥхайан эрэр дэлэй хара бытыгын, куударалаах хойуу баттаҕын тыал сахсаҥнатар. «ХС»
2. Кыһалҕата суох, көҥүл (олох). ☉ Вольготная, безбедная, не знающая нужды (жизнь)
Эмээхситтэр эрэйдээхтэр! Олох уларыйбытын, билиҥҥи дэлэй олоҕу өйдөөбөттөр. Далан
Манна [Тифлис фельдшерскэй оскуолатыгар] дэлэй олох суох эрээри үөрэх туһалааҕын өйдөөбүт төрөппүттэр эрэ уолаттара үөрэнэллэрэ. ОТК
3. Киэҥ-куоҥ, кэтит. ☉ Широкий, просторный
Дэлэй соҕус ходуһалаах киһи буолбуккун. Амма Аччыгыйа
Төрөөбүт Ийэ дойдубут киэҥ дэлэй иэнигэр кимтэн да куттаммакка сылдьар буолуохпут. М. Доҕордуурап
Киэҥин, дэлэйин, улуутун Бу уулусса аспаал иэнэ. И. Эртюков
4. көсп. Киэҥ көҕүстээх, холку, ыгыма суох (киһи). ☉ Спокойный, уравновешенный (человек)
Кини ол да иһин ханнык да ыар кэмнэргэ киэҥ дэлэй, ис-иһиттэн холку киһи. А. Сыромятникова
Мин ити киэҥ-дэлэй көҕүстээх киһини, мэлдьи мичээринэн көрсөр кырдьаҕаһы, биһирии, сөҕө-махтайа олороммун, эмискэ биир дьикти түбэлтэни өйдүү биэрдим. Р. Кулаковскай. Таас курдук үйэлээх, киэҥ дэлэй дууһалаах, Табыллан, уһуннук сылдьыахпын баҕардым! Доҕордоһуу т.
2. аат. суолт. Үгүс, баһаам. ☉ Множество, обилие чего-л.
Бачча дэлэйтэн маппакка, барыга бары кыттарга. Күннүк Уурастыырап
Барахсан тугун дэлэйэй! Амма Аччыгыйа
[Быыпсай ойоҕо:] Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэккиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
3. сыһ. суолт. Баҕа ханарынан, дуоһуйа; толору, дэлэччи. ☉ Вдоволь, в изобилии
Чиэстэ охсон, оһох оттон, Нэчимиэн бурдугунан Дэлэй бааччы алаадьылаан Тэһигирэтэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Кини тииҥи, кырынааһы, солоҥдону, саһылы өлгөмнүк бултуура. Мас көтөрө да дэлэй этэ. И. Федосеев