1) сжимать, сдавливать что-л. ногами; аты кыпчый= сжать бока лошади ногами; 2) сжать ноги.

сжимать, сдавливать (в борьбе или драке); хабарҕатын муомалаабыт он сдавил ему горло.

туохт. Моонньун бо бо тутан тыынын хаай, тууй. ☉ Душить, сдавливать горло
Бэриммэтэҕин иһин хабарҕатын муомахтаабыта, о н уоха соруйан: «Өллүм», — диэн сарылаан охтон түспүтэ. П. Ойуунускай
Хобороос хаста да баттатта. Хара бэкир киһи тыбыс-тымныы тарбахтарынан кинини муомахтыы сатыыр. И. Гоголев
Эдэркээн тайаҕы ньалҕаархай түүлээх моонньуттан тимир оҕуур муомахтаабыт. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. боҕмах ‘удушье’, боҕ ‘душить, сдавливать’

туохт. Ыгыта, бобута туппахтаа, кууспаҕалаа. ☉ Сжимать, сдавливать, душить кого-л. в объятиях
Быып пастар Былатыан Күүстээх Уйбааны кытта тутуһуон санаталыыр. То ҕоос тоох түбэлтэ көһүннэҕинэ, үрдүгэр түһэн муомалаабытынан барар. И. Бочкарёв
Кэтирииһи …… дьиэтиттэн күүс тэ ринэн муомалаан, и л д ь э б а рбытта ра. «ХС»
Били баҕайы, киһитин ыһыктан ба ран, аны миигин муомалаата. «Кыым»
ср. др.-тюрк. боҕ ‘душить, сдавливать’

1) сдавливать, сжимать, стискивать; прижимать к чему-л.; эркиҥҥэ кыһай = прижать к стене; 2) перен. делать что-л. при свете (напр. лампы, свечи); лаампа уотугар кыһайан көр = рассматривать что-л. при свете лампы; 3) перен. вынуждать, принуждать; ставить в безвыходное положение.

туохт. Кими эмэ тугу эмэ оҥорорго күһэй, модьуй. ☉ Принуждать, заставлять, обязывать кого-л. делать что-л. Тыыннаахтыы туора баайан биэрэр сүөһүм суох, соччо кыһайар буоллаххына …… төлөөн көрүллүө буоллаҕа дии… А
Софронов. Кыһалҕа бөҕө, дьиэ-уот табыллыбата кыһайан, кэргэннэммитэ дуомнаан, икки-үс сыл ыалтан ыалга сыстан олорбута буолтум. Амма Аччыгыйа
Ол да буоллар, дьонум кыһайаннар, иккиһин ойох ылбытым. Суорун Омоллоон
Настаа аны «бөһүөлэктэн көһүөх» — диэн Испирдиэни кыһайбат буолбута. Д. Таас
△ Күчүмэҕэй балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Ставить кого-л. в затруднительное положение
Оҕуһа баран хаалбат ини, аны инньэ гынан кыһайыа. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. хыш ‘сжимать, сдавливать, стискивать’

туохт.
1. Туох эмэ кыраны тарбаҕыҥ төбөтүнэн эбэтэр тыҥыраххынан кытаанахтык тутан ыл. ☉ Хватать, захватывать, цеплять что-л. (пальцами или когтями)
Айанньыттар иэдьэгэй өйүөлэриттэн кытаахтаан сииллэр. Амма Аччыгыйа
[Наһаар] кытаахтаан таһаарбыт табаҕын, уҥуоҕа хамсаан, быһаҕаһын тоҕон кэбистэ. Суорун Омоллоон
Дыбдык саппыйаны элиэ курдук кытаахтаан, үүтээн кэннин диэки токуруйда. И. Гоголев
2. Тыҥыраххынан кытаанахтык батары тут. ☉ Щипать, ущипнуть кого-что-л. (когтями, ногтями)
Хайаан да муоһунан дьөлүтэ кэйиэ, сытыы тыҥыраҕынан батарыта кымыстыа, кытаахтыа этэ. И. Гоголев
Кус дабыдалларын төрдүттэн тыҥырахтаах көтөр кытаахтаабыт суолларын булла. Т. Сметанин
[Туруйа] оҕотун биһигэр киирбит, оҕотун тэһитэ кытаахтаабыт, суптурута ытырбыт. ПЭК ОНЛЯ VII
ср. др.-тюрк. хыс ‘сжимать, сдавливать’

сыһ.
1. Тугу эмэ кураанахтыыр курдук харбыйыар диэри, хаптаччы (хол., саай, оҕус, үктээ). ☉ Так, чтобы сплющилось, сделалось плоским (напр., ударять, сдавливать, сжимать)
Бөрө аһаабатаҕа аҕыс хоммут, сиэбэтэҕэ сэттэ хоммут баҕайы иһэ хапсыччы сиһин тоноҕоһугар сыстыбыт. Н. Якутскай
Колька чиэрбэтин ытыһыгар ууран хапсыччы охсон, силлээн баран, күөгүтүн эмиэ бырахпыта. Ойуку
Турба батаһын окко курдурҕаччы киирэрин курдук хапсыччы охсоот, аалан уһуктуугун. ПАЕ УуАХО
2. Түүрэ, куура, хата (куччаа, дьүдьэй, ыр). ☉ Съёжившись (усохнуть); сплющив (напр., класть, помещать куда-л.)
Бурдук умнаһа, сиртэн саҥардыы быган иһэн, куоластаммыт, сиэмэтэ хапсыччы хатан хаалбыт. Л. Габышев
Уһун айан эриириттэн-мускууруттан хапсыччы хатан хаалбыкка дылы хатыҥыр, сааһырбыт Охонооһой Кучуукап баһылыктаах этибит. А. Сыромятникова
Хаптаҕай суумканы Хапсыччы кыбынан Хап-хатыҥыр дьээдьэбит Хапсаҕайданан иһэригэр Хараҕым адьас иҥнибэт. С. Тимофеев

туохт.
1. Кыараҕас буол. ☉ Сузиться, стать теснее
Пиэрмэ диэки араҕыстаҕын аайы суол сыыйа кыараан испитэ. Далан
[Кырса оҕото] тэллээбий күннэтэ улаатан испитэ, Дьааһык уйата кыараабыта, онон күнүһүн таһырдьа көҥүл сылдьар булбута. И. Федосеев
Лена эбэ хотун хочолоро кыараатылар дуу, бадарааҥҥа бардылар дуу? «ХС»
2. көсп. Ыарахан балаһыанньаҕа киир, муҥур уһукка түс. ☉ Оказаться в крайне тяжелом положении; впасть в отчаяние
Киэҥмит кыараан, уһуммут кылгаан олорор дьоммут. ПЭК ОНЛЯ I. [Уйбаан оҕонньор — Манчаарыга:] «Баһылай оҕонньоор! Кыараабыт буоллаххына, Кыраларыҥ тустарын хайдах Кыһанан бараҕын, Хаалынньаҥнаргар ханнык Хараллар дьаһалы салайаҕын, — Киэҥ соҕус буоллаххына, — Кэпсии түһүөҥ дуу?» А. Софронов
Кини оннук кыараан ылар кэмнэрин …… суол тоҕойдоро, ойуур ыллыктара эрэ билэллэрэ. В. Яковлев
♦ <Киэҥ> көхсө кыараата — көр көҕүс II
Ол билигин аҥаардас харахтаах адьарай биистэрэ атаҕастааннар, киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
Уйбаан Дууһа киэҥ көхсө кыараата, уһуну-киэҥи саныыра уурайда. Эрилик Эристиин
[Туйаарыма Куо — Уот Уһутаакыга:] Хороҥ айыыһыт Холбообута буолуо диэммин, …… Көһүтэрбэр Көхсүм кыараата, Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ. П. Ойуунускай
Кини [Абыраамап] Кыһыллаай хоруйун күүтэ сатыы сылдьыбыта, көхсө кыараан барбыта. Л. Попов. Ыыра кыараата — дьайар, оҥорор, сылдьар кыаҕа мөлтөөтө. ☉ Поле его действия сузилось
[Ыарыыга ылларан] Ыксаан сыттахха Ымсыырар да ыыра кыарыыр, Ол эрээри онтуҥ Олох эбээт, олох! С. Тарасов
[Ыалдьыт — Тэрэнтэй оҕонньорго] син бултаамахтаабыт киһи хаар бөҕө баттаан, ыыра кыараабыт, тыһа кылгаабыт быһыылаах. М. Чооруоһап
ср. др.-тюрк. хавур ‘сжимать, стискивать, сдавливать’, хавыр ‘собирать, сводить, сжимать’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., таҥаһы) бобо, хам тутан, эрийэн уутун, убаҕаһын таһаар, сүүрт. ☉ Выжимать из чего-л. влагу, воду (напр., из одежды), отжимать
Таҥаһын уста биэрэн, ыган окко-маска ыйаата. Суорун Омоллоон
Маайа сууйбут таҥаһын уутун ыган мускуйар. Н. Якутскай
«Дьэ, оччоҕуна мин муоста сууйуум, — диэн Миитэрэй үлэ былдьаһан өрөһүстэ, — эн ыкпакка эрэ [сууйбут таҥаскын] тааска ууран ис». Огдо
△ Эрбэххинэн күүскэ баттаан таска таһаар (хол., баас, искэн ириҥэтин). ☉ Сильно сдавливая большими пальцами, выдавливать наружу (напр., гной из нарыва)
Кутургуйа аһын ыган ылбыкка дылы (өс ном.). [Мэнигийээн] эдьиийин оҕотун мэйиитин тэһэн баран, ыган кэбиспит эбит. Саха ост. II
Кутургуйаны киинин ыкпатахха, иккиһин тахсар. Т. Сметанин
2. Үтэн киирэн, сабардаан, туох эмэ турбут сирин кыччат, кыарат. ☉ Наступать, сжимать, теснить, наседая с разных сторон
Таһаҕастаах массыыналар дьуккурута көппүт тииттэрэ суолу ыган киирэн тураллар. С. Васильев
Оок-сиэ, ол үөһэ өттүттэн, букатын болуот саҕа муус ыган киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Аттаах пуолка ыллаан-туойан, Пьердээҕи ыган кэллэ, суолу кыараҕастытта. Л. Толстой (тылб.)
3. Өстөөххө кимэн киирэн ыкса чугаһаа эбэтэр кэннинэн чугут. ☉ Наступать, теснить врага, заставляя его пятиться, отходить назад
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
Фашистар биһигини улаханнык ыктылар. И. Никифоров
Олохтоох нэһилиэнньэ, талабырдьыттары утары дьаныардаахтык охсуһан, кинилэри улам соҕуруу ыган испитэ. АЕВ ОҮИ
4. Субу тиийэн кэл, субу буолаары гын, буолаары ыксат. ☉ Подходить вплотную, приближаться, надвигаться (напр., о каком-л. событии)
Наадам ыган кэлбитим кэннэ хайыахпыный, доҕор? Амма Аччыгыйа
Хайыы үйэ от хомуура ыган тиийэн кэлбитэ. Д. Таас
Табаарыһыттан өлөр чааһа ыган кэлбитин кистиэн баҕарбатаҕа. Н. Габышев
Киһи хомойоро баар арай, Пелагея Павловна биирдэ өйдөөбүтэ, биэнсийэҕэ тахсар сааһа бу ыган кэлбитэ. Айысхаана
5. Саҥаны, дорҕоону искиттэн бэрт эрэйинэн, нэһиилэ таһаар. ☉ Кое-как, с трудом выдавливать из себя слова
Тыын ыла-ыла, кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии, аҕыйах тылы иһиттэн нэһиилэ ыган таһаарар. Болот Боотур
Кыйаахылап кулуба, таптыыр оҕото, ойоҕо өлөн …… ыар кутурҕаннаах тыллары ыган таһаартыыр. М. Доҕордуурап
«Суох, сиэбэтэҕим», — нэһииччэ ыган саҥарда Болот. Н. Заболоцкай
6. Киһи тыына хаайтарыах курдук тыала суох бүтэйдии куйаар. ☉ Давить, душить (напр., о жаре)
Бэс ыйынааҕы куйаас сыралҕана ыкпытын үрдүнэн, комбат тохтобулу көҥүллээбэтэ. Эрилик Эристиин
Киэһэнэн, күн уота сырайара мөлтөөтөр да, ордук ыкта. И. Сосин
Ыган түһэн, дьэ куйаас да куйаас! ИМС ОС
7. көсп. Киһини туохха эмэ ыксат, ыгылыт эбэтэр ыххайан тугу эмэ оҥортор. ☉ Наседать, оказывать давление на кого-л., принуждая к каким-л. действиям
Бэйи, аргыый ык! Мин киирбит ааммын билэ-билэ киирбитим. Онон эн олус киһиргээмэ. Н. Неустроев
Миэхэ үөс-батааска биэрдигит этэ дуо? Үрүҥ тойотторун курдук ыкпыккыт дии. Амма Аччыгыйа
Ыган туран, саа биэрэн, хаайыы харабыла оҥостубуттар. А. Сыромятникова
8. көсп. Ханнык эмэ иэйии, санаа саба биэр, ыксары куус. ☉ Подступать, сжимать, сдавливать (напр., о каких-л. чувствах)
Хаһааҥҥытааҕар да сытыытык кэмсинии, хомойуу ыган кэллилэр. Н. Лугинов
Махтанабын түүҥҥү ыйбыт Сүрэхпин сылытарыгар, Хомолто, үөрүү ыкпыт Көмүскэтин уутугар. И. Гоголев
Өйдөөбөппүн туох салгыйарын. Өрүү санаам тэһийбэт, Ханнык ахтылҕан ыгарын, Эбэтэр тугум бу тиийбэт? С. Васильев
♦ Муннукка ык (хаай) көр муннук
Иннигэр хараҥа буруйдаах, Кэннигэр халыҥ аньыылаах, Кырыыстаах Гитлер ыта Кыыһы муннукка ыкпыта. Күннүк Уурастыырап
Үһүгэр барбыт уолчаан саҥата хойдон, тыла-өһө эбиллэн, ардыгар киһи күлүөх курдук ыйыталаһан муннукка ыгаары хаайар. Огдо. Тыынын (тыынын-быарын) ык — кими эмэ мунчаарыылаах санааҕа, хам баттаппыт турукка киллэр. ☉ Подавлять, угнетать кого-л., лишая сил (напр., об окружающей обстановке)
Дьиэ иһэ бүтүннүү …… киһи тыынын-быарын ыгар. Амма Аччыгыйа
Ампаар айах, киэр буол, тыыммын-быарбын ыгыма. Күннүк Уурастыырап
Давыдов уйаара-кэйээрэ биллибэтинэн киһи тыынын-быарын ыгар хонууну санаарҕаабыттыы одууласта. М. Шолохов (тылб.). Уутун-хаарын ык — 1) айымньы бэчээттэниэн иннинэ ордук-хоһу тылын, сымсах миэстэлэрин ылан бырах; бэчээттиир ирдэбилгэ сөп гына оҥор. ☉ Чистить, подчищать текст, убирать лишнее из текста (букв. выжимать воду-снег). «Хотугу сулуска» кэнники киирбит рукопиһы уутун-хаарын ыктахха бэчээккэ барыан сөп; 2) кэпс. буруйун билинэр гына күүскэ мөх-эт. ☉ Сильно ругать, бранить, распекать кого-л.
Биир күнү быһа мунньахтаан, Атаанабы уутун-хаарын ыган, кини сокуоннайа суох, бары түктэри быһыыларын билиннэрбиттэр итиэннэ — [хомсомуол] билиэтин ыларга диэн быһаарбыттар. Д. Таас
Хараххар үүт ыгыахтара суоҕа көр харах. Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Ээ, кыргыттаар, оонньоонкөрүлээн хаалыҥ, ким да хараххытыгар үүт ыкпат, бу эмээхсин тыыннааҕар сылдьыҥ. А. Сыромятникова
[Настаа:] Харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор, тыллаах этэр, мин харахпар үүт ыгар ким да суох. ПИП ОТ
ср. тюрк. сик, сык ‘сжимать, давить; сломать; угнетать’