өгдөҥнөө диэнтэн дьаһ
туһ. Уола тобуктаан олорон, сыҥсыйан ытыы-ытыы, ийэтин баһын өгдөҥнөтө сатаата. Амма Аччыгыйа
Чаров хайыһардарын хаар анныттан өгдөҥнөттө. Р. Баҕатаайыскай
«Уолаттар, төбөҕүтүн мээнэ өгдөҥнөтүмэҥ», — сержант Демидов эдэрдэри сэрэтэр саҥата иһиллэр. «ХС»

сурулаа диэнтэн холб. туһ. Эриэн өҥнөөх кыракый чыычаахтар чыыбыгыраһа-чыыбыгыраһа кини үрдүнэн көтөн сурулаһан ааспыттара
Индия кэпс. Ыстаарсай сержант Лонгинов ыыппыт кыһыл аракыаталара хаҥас биэрэк диэки утуу-субуу сурулаһаллар. «ХС»

сыһ. Сүөргүтүк, толоостук, олуонатык. ☉ Непристойно, неприлично, предосудительно
Тирэх буолбаттар, тыын укпаттар Чиэскитик иһиллэр чэпчэки тыллар. «ХС»
Бэйэлэрэ даҕаны оҕолоруттан хоргутан, хомойон олорор кырдьаҕас дьоҥҥо чиэскитик быһыыланна ээ, бадаҕа. «ХС»
Сержант, эн чиэскитик быһыыланан эрэҕин. Пьесалар-1960.

1. көр булугас. Старшай сержант Протодьяконов Г.Д. атаакаҕа киирдэҕинэ дьулурҕа, булугас-талыгас, хорсун. А. Данилов
2. кэпс. Дэлэйдик көстүбэти даҕаны сатаан булан туһанар, саталлаах. ☉ Умеющий доставать себе редкое, недоступное каждому, предприимчивый. Булугасталыгас хаһаайын
   □ Тыараһа нэһилиэгин булугас-талыгас салайааччылаах маҕаһыыныгар оройуон, чугастааҕы нэһилиэктэр дьонноро сураһан, ыйыталаһан кэлэн булбатахтарын булан бараллара. Дьону үөр. Тэҥн. булуулаах-талыылаах

туохт. Эмискэ куттаныыттан, олус соһуйууттан дырылыы түс, хамсаа (сүрэх, ньиэрбэ туһунан). ☉ соотв. сердце ёкает (ёкнуло)
Түүлээх Уллуҥах …… сүрэҕэ парк гыммыта. Суорун Омоллоон
«Младшай сержант! Таҥаскын ыл уонна миигин батыс!» — Майор чиҥ-чиҥник эттэ. Гавриил сүрэҕэ парк гынна. А. Данилов
Сүрэҕэ биирдэ парк гына түстэ. «ХС»

тарахачый диэнтэн дьаһ
туһ. Икки-үс милииссийэ соҕотохто баар буола оҕустулар да, хара бэкир киһини мөрөйдөөн ылан, сержант хоһугар тарахачытан киллэрдилэр. Н. Заболоцкай
Толлоойук буруйдааҕы [кырса оҕотун] сабырҕаҕыттан өрө ыйаан тарахачытан, тордох аттыгар аҕалбыта. И. Федосеев
Громовик сүдү бэйэтэ сулбу ойон туран, икки ойуунан лааппылааҕы ситэ баттаабыта уонна саҕатыттан харбаан өрө тарахаччыппыта. В. Санги (тылб.)

сыһ. Ким, туох эмэ төттөрү эргийэрин, хайыһарын курдук гына. ☉ Так, чтобы кто-что-л. развернулось, повернулось в обратную сторону
Луха ат үрдүгэр ойон тахсан, эргилиннэри тардар да, алааһы ортотунан көтүтэ турар. Амма Аччыгыйа
Сержант сүүрэн тиийэн, хара бэкир киһини соҕотохто эргилиннэри тарта. Н. Заболоцкай
Үгүс кэпсэтиитэ суох уолу эргилиннэри тардаат, муҥ күүһүнэн сыҥаахха сырбатта. У. Ойуур

аат.
1. Киһи, сүөһү этэ, тириитэ, ис уоргана иһэн, кытаран, ириҥэрэн барар ыарыыта. ☉ Заражение, воспаление, сопровождающееся припухлостью, краснотой поражённого участка и нагноением
Төһө да халыҥ таҥастааҕын иннигэр, тымныы суойан, оһолломмут атаҕар хаан туруута, устунан сүһүрүү бардаҕына көҥүлэ. У. Нуолур
Гастрит диэн, үксүгэр аалан ыарытыннарар, куртах ис салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрүүтүн ааттыыллар. АВТ ГСЭ
Сүрэх ревматизмыгар сүһүрүү процеһа сүрэххэ бэйэтигэр барар. АВД РОХ
2. Сүлүһүннээх (дьааттаах) бэссэстибэ дьайыытыттан эт-сиин алдьаныыта, өлүүтэ. ☉ Отравление организма
Никотин организмҥа бытархай дозанан киирэр буолан, улахан сүһүрүү тахсыбат. АВГ ТТБТ
Үгүс дьон хортуоппуй дьааттаах астарын — күөх отоннорун — сиэн боруобалаабыттара. Онтон ыарахан сүһүрүүлэр буолуталыыллара. КВА Б
◊ Сүһүрүү баас — тирии эбэтэр салыҥнаах бүрүө ириҥэрбит эбэтэр тымныйан бааһырбыт сирэ. ☉ Нагноившаяся рана, язва. Хаан сүһүрүүтэ — ким, туох эмэ организмыгар хаан буорту буолуута. ☉ Заражение крови
Сержант икки атаҕын бааһыттан хаана сүһүрүүтүттэн өлбүтэ. П. Аввакумов

сыһыан т. Саҥарааччы этэр санаатын бэрээдэктииригэр этиллэр түбэлтэ бүтэһигин эбэтэр түмүктүүрүн көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное определение отношения содержания какого-л. отрезка речи к общей последовательности мысли как последнего или заключающего, итогового: в конце
Тиһэҕэр, Сөдүөччүйэ хотторон ытаан бардаҕына, этиһии уурайар. Амма Аччыгыйа
Тиһэҕэр, кыайтарыылаах бэйэтэ буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Сергей Петрович, тиһэҕэр, тэйиччи дьыбааҥҥа олорор Мария Ивановна Унароваҕа тиийдэ. Софр. Данилов
◊ Кэлин уһугар (тиһэҕэр) көр кэ- лин I
Кынчалов куота сатаан баран, кэлин тиһэҕэр Джексон тойону кэтиир. Н. Якутскай
Хайаан да кэлин тиһэҕэр кыайыыга тиэрдэр бухатыырдар хорсун быһыылары оҥорууларын курдук ойууланар. Эрчимэн
Кэлин тиһэҕэр бааһынайдар аспыт бүттэ диэн илдьиттииллэр. Дж. Родари (тылб.). Тиһэҕэр тиийэ — бүтүөр, түмүктэниэр диэри. ☉ До конца, полностью
Ийэ сиргэр, төрөөбүт норуоккар тиһэҕэр тиийэ бэриниилээхтик сулууспалыырга. Софр. Данилов
Тиһэҕэр тиийэ доҕордуу буолуох. «ХС»
Младшай сержант Синцову тиһэҕэр тиийэ итэҕэйдиннэр. К. Симонов (тылб.). Тиһэҕэр тии- йэн — бүтэһигэр, түмүгэр. ☉ В конце концов, в конечном счёте
Тиһэҕэр тиийэн, убайдара эмиэ тулуйбатаҕа. Софр. Данилов
[Аркаша:] Тиһэҕэр тиийэн, мин арай эйигин, улуу ырыаһыт байааны, эрэ кууһан хаалаары гынным. С. Ефремов

1. төһө ахс. аат. 1 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 1. Бииргэ түөрдү эп. Үстэн биири көҕүрэт.
   △ 1 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 1
   Биир солкуобай. —Остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
   Эһиги биир быраас кыыскытыныын Иккиэ аргыстаһан кэлбитим. С. Васильев
2. аат суолт.
3. Иккиттэн биирэ, атына (киһини этэргэ). ☉ Тот, один из двух (о человеке)
   Биирэ бөҕөтө бэрт. Багдарыын Сүлбэ
   Биирэ – бухатыырдыы моһуоннааҕа, атына – хачаайы гынан баран хатан эрэһэ дьүһүннээҕэ. М. Доҕордуурап
4. Кимҥэ, туохха эмэ аҥаардас, соҕотох. ☉ Единичность; только один. Таптыыр дьон таҥаралара биир. Саха фольк.
5. даҕ. суолт.
6. Суос-соҕотох, аҥаардас. ☉ Одинокий; единственный
   Биир кыыс оҕолоохпут эргэ баран олорор. Н. Неустроев
   Байбаллаах Марта аҕаларыгар Талкы оҕонньорго оҕолорун Чыычааҕы, биир тарбыйахтарын ииттэрэ аҕалан биэрдилэр. Күндэ
   Толооҥҥо биир хатыҥ суугунуу хамсанна. Эллэй
7. Үүт-үкчү маарыннаһар, бэйэ-бэйэлэригэр ханыылыы. ☉ Похожий, одинаковый; ничем не отличающийся
   Тоҕо хатыҥ эрэ барытын сэбирдэхтэрэ биир быһыылаахтарый? Суорун Омоллоон
   △ Туох да уларыйыыта суох салҕанан барар; туох да атына суох. ☉ Продолжающийся без изменения, равномерный; одинаковый; без различий
   Биир кэм. Биир күдьүс.— Чуораан биир лыҥкыр тыаһынан Салгыылаахтык кылыргыыр. Күннүк Уурастыырап
   Биир кэм тэлээриҥниир Миигин тула хойуу хаар. Л. Попов
   Өрүс үрдэ биир дэхситик мэндээрийэ сытта. Т. Сметанин
8. Бэйэ-бэйэтиттэн арахсыбат ыкса сибээстээх. ☉ Целостный, неделимый, единый
   Биир сомоҕо, биир кэлим.— Маннык бэйэкээннээх эдэр ыччаты түмэҥҥин биир сомоҕо эдэр кэлэктииби иитэнүөрэтэн таһаарбыккынан эҕэрдэлиибин. АҮ
9. быһ. суох солб. аат суолт. Ким эрэ, туох эрэ, хаһан эрэ; элбэхтэн ким, туох эмэ. ☉ Некий, какой-то; когда-то
   Биир туруорбах дьиэҕэ сылгы чыычааҕа биир биһиктээх оҕону бигээн эрэр. Саха фольк. Тыымпыга биир Арамаан диэн обургу соҕус этээччи баара. Э. Соколов
   Оройуон биир бөдөҥ хаһаайыстыбатынан «Элгээйи» сопхуос буолар. И. Данилов
   Күнүс биир киһи эйиэхэ сурук хаалларбыта. «ХС»
   Хоһугар биир билбэт эдэр киһитэ бэргэһэтин остуолга ууран, утуктуу олороро. Амма Аччыгыйа
10. Өрүт, курдук дьөһүөллэри кытта ситимнэһиитигэр «бу буолбатах, атын, утары» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послеслогами өрүт, курдук употребляется в значении «не этот, другой; противоположный»
    Дьиэ биир өттүгэр балаҕаннаах. —Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
    Баһаар биир өттүгэр наар эт атылааччылар кыаһалдьыһар этилэр. Эрилик Эристиин
    Биир курдук санаатаҕына, дьон-сэргэ ытыктабыла туох куһаҕаннаах буолуой. «Кыым»
11. Ким, туох эрэ биир сааһын (сылын) туолбута (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Возрастом в один год, годовалый
    Биирин саҥардыы туолан эрэр оҕо хоһооно суох тугу эрэ чаачыгырыыр. Амма Аччыгыйа
    Бииригэр диэри биһиккэ бигэннэ, Иккитигэр диэри иринньэҕирдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    тюрк. биир, бир
    ♦ Биир бииргэ – туора дьоно суох, иккиэйэҕин. ☉ Один на один, с глазу на глаз
    Күрэхтэһии күүстээх бөҕөстөрө биир бииргэ көрүстүлэр. —Киэһэ дьиэбэр киирэ сылдьаар, биир бииргэ кэпсэтиэхпит. «ХС». Биир быаҕа баайылын (баалын) кэпс. – бэйэ-бэйэҕиттэн тутулуктаах буол. ☉ Быть с кем-л. взаимозависимым
    Эн биһикки биир быанан бааллыбыт дьоммут, биир өлүүгэ өлүөхпүт, биир ииҥҥэ көмүллүөхпүт. Л. Попов
    Сергеева быһаарыытынан, ити суруйбут дьоннор биир быаҕа баайыллыбыттара. «ХС». Биир гына – барытын тилэри, уһаты-туора. ☉ Вдоль и поперек
    Баҕа оҕото тахсан дьиэни биир гына чыраахтаан сылдьымахтаан баран, хотон муостатын үөһэ тахсыбыта. Күндэ. Биир да харчыга уурбат кэпс. – аанньа ахтыбат, улахаҥҥа уурбат. ☉ соотв. ни в грош не ставить
    Киһи эрэйин биир да харчыга уурбата. НАГ ЯРФС I. Биир көмүс туһата суох – халтай, туох да туһата суох. ☉ Зря, напрасно; без надобности (напр., провести время)
    «Бүгүҥҥү күнүм биир көмүс туһата суох бүттэҕэ», – диидии Бэстиинэп оҕонньор кабинетыттан тахсан барда. С. Никифоров. Биир муостаҕа туруохпут – оҥорбут буруйбутугар тэҥҥэ эппиэттиэхпит; бииргэ буруйу сүгүөхпүт. ☉ Виноваты в равной степени и отвечать будем вместе. Биир муостанан хаамтар – кими эмэ тугу эппиккинэн сырытыннар, көҥүл барар кыах биэримэ. ☉ Заставлять кого-л. подчиняться себе, не давать свободы действий кому-л.
    Мин санаабар, оҕолору олус мөҕөр-түүрэйдиир, биир муостанан хаамтара сатыыр сыыһа. «ХС». Биир мутугунан (мутук) үрдүк – кимтэн эрэ лаппа чорбойор, үрдүк, ордук. ☉ Значительно превосходит кого-л. в чем-л.; соотв. (он) на голову выше
    Дьэ ханныгын да иһин Арамаан оҕонньортон биир мутугунан үрдүк киһи төрөөбүтүм буолуо эбээт. Күннүк Уурастыырап
    Бары утарылаһаачыларыттан биир мутук үрдүк турарын көрдөрөн чөмпүйүөннээтэ. «Кыым». Биир өлүүгэ өлө сылдьар – кимниин эрэ тэҥ эрэйгэ түбэспит, тэҥҥэ эрэйдэнэ сылдьар. ☉ Страдающий в равной степени с кем-л.; соотв. товарищ по несчастью
    Биир өлүүгэ өлө сылдьар дьоннор ытыктаһыах тустаахтар. С. Никифоров. Биир санаалан – ханнык эрэ боппуруоска кимниин эрэ сөп түбэһэр санаалаах буол. ☉ Найти общий язык с кем-л., достигать взаимопонимания
    Ити курдук кэпсэтэн, биир санааланан, арахсаллар. П. Егоров. Биир санаанан – ким да утарыыта суох, бары биир киһи курдук. ☉ Единодушно
    Мунньах биир санаанан Ананий Золотовскай этиитин ылынна. М. Доҕордуурап. Биир санааны ылын – халбаҥнаабат бигэ санааны ылын, бигэтик быһаарын. ☉ Принимать непоколебимое решение; твердо решиться на что-л. Биһиги норуот кэккэтэ Биир санааны ылынан, Бигэргээтэ. Эллэй
    «Үлэбиттэн уурайаары гынабын», – диир Даарыйа, биир санааны ылыммыт быһыынан. «ХС». Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай! – хайата да биир, син биир. ☉ Где наша не пропадала! Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа, – Биир сымыыт ханна түһэн сытыйбатай!.
    Биир уол ханна төрөөн өлбөтөй!! П. Ойуунускай. Биир тыла суох – тугу да утары эппэккэ. ☉ Беспрекословно, без единого возражения
    Бэрэссэдээтэл этиитигэр биир тыла суох сөбүлэнэн, Мөрүөн ноһуом тасыһа таҕыста. Д. Таас
    Бирикээстэр биир тыла суох толоруллаллар. «ХС». Биир тыла суох бар – 1) тугу да утары этэр кыаҕа суох ах бар. ☉ Внезапно, вдруг замолчать, не возражая, не высказывая ни одного слова против; 2) эмискэ, тута өл. ☉ Погибнуть, умереть сразу
    Хара быарга саайдаахха – киһи барахсан биир тыла суох барааччы. Күннүк Уурастыырап
    Буулдьа чэчэгэйин тоҕо көппүт. Сержант биир тыла суох барбыт. «ХС». Биир тыллаах – эппит тылыгар турар, эппитин уларыппат. ☉ Верен своему слову, хозяин своего слова. Үтүө киһи биир тыллаах (өс хоһ.). Биир тылы бул (тылга киир) – кимниин эмэ сөп түбэһэр санаалан. ☉ Найти общий язык с кем-л.
    Кинилэри кытта биир тылы була охсорун мин үгүстүк сөҕө көрөбүн. «ХС»
    Кини дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир, табаһыттар, булчуттар, олохтоох интеллигенция кыһалҕатын үчүгэйдик билэр киһи. ПДИ КК. Биир тыынынан – тыын ылбакка, тута. ☉ Сразу, залпом, без передышки, не переводя дыхания
    Степан Саввич кыраппыын түгэҕэр хаалбыт ууну, ыстакааҥҥа сүөкээн, биир тыынынан хантас гыннаран кэбистэ. «ХС». Биир тэбиинэн – тэтимҥин түһэрбэккэ, уларыппакка; биир кэм. ☉ Не сбавляя темпа (в беге)
    Талыы аттар көс аҥаара сиргэ биир тэбиинэн кэлбиттэр. С. Никифоров. Биир угунньаҕа (угунньахха) ук – кими да араарыма, барыларын куһаҕанынан аах, мөх, түүрэй. ☉ Ругать всех подряд, не считаясь с различиями; задать всем общую головомойку
    Суруксут бэҕэһээ дьаам дьиэҕэ …… кэлэн, дьону барытын биир угунньахха угуталаабыт үһү. А. Софронов. Биир хабахха тыын – кимниин эмэ биир санаалаах буол. ☉ Быть единомышленником с кем-л.
    Убайым аҕатынаан биир хабахха тыыналлар. Н. Якутскай
    ◊ Биир ахсаан тыл үөр. – предмет соҕотох буоларын көрдөрөр грамматическай категория. ☉ Единственное число
    Аат тыл олоҕо – төрүт түһүккэ биир ахсааҥҥа турар форма. ПНЕ СТ
    Этиилэри биир ахсааҥҥа уларытан суруйуу. КИИ СТ-2
    Биир бириэмэлээх көр биир кэмнээх. Күн сирин көрдө көрөөт, биир бириэмэлээх көмө диэн ыла оҕуста. С. Федотов. Биир бэйэм – соҕотоҕун, атыттара суох (үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Без посторонних влияний, без чужой помощи, самолично, самостоятельно
    Хас биирдии холкуостаах биир бэйэтэ иккилии-үстүү киһи үлэтин үлэлээн дүрбүйэр. М. Доҕордуурап
    Ордоробун биир бэйэм Олох түрбүөн түбүгүн. Л. Попов. Биир бэйэҥ биэс буол – соҕотоҕун хас да оруолу толор; соҕотоҕун хас да үлэни тэҥинэн оҥор. ☉ Одновременно заниматься несколькими делами; одновременно выступать в разных качествах, ипостасях. Биир дойдулаах – кимниин эрэ биир сиртэн төрүттээх. ☉ Земляк
    Ыраах сирдэринэн тэлэһийэ сылдьан баран эргиллэн кэлэннэр, биир дойдулаахтарыгар атын сирдэр айылҕаларын, дьоннорун тустарынан бэрт элбэҕи кэпсииллэрэ. МНА ФГ
    Биир дойдулаах кыргыттарыҥ эҕэрдэ ыыталлар. «ХС». Биири биэстэ (мээрилиир, ыйытар уо. д. а.) – үрүтүөһэ хатылаан (саҥарар). ☉ Одно и то же (повторять)
    Миигин эрэ кыһытаары биири биэстэ ыйытар. Күннүк Уурастыырап. Биир күннээх – биир күн устатыгар буолар. ☉ Однодневный. Биир күннээх үлэ. Биир күннээх сынньалаҥ. Биир кэм – тохтоло, быыстала суох. ☉ Все время, без остановок
    Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Суорун Омоллоон
    Биир кэм, мэкчиргэ курдук, эргичиҥнээн тахсар. С. Данилов. Биир кэмнээх – биирдэ бэриллэр, биирдэ эрэ ананар. ☉ Единовременный. Баһылык кырдьаҕастарга биир кэмнээх харчынан көмө оҥордо. Биир оннук – эмиэ ити курдук, эмиэ бу курдук, оннук, уруккутун курдук. ☉ Так же, именно так
    Урут хаста эмэтэ өскүүрсүйэҕэ сылдьан хал буолбут дьон, онон интэриэһиргээбэттэр. Киинэҕэ, лиэксийэҕэ биир оннук. «Кыым»
    Аска наадыйдахтарына, син урукку курдук, Сараапап атыыһыттан баран көрдөһөллөр, таҥаһынан тутайдахтарына, эмиэ биир оннук. Н. Якутскай. Биир саастыылаах – кимниин эмэ саастарынан биир; биир сылга төрөөбүт. ☉ Ровесник, одногодок
    Арай бэйэтин кытта биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эрэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов. Биир санаалаах – кимниин эмэ сөп түбэһэр өйдөөх-санаалаах. ☉ Единомышленник
    Наһаар биир санаалааҕа Түүлээх Уллуҥаҕы кини өлөрөргө да бэлэм этэ. Суорун Омоллоон. Биир сыллаах – уон икки ый устатыгар буолар, сыл кэриҥэ. ☉ Одногодичный, однолетний. Биир сыллаах үөрэх. Биир сыллаах үүнээйи. Биир туспа – атынтан өссө биир ураты. ☉ Другой, иной (вопрос, дело)
    Онтон саас ытыам диэн бэркэ харыстаан илдьэ сылдьар саатын сэбин аһыйара биир туспа этэ. Болот Боотур. Биир уустаах чилиэннэр тыл үөр. – этиигэ биир саҥа чааһыгар киирэр, биир ыйытыыга хоруйдуур, эппиэттиир тыллар. ☉ Однородные члены предложения
    Оҕолор биир уустаах чилиэннэрдээх этиини уонна холбуу этиини булкуйаллар. ННН СТМО. Биирэ бииртэн – биир хайалара эрэ, хайаларынааҕар эрэ (тэҥнээн этэргэ). ☉ Один другого (напр., лучше, хуже и т. д. – при сравнении)
    Биирэ бииртэн бэрт. – Уордаах Дьэкиим сырайа хас эрэ буолан көһүннэ, онтуката сөрүү тардан хаалбыт, биирэ бииртэн ынырыкка дылы. Н. Заболоцкай