эрдэтээҥи паар (көр СЕВООБОРОТ.)

хойукку паар (көр СЕВООБОРОТ.)

ыраас паар (көр СЕВООБОРОТ.)

аат. Бырайыагы оҥоруунан дьарыктаныы. ☉ Проектирование
Арбатскай ЛВЭ саҥа установкатыгар аппаратура бырайыактааһынынан дьарыктанан барбыта. В. Яковлев
Өҥнөөх металлургия министиэристибэтэ Өймөкөөҥҥө электроыстаансыйаны бырайыактааһыны уонна тутууну түргэтэтэр дьаһаллары ылыахтаах. «Кыым»
Кэскиллээх былааннары оҥорууга уонна севообороттары бырайыактааһыҥҥа хаһаайыстыбаларга тус-туспа култууралары үүнүүнү биэриилэринэн, биир гектарга уонна биир сэнтиниэргэ төһө ороскуот тахсарынан, ону тэҥэ дохуоту биэриилэринэн тэҥнээн көрөллөр. ЭБТ

сыһ. Үчүгэй түмүгү биэрэрдии, баар кыаҕы туһанан, туһалаахтык. ☉ Эффективно, результативно, действенно, с пользой
Үлэ дьиссипилиинэтин уонна бэрээдэги кэһиини утары охсуһуу мэлдьи көдьүүстээхтик ыытыллар буолбатах. ПА
Техниканы көдьүүстээхтик туһаныы, айылҕаны харыстааһын боппуруостарын дьүүллэһиигэ актыыбынайдык кыттабын. ПДИ КК
Үчүгэйдик оҥоһуллубут севообороттар …… үүнээйини көмүскүүр сириэстибэлэри көдьүүстээхтик туттарга көмөлөһөллөр. ЭБТ

с. туһаҕа киллэрии, олохтооһун, баһылааһын; освоение новых земель саҥа сирдэри туһаҕа киллэрии; освоение космического пространства космос куйаарын баһылааһын; освоение новой техники саҥа техниканы баһылааһын; освоение севооборотов эргитэн ыһыыны олохтооһун.

аат.
1.
ытаһа диэн курдук. [Анньыыга анаан] сорох хас да кырыылаах эбэтэр төгүрүк луом тимири харандаастыы уһуктуур. Үс муннук килиин курдук эмиэ төбөлүүр. ПАЕ ЭАБ
[Былыргы дьон туойга] уһуктаах маһынан батары баттаан, килиин (ытаһа) курдук кэрчиктэри ойуулуур буолбуттара. КФП БАаДИ
2. Уһун синньигэс, үс муннуктуу быһыылаах таҥас киллэһигэ. ☉ Клин (в одежде). Сонун сиэҕэ кыараҕас буолан, килиин киллэрэн биэрдэ. Килииннээх дьууппалаах
3. Бааһына сирин сорҕото. ☉ Клин (часть земельного угодья)
Сүөһү аһылыгар анал килииннээх түөрт хонуулаах севообороту олохтонуохтаах. ЛИК СОТҮҮүТ
Эн, баҕар, билэриҥ буолуо …… Чеплыгинтан Малиниҥҥа диэри килиин сири? И. Тургенев (тылб.)
4. Тоҥуу хаары сыҕайан суол таһаарарга анаммыт, инники өттө чумчугур, онтон сыыйа кэтириир иэдэстээх улахан сыарҕа (тыраахтар соһор). ☉ Клин (для расчистки снежной целины)
Күһүн биирдэ бульдозерынан эбэтэр килиининэн сылдьыахтарын эрэ кэрэх …… бэртээхэй суол бэлэм. НС ХСБС
Сир кыырпахтарын чиэрбэ илин уһугунан килиин курдук силэйтэлиир. ББЕ З
◊ Килиин сүгэ — маһы хайытарга аналлаах, ытаһа курдук быһыылаах, халыҥ тимирдээх, ыарахан ыйааһыннаах сүгэ. ☉ Колун (топор)
Кууһума ас тииттэргэ хатырыктаах …… килиин сүгэнэн оҥута охсон, киһи сирэйдэрин оҥортообута. Күннүк Уурастыырап
Таймаар модороон уктаах молуой курдук улахан килиин сүгэтин сүкпүт. «ХС»
ср. русск. клин, клинчатый топор

I
аат.
1. Уу итийиититтэн үөскүүр гаас. ☉ Пар (газ, образующийся при нагревании воды)
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Паарынан тыыммахтаан, күн орто Паровоз айманан аттанна. Күннүк Уурастыырап
Чаанньык хаппаҕа өрө талыгырайа түстэ, тумса үп-үрүҥ паарынан өрө чуһуурда. Н. Заболоцкай
2. Салгыҥҥа көтө сылдьар кып-кыра уу хааппылалара мустубуттара. ☉ Пар (скопление мельчайших капелек воды — напр., туман над озером)
Дьүүктэ буолан тахсар туустаах уу алары толороро уонна сотору паар буолан көтөрө. И. Данилов
Сир ыксатынааҕы салгыҥҥа быыл, хоруо кыырпахтара, уу паара булкуһа сылдьар буолаллар. МНА ФГ
Күөлтэн уу сиигэ паар буолан үллэн олордо. Я. Козак (тылб.)
3. Элэктэриичэстибэ иннинээҕи бырамыысыланнаһы, олоҕу хамсатар, сайыннарар күүс, эниэргийэ. ☉ Предшественница электрической энергии, паровая энергия
Паар күүһүнэн, массыына күүһүнэн, элэктэриичэстибэ күүһүнэн тугу тулутуохпутуй? П. Ойуунускай
Ааспыт үйэҕэ аан дойдуну тиэрэ эргиппит паар баһылааһына бүттэ; паар оннугар быдан ордук өрөбөлүүссүйүөннэй күүс — элэктэриичэстибэ кэлиэҕэ. ЛВ МТА
II
аат., т.-х. Сыыс отун тохтотоору уонна өҥсүтээри хорутан баран тугу да ыспакка сайылатар бааһына. ☉ Поле, оставленное на одно лето незасеянным, пар
Уҥуор хайа эрэ бааһынаттан паарга сылдьар тыраахтар тыаһа бүтэҥитик ньириһийэн иһилиннэ. В. Яковлев
Саха сирин кураан усулуобуйатыгар паар диэн сиргэ сииги мунньуу биир бастыҥ, бэрэбиэркэлэммит суола буолар. П. Егоров
Оройуон хаһаайыстыбаларыгар хадьымалы көтөҕүү, паары таҥастааһын, бааһыналарга уоҕурдууну киллэрии …… дьаһаллара адьас мөлтөхтүк ыытыллаллар. «Кыым»
◊ Хара паар — сыыс отунан саба бүрүллүбэтэх ыраас паар. ☉ Чёрный пар
Хара паарынан эргитиллибит дьылыгар сибиэһэй ноһуому дэлэлээҕи таһыллыбатаҕа, кыһыныгар үс төгүл хаары типтэриллибитэ. М. Доҕордуурап. Ыраас паар — сайын устата туох да ыһыллыбатах паардаммыт сир. ☉ Земля под паром, чистый пар
Үс хонуулаах севообороппут үстэн биирэ ыраас паар. Ыраас паары бэс ыйын бастакы аҥаарыгар уон аҕыс-сүүрбэ сэнтимиэтир дириҥинэн тиэрэрдээх булуугунан хорутабыт. С. Окоёмов
Кэлиҥҥи сылларга ыраас паар, сүөһү аһылыгар аналлаах ыһыылар ылар ирээттэрэ улаатта. ПНП ТКҮүҮ. Эрдэтээҕи паар — эрдэ бэлэмнэнэр паар. ☉ Ранний пар
Эрдэтээҕи паары хорутууга тиэтэйиэххэ. «Кыым»

1. эргий диэнтэн дьаһ. туһ. Ордьоох куйуурун эргиппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
   Аттар кулугуруу эргийэллэр, аарыма көлөһөнү эргитэллэр. С. Васильев
   Наһаар эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Уолаттара Ураалтан мыраамар таас пааматынньыгы аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
2. Туох эмэ табаары, аһы-үөлү атыылаа, туохха эмэ мэнэйдэс, атастас. ☉ Обменивать какой-л. товар или продовольствие на что-л. [Мэхээлэ оҕонньор:] Элбэх табаары ылан эргиттиҥ дии, доҕоор, быһыыта? Күндэ
   Аны тугу оҥорбутун арыыга, эккэ эргитэр буолбута. И. Федосеев
   Түүлээхтэрин, биир эмэ атыыһыт кэллэҕинэ, малга эргитэллэрэ. АНТ ДьҮС
3. көсп. Кими эмэ талбыккынан тут, төбөлөрүн сүүй. ☉ Управлять чьими-л. поступками по своему усмотрению, вертеть, крутить кем-л.
   Гоша өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сирибуору харбатыан сөп. Н. Лугинов
   ♦ Илииҥ иһигэр эргит көр илии
   Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ
   Иэччэхтии эргит көр иэччэх. Орто дойду төлкөтүн Иэччэхтии эргиппит Улууттан улуу киһибит [Лениммит]. П. Тобуруокап
   Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Төбөтүн эргит — кими эмэ хайҕаан, киһиргэтэн, дэбдэтэн бэйэтин үрдүктүк сананарыгар тиэрт. ☉ соотв. кружить голову кому-л.
   Туоскуну кыайыы-хотуу, хайҕабыл үөһэ кыыраччы анньыыта төбөтүн эргиппитэ. «ХС»
   Эрбэх үрдүгэр эргит көр эрбэх. «Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — диидии аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
   Ааллаах Аппанаас ханнык баҕарар омугу эрбэҕин үрдүгэр сүүстэ эргитиэҕэ. Куорсуннаах
   ◊ Эргитэн ыһыы т.-х. — бааһынаҕа сыл ахсын тус-туспа култуураны солбуһуннаран ыһыы. ☉ В сельском хозяйстве: последовательная смена культур (злаков, трав и т. д.), севооборот
   Эргитэн ыһыыны сөпкө туһаныахха. Эргитэ санаа көр санаа I. Суолга тохтоон, үөһэ тыына, Эргитэ саныам олохпун. С. Данилов
   [Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов