кряква; атыыр көҕөн кряковый селезень; тыһы көҕөн самка кряквы.

селезень (к-рый, отделившись от своей самки, проводит лето в одном определённом месте).

аат., түөлбэ. Көҕөн арааһа: дьүһүнэ бороҥ, баттаҕа кугастыҥы, чанчыктарынан күөх өҥнөөх, үрүҥ моойторуктаах, кэтэҕэр уһун сиэллээх. ☉ Селезень-кряква
Чааппаралар, моонньоҕоннор Чампаланан сууна-сууна, Күөгэлдьиһэ оонньооннор Көрүлүүллэр миигин күлэ. И. Эртюков
Бултарын улахан аҥаара бөдөҥ кустар: аҕыйах көҕөн, моонньоҕон, чааппара. «Чолбон»
ср. эвенк. чаапэраа ‘селезень’

аат. Үөл кус бииһэ: бэйэтэ үрүҥ ала дьүһүннээх, баттаҕа күөх (от күөҕэ) толбонноох хара, хараҕа араҕас тулалаах, атахтара эмиэ араҕастар, тумсун икки өттүнэн төгүрүк маҥаннардаах. ☉ Гоголь (вид утки)
Орулуос кус кынатын тыаһа Курулаабытын курдук, Кулгаахтарын тыаһа Куугунуу түстэ. П. Ойуунускай
Улун уонна орулуос тыаҕа мас кумалааныгар сымыыттыыллар. Я. Семёнов
ср. эвенк. оролос ‘селезень’

I
аат.
1. Убаҕас бадараан. ☉ Жидкое болото, топь
Көтөрүм онтон эбии үргэн, аҕыйахта туллаҥнатаат, миигин бырыыттан хостуу тардан ылла. Н. Заболоцкай
Готовтаах аттара өрөҕөлөрүгэр тиийэ бүтүннүү бырыы буолан, киэһэ төннөн кэллилэр. Л. Попов
Хааһы курдук бырыыга массыыналар сылдьыбыт суолларын устун мунньаҥныы-мунньаҥныы, газик иннин диэки сыыллар. П. Егоров
2. Күөл былыыга. ☉ Ил (обычно озерный)
Күөх далай иччитэ Нэктэл тэллэхтээх, Бырыы сыттыктаах, Ньамах таҥастаах Күөх Боллох тойоҥҥо күндүлээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу — бырыынан эмтиир Кэмпэндээйи куруорда. И. Данилов
II
аат., эргэр. Үстүү хаартынан оонньонор, отут биир харахха тахсыллар сүүйсүүлээх хаарты оонньуутун көрүҥэ. ☉ Три листика (род азартной карточной игры). Бырыы оонньоон сүүйтэрбит
□ Бырыыны, хаартыны батыһан, быстыбыт-ойдубут олохтоноллоро. Күндэ
◊ Бырыы көҕөн(ө) түөлбэ. — көҕөн арааһа. ☉ Серый селезень. Саха сиригэр бырыы көҕөнө сэдэх

I
аат. Саас эрдэ кэлэр бөдөҥ кураанах кус (атыыра баттаҕа күөх, атаҕа кыһыллыҥы буолар). ☉ Кряква
Адьас чугас чөркөй чуруктаабыта, ыраах көҕөн кэһиэхтээхтик маатырҕаабыта. Далан
Кус бииһиттэн, биллэн турар, көҕөн урутуо, маҥнай тахсыбыт ууга кини бэйэлээх маатыргыа. С. Никифоров
Талах төрдүгэр икки бэйэ көҕөн бөлтөһөн олорон саҥараллар. Т. Сметанин
ср. кирг. көгөл, минус.-тат. көгөн ‘селезень’
II
аат., эргэр. Кулун сулара, сулардаах көнтөһө. ☉ Обороть, узда для жеребенка
Иэйэхсит хатын иһэрэ Илэ-бааччы иһилиннэ эбээт, Оҕо-лооор! Э-э-э, дуо! Чохчой көҕөн Бөхтүргэлээх үһү! Доҕотто-о-ор! Саха фольк. Көҕөннөрдөөх кулуммут Көҥүл дэлэй көччүйдүн, Үрүөлэрдээх торбоспут Үксээн-элбээн үөрдүстүн. Күннүк Уурастыырап
Араас ойуулаах көҕөнүнэн көҕөннөммүт кулуннар кистэһэ тураллар. АаНА СТОТ
казах. көгөн ‘веревка для привязи мелкого скота’
III
көҕөн эт анат. — киһи сүнньүн, моонньун бөлтөйө сылдьар күүс этэ, быччыҥа. ☉ Шейные, затылочные мышцы человека
Икки илиитин иҥиирдэрэ Лычыгырыы күүрдүлэр, Лыҥкыныы түстүлэр, Көҕөн эттэрэ Күүрэн таҕыстылар. П. Ойуунускай
Куппут курдук быһыылаах-таһаалаах, сүүрэлии сылдьар быччыҥнардаах, сүрдээх түөстээх, көҕөн эттээх, олус мөгөччөк киһи. Күннүк Уурастыырап
Хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. М. Доҕордуурап

аат.
1. Кыра чэпчэки мас устар аал. ☉ Маленькая лёгкая деревянная лодка, ветка. Хомус быыһыгар сытар эргэ мас тыы уутун сүөкээн иһирдьэ устан киирдэ. Софр. Данилов. Үрүҥ тумаҥҥа, үөл-дьүөлгэ Үрдүбэр көтөллөр үөр кустар. Хомуһу быыһынан Ытык күөлгэ, Туманы силэйэ, тыым устар. Л. Попов
Күөл кытыытыгар эр дьон уһун ньолбуһах тыылартан чыыры сүөкүүллэр, балыктыыр тэриллэрин бэрийэллэр. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Сайыҥҥы муҥхаҕа бултанар балык кээмэйэ. ☉ Мера улова при летней неводьбе
Элиэлэри күҥҥэ үстэ көрүөхтээххин, биирдии көрүүгэ түөртүү-биэстии толору тыы балыгы ылаҕын. С. Руфов
Дьиҥинэн, балтараа тыы буолбатах, икки аҥаар тыы балык кэлбитэ. Д. Таас
♦ Эрдиитэ суох тыыга олорто — кими эмэ улахан кыһалҕаҕа киллэрдэ; албыннаата. ☉ Поставить кого-л. в затруднительное положение, обмануть кого-л. (букв. он посадил его на лодку без вёсел)
Ол гынан баран бу улахан тутууну ыытарга үп-харчы өттүнэн иннин тымтыктаммакка эрэ, эрдиитэ суох тыыга олорон устар курдук таах даллайан иһэр салалта баар буолуон түктэри. В. Яковлев
[Семён:] Суругу кытта [хаартыскабыт] куораттаабыта. [Дуня:] Кэм буолуо. Ити аата эрдиитэ суох тыыга олордохпут. Н. Туобулаахап
◊ Туос тыы — туостан оҥоһуллубут чэпчэки тыы. ☉ Лёгкая берестяная лодочка
[Нүһэр Дархан:] Мин салларсааспар бэйэм эрэ туспар Дохсун балкыырдыы, туос тыы курдук, Соҕотоҕун өрө тустубутум. И. Гоголев. Сарсыарда Сомоҕоллой Даадарга көһөн барарын кытта, бары үтүө ырата-баҕата туос тыы курдук соҕотохто түөрэ сүөкэммитэ. Болот Боотур
Туос тыы үс киһини уйбатын билэбин. Онон мин кытылга хаалабын. В. Иванов. Тыы көҕөн — атыыр көҕөн. ☉ Селезень кряковой утки. Уу көтөрдөрө. Тыы көҕөн. ВПК ОТҮө. Тыы кэмэ — күһүнүн балыктыыр сөрүүн кэм. ☉ Осенние прохладные дни, когда начинается ловля рыб
Тыы кэмэ буолан, Абакыын Ньукулай оҕонньордуун балыктыы киирбиттэрэ. Нэртэ
Эчи тыы кэмэ (муус тоҥуон иннинэ балык сылдьар бириэмэтэ) бүтэрэ аҕыйах хонук хаалла, оттон мин бу сырыттаҕым. «ХС»
ср. кет. ти ‘лодка средней величины’