туохт. Уйа оҥоһун, уйалан (үксүн саһыл туһунан). ☉ Устраивать нору (обычно о лисах)
Антах алаас кэтэҕинээҕи ыркый иһигэр Саһылыкаан быталанан олорор. Н. Якутскай
Тыа кыыла акаары. Ойуурга итинтиҥ быталанан төрүүр. Багдарыын Сүлбэ

даҕ. Саһылга майгынныыр соҕус быһыылаах, өҥнөөх. ☉ Слегка напоминающий лисицу (по внешнему виду или по цвету)
Бу ынаҕым аата Саһылыкаан, кини ньирэй эрдэҕиттэн албын, дьүһүнэ да саһыллыҥы. М. Доҕордуурап
[Долохоно] астара — саһыллыҥы кыһыл өҥнөөх, кытаанах уҥуохтардаах отоннор. МАА ССКОЭҮү

даҕ.
1. Саахар буолар бэссэстибэлээх. ☉ Содержащий сахар, используемый для получения сахара, сахарный. Саахардаах сүбүөкүлэ. Саахардаах тростник
□ Саахардаах сүбүөкүлэни үүннэрии икки-үс сүүс сыллаахтан биллэр. КВА Б
2. көсп. Олус минньигэс, албын (киһи тылын этэргэ). ☉ Чрезмерно ласковый, слащавый (о речи, голосе). Тыла саахардаах
□ Улар көтөр, Ойоҕо өлөн, Оҕоһут киһиэхэ олус наадыйан олордоҕуна Оруобуна кэлэн, Саһылыкаан албын Саахардаах куолаһынан саҥаран барбыт. П. Тобуруокап

1. ыаллаа 2 диэнтэн холб. туһ. Ыттар күөнтэһэн, охсуһан, быһыта ытырсан кэбиһээри ууга-уокка түһэрээччилэр. Оччотугар тарыыр мас эрэ ыалластаҕына, дьарыйдаҕына табыллар. Тумат
2. Ыаллыы буол, ыаллыы олор. ☉ Жить по-соседству
   Кинилэр төһө да үлэлэрэ атынын иһин, саастарын тухары ыаллаһан, баччаҕа диэри бэркэ энмин дэһэн кэлбиттэрэ. Н. Лугинов
   Икки сэниэ ыал Орто Бүлүү үрэҕин баһыгар …… ыаллаһан олорбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тутуу учаастагар үлэлиир …… Гороховы кытта биир дьиэҕэ ыаллаһан олорбуттара. «Чолбон»
3. көсп. Туохха эмэ чугас буол, ыксалас. ☉ Быть, находиться близко от кого-чего-л., рядом с кем-чем-л.
   Космос куйаарыгар көттүбүт, ыйга ыалластыбыт, чолбоҥҥо чугаһастыбыт. С. Никифоров
   Онтон ыла элбэх сайын, Элбэх кыһын кэлэн ааста. Оҕо бэйэбит сааһыран, — Үлэ биһиэхэ ыалласта. И. Чаҕылҕан
   Аны балааккатыгар …… «куһаҕан хоптолор» диэн аатырааччылар ыалласпыттара. И. Федосеев
4. көсп. Кимниин эмэ чугастыы, истиҥ сыһыаннаах буол, эйэргэс. ☉ Быть с кем-л. в близких, дружеских отношениях
   Хаһан эрэ кинилэр Бэртиилэр да этэ. Аны ыалласпаттар. И. Гоголев
   Кимниин даҕаны улаханнык ыалласпата, санаатын сайа кэпсээбэтэ. Т. Нутчина
   Күнтэн күн чугасаһан, сыыйа-баайа ыаллаһан, ирэ-хоро кэпсэтэр, астарын-үөллэрин мэнэйдэһэр буоллулар. ЛМ А
5. көсп., кэпс. Биллибэтинэн көстүбэтинэн ким эмэ үбүгэр, аһыгар киир. ☉ Украдкой тащить, утаскивать что-л. у кого-л. (напр., добычу)
   Бүгүн кини икки киһи сиэбигэр ыалласпыт, иккиэннэриттэн дохуотурбут. Д. Таас
   [Булчут] тахсан иһэн, сиэгэн бөҕөс кини лаабыһыгар уурбут тайаҕын этигэр ыаллаһаары сылдьарын таба көрөн, ытан өлөрбүтэ. И. Федосеев
   Василий Васильевич саһылыкаан эрэйэ суох аһыыр сири буллаҕа диэн таайа санаабыта сөп эбит. Кыһыл саһыл ыалласпыт этэ. ЯАМ ҮүСС

1. сыһ.
2. Бу диэки буолбатах, ол диэки; киэр, тэйэ, туора. ☉ Не здесь, там дальше; подальше, в стороне
   Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
   Антах, алаас кэтэҕинээҕи ыркый иһигэр, Саһылыкаан быталанан олорор. Н. Якутскай
   Антах көрүдүөргэ көбүөр устун учууталлар уонна иитээччилэр тыаһа суох төттөрү-таары хаамаллар. И. Данилов
   Антах сайылык оҕолоро аймалаһан, ньамалаһан иһэннэр эмискэччи ах баран хааллылар. А. Бэрияк
3. Ханнык эрэ объектан, предметтэн, туохтан эрэ анараа диэки. ☉ Дальше от какого-л. предмета, от чего-л.
   Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбээт. Амма Аччыгыйа
   Өстөөх сүрүн күүһэ Бэс арыыттан биэс километр антах, дэриэбинэ иннигэр обороналанан сытара биллибитэ. М. Доҕордуурап. Утар. бэттэх
   др.-тюрк. анда
   ♦ Аан антах бар (түс) — тугунан эрэ сөп буолбакка, дуоһуйбакка өссө аһара бар. ☉ Не довольствуясь чем-л., требовать дальше (больше) чего-л., сверх нормы
   Уолаттар муҥ кыраайдарынан таһаллара, тиритэллэрэ да, каменщик санаата биирдэ да сиппэт этэ. Кини дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова
   «Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап. Антах хайыс — туох эрэ биричиинэнэн кими эмэ кытта бодоруһаргын, кэпсэтэргин-ипсэтэргин тохтот. ☉ По какой-л. причине перестать общаться, порвать отношения с кем-л. (букв. отвернуться, повернуться к нему спиной)
   Миигин Тоҕус халлаан иччитэ Тобулу кыраатын, Дьолбун тохтун! Ахтар айыы хотун ийэм Антах хайыстын Алгыһыттан матардын! А. Софронов
   Этэр эҥин тылбын Энчирэтэр буоллахпына, Кытаанах кырдьык тылбын Сыыһар буоллахпына, — Айыҥат хаан аймаҕа Аһынар санааларын аралдьытан Антах хайыстыннар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сүҥкэн далайым, Сүдү байҕалым, Антах хайыһыма миигиттэн, Ааттаһар аһаах киһиттэн. Күннүк Уурастыырап
4. сыһ. дьөһ.
5. Чопчу уонна абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын предмет анараа өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-абстрактные пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, за которым совершается действие (дальше)
   Мин маҕаһыыҥҥа прилавоктан антах хаһан да бара илик буолан, чугуҥнуу-чугуҥнуу иһирдьэ атыллаатым. Софр. Данилов
   Ол түһүүттэн антах таба аһылыга суох буолан, ыт көлөнөн олорор дойду эбит. А. Софронов
   Ыт эһэни кытта охсуһа-охсуһа, сыыһа-халты харбата, кыылы дьонуттан антах улам тэйитэ сырытта. Н. Заболоцкай
   Онтон антах — сир уһуга, Бүтэр быыһа, сураҕа, дьэ саҕаланар. П. Тобуруокап
6. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ханнык эрэ кэм, событие кэнниттэн буоларын, саҕаланарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на срок, время, событие, после которых совершается, начинается действие (отныне)
   Бу күнтэн антах Боппуолдьа айах Буоларыҥ тохтуур! Эллэй
   Мантан антах олохпут тигинэс буолуоҕа. П. Ойуунускай
   Дьадаҥы киһиэхэ онтон антах барар кыах көстүбэтэҕэ, онуоха эбии саас даҕаны ыраатан хаалбыта. Н. Заболоцкай
   Баччааҥҥа диэри эйигин өйөөбөккө кэлбитим. Мантан да антах миигиттэн өйөбүлү күүтүмэ! В. Яковлев. Утар. бэттэх

туохт.
1. Саҥа, тыас-уус таһаарбакка чуумпур, таалан хаал (хол., тыас иһиллиирдии). ☉ Перестать шуметь, говорить, затихать, притихнуть; стать неподвижным, замереть (напр., что-л. выжидая)
Эргийэ көтөн, эмиэ тарылаан-барылаан бараарай диэннэр, кинилэр иһиллээн, иһийэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Силтэһин атаҕын атаҕар хатыйа ууран, туох да саҥата-иҥэтэ суох иһийэн олордо. Күннүк Уурастыырап
Дурдаҕа олорон баран, иһийэрбин кытта тула өттүм тиллэ түстэ. Далан
Дьон …… икки кулгаахтарын сэгэтэн, күүлэлэригэр туран өссө да туох буоларын иһиллээн иһийбиттэр. П. Аввакумов
2. Ах бар, уурай, тохтоон хаал. ☉ Становиться тише, перестать, прекратиться
Ол [үлэ] эҥсэр тайааннаах тыаһынан Олохпут киэркэйдэр киэркэйэр. Кураанах тыас, кулгаах таһынан Куугунаат, суола суох иһийэр. Р. Баҕатаайыскай
Күөрэгэй ырыата иһийэн, Хонууга сааскы көр эстибит. Эрилик Эристиин
Хонууга, тыаҕа чыычаахтар ырыалара иһийдэ. С. Никифоров
3. Баарыҥ-суоҕуҥ биллибэт-көстүбэт курдук сыт, тур, олор. ☉ Существовать тихо, незаметно, неприметно; жить в тихой, глухой местности
Саха ыаллара биирдии тыымпы, Чөҥөчөк аайы иһийэллэрэ. С. Данилов
Булчут оҕонньорум сиэнэ, көр, ити Төннүбүт дьэ манна геолог буолан, Иһийэн сыппыт түҥкэтэх түөлбэтин Аатырдан эрэр дии сир баайын булан. М. Ефимов
Хайа уонна ким умнуой - үйэлэр тухары иһийэн турбут бүк алаастар, чуумпу сайылыктар салгыннарын сатардыбыт бастакы тыраахтар, массыына кимиэллээх ньиргиэрдэрин. «ХС»
4. Туора киһиэхэ көстүбэт-биллибэт гына сас, кирий. ☉ Укрываться, скрываться, затаиться
Ыал да көрбөт, Ыт да үрбэт Ынырыгар түбэһэн, - Ииппит кыыһын хоспоҕор Иһийиэҕин эмиэ сөптөөх. «ХС»
Сымыыттаары сылдьар ийэ чыркымай кынатын тыаһа сурулаан кэлэн «чолк» гына түһэн баран, лааҥкы мас быыһыгар киирэн, баара-суоҕа биллибэккэ иһийэр. Д. Таас
Сэриигэ ылбыт бааһа сэтэрийэн, сототун уҥуоҕун иһигэр иһийэ сыппыт өстөөх буулдьата дьэ көҥү көтөн тахсан, куһаҕан ыарыыга кубулуйан, оҕонньор атаҕын быстарбыта уонча сыл буолла. В. Иванов
От күөҕэ өҥнөөх аһыҥалар күөх окко иһийбиттэр. В. Бианки (тылб.)
5. Сорох кыыллар тустарынан: кыһыҥҥы уугар утуй (хол., эһэ, дьабарааскы). ☉ Впадать в зимнюю спячку (о некоторых животных, напр., медведе)
Ханнатын билбэтим, дойдубар Эһэлэр иһийэр сирдээхтэр. С. Данилов
Сырҕан эһэ иһийбит Сыгынаҕын анныттан Өрө ыһар чаҕыллаах Үрүҥ көмүс оронно. С. Васильев
Үрүйэ икки силээнин, Толору тыа кыылын киэнин Бастыҥнара бука бары Кэлбиттэр тобус-толору: Арҕаҕар иһийэ илик Аҕам эһэ …… Саталынан булан аһааччы - Саһылыкаан ньылбаарыкы. И. Эртюков
6. көсп. Өл. ☉ Умереть
Иэрийэ кырдьар эрэ кыһалҕатыгар, Ис иһинээҕи Илдьиркэй үөн курдук Ийэ табык дайдым Илгэлээх быйаҥын Испэккэ иһийбиттээҕэр Ити эдэр да сааспар - [Ииннэммитим ордук]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Евлампий аҕабыыт эмискэ уһаан хаалбыт уҥа илиитин муостаҕа тиийэ, былаат курдук, санньыппытынан иһийэн хаалла. Л. Попов
Кытаанах дьылҕатыгар бэринэрин көрдөрөрдүү, илиитин хамсатаат, иһийдэ. Л. Толстой (тылб.)
ср. монг. ичи 'уходить на зимнюю спячку; залегать в нору'

I
туохт. Булкуһан олор, сырыт. ☉ Перемешиваться, жить вперемешку (о совместной жизни людей из разных местностей)
Биир түөрт саастаах уол оҕо бэс кытах иһигэр киирэн сабынан саспыт, онон ордон хаалан билигин ол оҕо аатынан Бэс нэһилиэгэ диэн халыҥ киэҥ өрүскэ Суотту, Нам, Хоро, Саһылыкаан нэһилиэктэринэн былаһан олорор. Саха фольк. Үс кыралара аҕаларын, эһэлэрин ураһаларыгар киирэ-тахса былаһа сылдьаллара. «Чолбон»
II
1. аат.
1. Уста кээмэйэ: туора уунуллубут илиилэр тарбахтарын төбөтүттэн нөҥүө тарбахтар төбөлөрүгэр диэри. ☉ Маховая сажень, размах (1,76 м — старая русская мера длины, равная расстоянию между концами средних пальцев разведенных в стороны рук)
Тоҥус бултуур сиригэр былас кэриҥэ дириҥ иини хаһар. Бу иин тулатын хатырыгынан торутар, түгэҕэр эмиэ хатырыгы тэлгэтэр. Бултаабыт балыгын, иһин, уҥуоҕун киэр ылан баран, бу ииҥҥэ симэр. УАЯ А
Үчүгэй Өлүөнэ барахсан билигин да былас халыҥнаах кыдьымахтаах мууһун аннынан сүүрдэн кылыгырайа сыттаҕа. Н. Лугинов
Тоҕус былас да буолбатар — Тохтор долгун суһуохтаахтар. Туйаарыма куо да буолбатар Туналҕаннаах ньуурдаахтар. С. Данилов
2. Ким-туох эмэ (хол., олоҥхо бухатыыра, үүнэн турар мас) эргимтэтэ, куустарыыта. ☉ Обхват (напр., дерева — о героях олонхо). Икки былас суоннаах мас
□ Уол улаатан тиийэн кэллэ: үрдүгэ үрдүк тиити төргүү мутугунан, намыһах тиити кылаан чыпчаалынан холобурдаах, биэс былас биэкэйэр бииллээх
Саха фольк. Үстээхэй быластаах Үөрбэйэр өттүктээх, Биэстээхэй быластаах Биэкэйэр бииллэрдээх. П. Ойуунускай
2. ситим т. суолт. Туох эмэ (хол., сир) саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри, туох эмэ дьайыы буолар кэмин устатыгар. ☉ В течение, в продолжение; до тех пор, пока; за все время, что. Тыыннааҕым былаһыгар. Кыс былаһыгар. Айаным былаһын тухары
□ Ходуһа былаһын тухары үрүҥ уонна күөх өҥнөр кыттыһан туспа, бу эрэ дойдуга баар хартыынаны айаллар. Н. Заболоцкай
♦ Иһигэр былас муостаах киирбит көр ис IV
Таһырдьа сылдьыбыт киһи, «Оҕонньор иһигэр былас муостаах киирбитин» истэн, сэмэйдик туттан киирэр. Амма Аччыгыйа
Ити киһибит иһигэр туох былас муостааҕа киирдэҕэй? Софр. Данилов
Аҕам кыыһырда да, ийэм: «Эмиэ былас муостаах кыыла киирбит», диэччи уонна аҕабыттан куттанааччы. «ХС». Тылгын былас таһаар (түһэр) — олус илистэн, ырансылайан, эбэтэр олус соһуйан, куттанан тылгын улаханнык (салыбырыар диэри) быктар. ☉ Сильно высунуть язык (от сильной усталости, удивления, испуга и т. п.)
[Үөннээх Өлөөскө] Сарсыарда ойон тураҥҥын Аттаргын көрө тахсан бараҥҥын Айаххын атан Тылгын былас түһэрэн Киирэн кэлээр. Саха фольк. Уолаттар эргиллэ түспүттэрэ — буур тайах айаҕын аллаччы аппыт, тылын былас таһаарбыт, сүүрэн маҕыйан иһэрэ. И. Федосеев. Табата таныытын көппөҥнөтөр, тылын былас таһаарбатах, ол аата илистибэтэх, ырбатах. Эвен фольк.
◊ Былас от эргэр. — былыргы сахалар кэбиһиилээх оту мээрэйдиир кээмэйдэрэ. От былаһа ортотунан 4 арсыыҥҥа, а. э. 2,84 м тэҥнэһэрэ. ☉ До революции: якутская мера длины стога сена
Былас (сажень) применительно к данной мере равнялся в среднем 4 аршинам, или 2,84 м. [Ньукуус:] Онтоон оҕонньор Уоһук Куһаҕан маарыттан сэттэ былас от кэлииһи диэн эрэрэ дии. Күндэ
Адаар хара тыа Алын кырыытыттан Аламай күн Алта былас от түгэҕин саҕа буолан Аҥаарыйа ойон тахсар. Саха фольк. «Хас сыарҕа буолуой?» Лаҥкыы оҕонньор турулуччу көрөн таһаарда да, ах баран хаалла, тугу да булан эппэтэ, уонча былас окко төһө иҥэн сытарын кини кыайан холообот, билбэт эбит. А. Сыромятникова. Дубук былас эргэр. — былаһы арыый кыайбат, быластан арыый кыра. ☉ Чуть меньше маховой сажени. Алта былас ордуга дубук былас буолла. Кэбиһэ былас эргэр. — быластан арыый ордуктаах. ☉ Чуть больше маховой сажени
Алта кэбиһэ былас дараҕаркаан сарыннаах эбит. ПЭК СЯЯ. Нуучча былаһа эргэр. — үс арсыын (2,134 м). ☉ Три аршина (2,134 м). Нуучча былаһа үрдүктээх сэргэ турар эбит. Тэҥн. саһаан. Уунар былас эргэр. — хаҥас атах тумсуттан өрө ууммут уҥа илии тарбахтарын төбөтүгэр диэри. ☉ Старая русская мера длины: косая сажень (2,48 м)
Сэттэ уонча уунар былас усталаах ураһа иирчигэнэ түгэҕин булбатах күөлэ. Күннүк Уурастыырап

I
1. аат.
1. Сирэй ньуура, сирэй көстүүтэ. ☉ Лицо
Дыгын тойон дьахтара эппит: «Оҕонньоор! - диэбит,- бу дьүһүннэрэ биһиги дьүһүммүтүттэн чыҥха атын дьоннор эбээт!» Саха фольк. Ол мин дьүһүнүм харата, тоҥкуруунум, сатаан үҥкүүлээбэтим кини буруйа буолаахтыа дуо. Көмүс тэриэлкэттэн үҥкүрүйдэҕим ээ. Амма Аччыгыйа
«Ээ, [кэргэн тахсара] сөп буоллаҕа дии, кини кырдьаҕаһа туох буолуой, дьүһүнэ куһаҕана туох буолуой, сэниэ оҕонньорго баран бэйэтэ хотун буолуо буоллаҕа»,- диэн Хобороос хайҕаан барда. Эрилик Эристиин
2. Уопсай тас көрүҥ, бодо. ☉ Внешний вид, наружность кого-л., облик
Эр дьүһүнүгэр баар (өс ном.). Дьүһүнүн көрөн киһини сэнээмэ (өс ном.). Барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс сылайбыттар. Үлэ таҥастаах дьон, ол үөһэ сыыс-буор буолан, дьүһүннэрэ эбии бүрэтийбит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ира ньирэйи үүрсэн иһэн кыыһырбыт хаас дьүһүнүн үтүктэн көрдөрөр. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тас көстүүтэ. ☉ Внешние очертания, вид чего-л., облик; панорама
Улуу Москва куорат …… Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүйүөхпүн өйүм хоппото. Саха фольк. Сэргэлээҕим күһүнэ Сиэдэрэйин эбитин, Айылҕатын дьүһүнэ, Аата, баайын-кэрэтин! Күннүк Уурастыырап
Куораппыт дьүһүнэ ити баар, хаһан уларыйыах бэйэтэй? Н. Заболоцкай
△ Моһуон, маарынныыр туох эмэ. ☉ Форма, фасон, вид. Бу олордоҕуна: арай биирдэ өрүс үөһээҥи өттүттэн биир аччыгый дьиэ дьүһүнүгэр дылы сэп уунан устан иһэр. Бу кэлэн, кырыыга тиксибит. Саха фольк.
4. Туох эмэ барыла. ☉ Очертания, контур (контуры), абрис чего-л.
Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө-көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларыҥ төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри. Суорун Омоллоон
Саныыр идэҥ суруллар дьүһүнэ күлүмнүү-күлүмнүү, сүтэ-сүтэ хат төрүүр эбит. Суорун Омоллоон
Архитектор саҥа тутуу дьүһүнүн тутуллуон иннинэ эрэ буолбакка, оннооҕор эскиһин уруһуйа оҥоһуллуон иннинэ өйүгэр көрөр. ДИМ
2. дьөһ. суолт. Тугу эрэ оҥорор быһыы; оҥорорго сорунуу (тардыылаах формаҕа эрэ тут-лар, сэниир, атарахсытар дэгэттээх). ☉ Употребляется в притяжательной форме в роли послеслога или модального слова, имеет уничижительный оттенок
Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттарын киэһэ булбуппут. Амма Аччыгыйа
Всеволод Николаевич, бу ханналаатыгыт? - Күһүҥҥү тыаны көрө баран иһэр дьүһүммүт. Софр. Данилов
[Бууска] илин щитигэр 25 буулдьа суолун ааҕан тураллар. Щит кыҥыыр тыраҕаһынан түһэрэн, артиллериһы өлөрөн кэбиһээри ньиэмэс снайпердара бултаспыт дьүһүннэрэ. А. Данилов
[Тыыбын] ууга ыытымаары аһыйан аччарыһа турар дьүһүнүм. Н. Заболоцкай
♦ Дьүһүн кубулун (уларый) - уруккугуттан букатын туспа көрүҥнэн (үксүн кими эмэ албыннаан кыайаары). ☉ Менять обличье, стараться казаться другим (обычно чтобы обманом достичь своей цели)
[Иирбит Ньукуус - бандьыыттарга:] Өлөрөөрү гынар дьоҥҥутун тыыннаахтыы уматан иһиҥ - оччоҕо уот-сиэмэ элбиэҕэ, орто дойду олоҕо тупсуоҕа, икки атахтаах өйдөнүөҕэ. Дьүһүн уларыйар уот сиэмэ буолар кэмим кэллэ. Умата тардыҥ!!! П. Ойуунускай
Суох, билигин өстөөх кирийбит, дьүһүн кубулунар, ньылбыйа сылдьар кэмэ. Г. Нынныров
Саха олоҥхотугар удаҕаттар даҕаны, бухатыырдар даҕаны дьүһүн уларыйар кубулҕаттаах буолаллар, оттон абааһы-адьарай бухатыырдара өлөн баран иккиһин төрүүр кубулҕаттаах буолаллар. «Чолбон»
Дьон санаатын бэйэтигэр тардаары аристократия, кини аны тус бэйэтин тускутугар буржуазияны утары буруйдуур ааҕы оҥорбута буолан дьүһүн кубулунарга тиийбитэ. К. Маркс (тылб.). Дьүһүнүнэн көрөр кэпс. - дьоҥҥо сөбүлүүрүнэн эбэтэр бэйэтигэр туһалааҕынан эрэ көрөн сыһыаннаһар (үксүн салайар үлэһит туһунан). ☉ Относиться к людям в зависимости от того, какое впечатление они производят или какое положение они занимают (обычно о руководителях - соотв. встречать по одежке)
[Кэтириис:] Биһиги бэрэссэдээтэлбит киһини дьүһүнүнэн көрөр ээ. Биһигинньик дьон эһигини кытта тэҥнэһиэхпит дуо? С. Ефремов. Дьүһүнүттэн көр - быһыыттанмайгыттан, туругуттан көрөн дьаһан, сыһыаннас. ☉ Предпринимать что-л. в отношении кого-чего-л. в зависимости от состояния, в котором находится это лицо или предмет, действовать или делать что-л. смотря по обстоятельствам
Оттон [хайыахпытый, кунаммытын уонна оҕобутун үлэлэтэ] ылан көрүөҥ буоллаҕа. Дьүһүннэриттэн көрөн харыстаан үлэлэтэ сылдьыаҥ. Амма Аччыгыйа
Онно бу курдук суруллубут: «Ыл ийэҕиттэн эҕэрдэтэ! Дьүһүнүттэн көрөн бэйэҥ билэргинэн сырыт». Суорун Омоллоон. Дьүһүнэ холунна - 1) сөбүлээбэккэ улаханнык кыыһырда, кыйаханна. ☉ Измениться в лице, иметь сердитый, раздраженный вид (от досады, обиды и т. д.)
Дьэргэ [киһи аата] сэбиэттэн санаата алдьанан, дьүһүнэ холлон киирдэ [мөҕүллэн, күтүрэнэн]. Болот Боотур; 2) уопсай туруга мөлтөөн, сэбэрэтэ уларыйбыт (ыалдьан, куттанан о. д. а.). ☉ Выглядеть неважно (из-за болезни, страха и т. п.)
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ [ууга түһэн тымныйбытыттан, иччиттэн куттаммытыттан]. Амма Аччыгыйа
◊ Бу (ити) дьүһүннээх - тугунан эрэ киһи орто, сөптөөх кэриҥ диэн саныырыгар быдан тиийбэт. ☉ Модальное сочетание, выражающее пренебрежение, жалость (малюсенький, плохонький, неважненький)
Ити дьүһүннээҕи кыайбакка аччарыһа тураҕыт дуо? Таһыттан киирбит киһи санаата: «Ааттатай, оҕолор! Өспүт да дьоннор эбиттэр! Бу дьүһүннээх синньигэс быаны быһа тарпат диэн сүрдээх мөлтөх дьоннор!» - дии санаата. Ньургун Боотур
«Ы, сааланыан баҕарар эбит дии, бу дьүһүннээх бэйэтэ!» - Микиитэ быраатын сүүһүттэн сыллаан ылар. Амма Аччыгыйа
Сааппаккын даҕаны... Былаас былдьастаҕа аатыран, ити дьүһүннээх киһини кырбыы тураҕын. Эрилик Эристиин
Мин бүгүн [тайаҕы олус ыраахтан ытан] улаханнык сыыстым ээ. Ити аата иҥсэбин кыамматым дуу, тугуй? Киси да бөҕөбүн! Ити дьүһүммүнэн булчут диэн ааттаахпын. Р. Кулаковскай. Дьүһүн быс - туох эмэ тас көрүҥүн атын туохха эмэ холоон, маарыннатан ойуулаан эт. ☉ Описать наружность, внешний вид, облик кого-чего-л., образно сравнивая его с другим предметом или лицом. Оһох Хомус [диэн сир аатын], арааһа оһоххо маарыннатан, дьүһүн быһан ааттааһын буолбатах быһыылаах. Багдарыын Сүлбэ. Дьүһүн хоһуй - тугу эмэ тас быһыытынан көрөн ойуулаан эт. ☉ Живописать внешний вид какого-л. предмета
Ханай диэн [көтөр] дьүһүн хоһуйан ааттааһын диир Э.К. Пекарскай. Оттон умсааҕы - умус-аах диэнтэн диир. Багдарыын Сүлбэ. Үтүө дьүһүммүн көрөөр - куһаҕан буоларбын көрөн абыранаар (үксүн кимиэхэ эмэ куттаан, чахчы киниттэн сылтаан куһаҕан буоларын - өлөрүн өйдөтөн этии). ☉ Полюбуешься моим несчастьем (обычно с угрозой, имея в виду свое несчастье, возможно даже смерть, причиной чему станет тот, к кому обращаются)
[Даайыс:] Хата бүгүн ийэбэр [ыарахан буолбуппун] этиэм, үтүө дьүһүммүн көрдүн... А. Софронов
[Оноҕочоон Чоохоон] уолаттарга, кыргыттарга баран [биирдэ сытыарыҥ диэн] ааттаспытын эмиэ үүрэн ыыталлар. Онуоха: «Чэ, бука барыгыт тылбын истибэтигит, үтүө дьүһүммүн көрөөрүҥ!» - диэн баран тахсан барар. Суорун Омоллоон
п.-монг. дьисун
II
аат. Туох эмэ өҥө, кырааската. ☉ Цвет, окраска; масть (животного)
Сааһын тухары дьүһүнэ кубулуйбат баар үһү (тааб.: хаардаах төҥүргэстэр). [Чыычаахтар] үгүстэрин дьүһүнэ биир бороҥ эрээри, тус-туспа саҥалаахтар, майгыннаахтар эбит. Амма Аччыгыйа
Сахалар хайдыбатын, дьүһүнэ үчүгэйин иһин, ол удьурҕайынан быһах уга оҥостоллор. Суорун Омоллоон
Бу ынаҕым аата «Саһылыкаан», кини ньирэй эрдэҕиттэн албын, дьүһүнэ да саһыллыҥы. М. Доҕордуурап