сера (ушная); кулгаах кулукута ушная сера.

прил. сернэй, сера; серные пары сера паардара; серная кислота сернэй кислота.

1) сера, древесная смола (употр. для жевания); 2) смола, вар; хара ыас чёрная смола; ыаста өр = гнать смолу # ыас хара чёрный как смоль. . /

аат. Тиэхиньикэҕэ уонна медицинэҕэ туттуллар араҕас өҥнөөх умайар минеральнай эттик. ☉ Сера
Хараҕыттан-сирэйиттэн Хатат уотун курдук Сиэрэ уота Сирилии тоҕунна. П. Ойуунускай
Бөтөкөчүүн доруоп саатын хаапсылыгар испиискэ сиэрэтинэн оҥоһуллубут бөстүөнүн хатаата. В. Протодьяконов
Уокка быраҕыллыбыт сиэрэ курдук, Эн күлүм гынан аастыҥ, Бу дойдуга тохтуу түспэккэ. Д. Дыдаев

разг. светловато || светловатый; сырдыктыҥы өҥ светловатый цвет; сырдыктыҥы көҕөччөр дьүһүннээх ат лошадь светловато-серой масти.

I желтовато-серый (с чёрным оттенком); бөрө курдук күөрт ыт желтовато-серая, как волк, собака; күөрт ыт күлүүтүгэр бар погов. стать посмешищем желтовато-серой собаки (т. е. очень смешным).
II мех; мехй; уус күөрдэ кузнечный мех; күөрт айах его рот— кузнечные мехй (т. е. всё раздувает, преувеличивает).

ж. 1. (действие) эрийии, эриттэ-рии, сөрөөһүн; 2. (намотанное) эриир, сере- дөһүн; провод без обмотки эриирэ суох провод, сыгынньах провод.

тёмно-серый; бороҥ куобах тёмно-серый заяц.

I
аат. Киһи кулгааҕын иһигэр үөскүүр саһархай өҥнөөх бэссэстибэ. ☉ Сера (ушная)
Сарсыарда эрдэ эмискэ сүүһүнэн орудиелар, минометтар ньиргийбиттэрэ. Кулгаах кулугута туллар, сир титирэстиир үлүгэрэ буолбута. ССС
Буров санаатыгар, мотуор олус улаханнык тыаһыыр курдук, кулгааҕын кулугута тулла сыста. «ХС»
ср. монг. хулха, кирг. кулку, казах. кулык ‘ушная сера’
II
аат.
1. Туох эмэ эргийэр киинэ эбэтэр эргичийэр хараҕата. ☉ Ось, стержень, вал вращения чего-л.
Үс аан дойду Үс күлэр кулугутун Туллар тутааҕа буолбут Түөрт уһуктаах, Аҕыс кырыылаах Дьэҥкир таас баҕаната. П. Ойуунускай
Туруу дьаҕыл дойдубут туллубат кулугута — Кэрэхсэбиллээх Кремль кириэппэс Бастыҥ аар баҕаҕын чаһыта. С. Зверев
2. көсп. Тутаах, сис, кылаабынай киһи. ☉ Главный, ведущий, основной (о человеке)
Бу киһи улахана тииҥ саҕа эбит, Сээркээн Сэһэн диэн ааттаах эбит, Өйүн, сэргэҕин уонна аптааҕын иһин Сир кулугута дииллэрэ үһү. Таллан Бүрэ
Бу былыр …… байан-тайан нэһилиэк сиһэ, улуус кулугута буолан аатыран олорбут Старостин ордуута этэ. Л. Габышев
III
аат. Ааны сыҕарыччы анньан эбэтэр олуйа уган хатыыр суон мас эбэтэр тимир. ☉ Запор, засов
Тимир чуулаан килбэллэн турар эбит: тас өттүттэн үс сиринэн тоҥ модун олуурунан олуйан кэбиспит, тимир кулугунан кулугулаан кэбиспит. Ньургун Боотур

I
аат. Тимир ууһа кыһаҕа уоттаах чоҕу күөдьүтэригэр аналлаах үрдэрэр тэрил (итинник гынан тимири кытардар, уулларар). ☉ Мех кузнечный (для нагнетания воздуха)
Былыргы саха уустара тыһаҕас тириитэ күөртэринэн чох уотун күөдьүтэн тимир тахсар тааһын ууллараннар, эҥин араас тимир сэби оҥороллор эбит. Амма Аччыгыйа
Уус күөрдүн курдук аппарааты туруора оҕустулар. А. Федоров. Урут рудаттан тимири ыларга кыһаҕа салгын киллэриитигэр илии күөрдүнэн туһаналлара. АЕВ ОҮИ
♦ Күөрт айах — истибитин-көрбүтүн мээнэ кэпсиир киһи. ☉ Человек, не умеющий держать язык за зубами, не умеющий хранить тайну (букв. его рот — кузнечные меха). Тэҥн. күүгэн айах
пратюрк. көөрүк
II
даҕ. Бөрө курдук дьүһүннээх, араҕастыҥы бороҥ. ☉ Похожий на волка, желтовато-серый (о собаке)
Холумтан анныгар түөрт харахтаах күөрт ыт сытар. Н. Якутскай
Биир күөрт ыт уот иннигэр олорон, алаадьыга иҥсэрэн, кыҥнаҥныы-кыҥнаҥныы, Харытыана сирэйин-хараҕын кэтэһэр. Күндэ
Хата, сөрүүн түһэн, сүһүөҕэр турбут күөрт ыт иччитин кэнниттэн кутуруга хороҥолуу турда. Н. Габышев
♦ Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар — ким барыта күлүү гынар киһитэ буол, күлүүгэ бар. ☉ Стать посмешищем для всех, быть объектом насмешек (букв. стать посмешищем для желтовато-серой и пестрой собаки)
Эмэгэппин, эйигин, — Илиибинэн киэр илгэбин. Күөрт ыт күлүүтүгэр, Эриэн ыт элэгэр Киирэрбин кэрэйбэппин, Сарыыссалары билиммэппин! Л. Попов
Торуой уола …… күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барбыта. Н. Павлов
ср. тюрк. күкүрт, күрт ‘сера’