ньэлбэй диэнтэн дьаһ. туһ. Наара суох уолу эргилиннэри тарта уонна сирэйин ньэлбэтэн үтүктэн көрдөрдө. И. Бочкарев

туохт. Мээнэнэн, унаарыччы көрүтэлээ. ☉ Смотреть по сторонам бессмысленным взглядом широко раскрытых глаз
Эргилиннэри тар пытыгар Ян барбатах балык миинин курдугунан мэндээриҥнээтэ. «Чолбон»

ынырыктык диэн курдук
Кини миигин ынырыктаахтык үөхпүтэ. М. Доҕордуурап
Дайыыла фашиһы эргилиннэри тардан көрбүтэ. Кинини сүүһүн ортотунан туора аптамаат буулдьата ынырыктаахтык эрбээн ааспыт. Д. Таас
Иккис саалаах киһи доҕорунааҕар өссө ордук ынырыктаахтык бардьыгынаата. Эрилик Эристиин

аат. Мотуор күүһүнэн үлэлиир бэлисипиэттээҕэр ыарахан уйуктаах айанныыр тимир көлө көрүҥэ. ☉ Мотоцикл
Алааһы кыйа массыына, матасыыкыл тибилийэн көпсөлөөбүт суолунан бэлисипиэттээх киһи, нэксиэҕэ өрө өгдөх-өгдөх гынан, хорохочуйан иһэрэ көһүннэ. П. Аввакумов
Дьөгүөссэ …… хап-сабар матасыыкылы эргилиннэри тарта, ыҥыырыгар сүр сымсатык олоро биэрдэ да, кэлбит сирин диэки бэрилэтэ турда. В. Протодьяконов
Учаастак биригэдьиирэ матасыыкылынан тэптэрэн кэллэ. Р. Кулаковскай

көр тэбиннэр
Тыа иһиттэн тахсар суолунан …… сэттэ ыҥыыр аттаах дьон өкөчөҥнөтөн таҕыстылар да, сэргэҕэ аттар бааллан туралларын көрөн, хорус гына тохтуу түһээт, аттарын эргилиннэри тардан төттөрү тэбилиннэрдилэр. Д. Таас
Яков бэйэтин кытта хас да аттаах киһини ылан, арҕаа суол устун тэбилиннэрэ турда. М. Доҕордуурап

I
даҕ. Алар курдук, алар ойуурга маарынныыр. ☉ Как небольшая роща, наподобие лесного острова
Аҥааттар алаастар, Алардыы чараҥнар Тустуспа ааттаахтар, Тупсан да тураллар. А. Бродников
II
алардыы ыл — кими эмэни тоҕоноҕуттан ыл (иэйиини, истиҥиһирэх сыһыаны биллэрэн). ☉ Брать кого-л. под руку, под ручку (в знак особой симпатии, дружеского расположения)
Жирков кинини [Таняны] эйэҕэстик, эрэмньитик тоҕоноҕуттан ылла. Итинник алардыы ылсан, сыыр үрдүгэр таҕыстылар. Н. Габышев
[Толя] Айтаны кууһан ылан эргилиннэри тарта. — Толя, алардыы ыл ээ. Далан

1. аат.
2. Көлөнү, сүөһүнү инники олох көлөҕө холбоон сиэтии. ☉ Тяга, прицепка за основной упряжью (напр., о табуне рогатого скота, лошадей). Бэрт Хара маннык эппит: «Үтүө убайым, ытык кырдьаҕаһым, мин эйигиттэн кэтит сэтии сиэтээри кэлбэтэҕим». Саха сэһ
   1977
   Хааһахтары хостуурга, Ханыы, сэтии туттарарга Алта хара таҥастаах Огдуобалыыр дьахталлар Кугас улан аттары Кудулуччу хаамтаран Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев
   Бороҕон Дьуоттуларга уһун үрбэ, кэтит сэтии илдьэ тахсан ыһыах ыһар санаалаахпын. «Чолбон»
   2
   көр ситии I. Хатыллыбыт эриэн сэтиитэ тардаҥҥын Хаппахчы хаҥас өттүгэр Тириитин таҥнары ыйаан хатаран, Уҥуоҕун баһын арааран Этин Иэйэхсиккэ анаан буһаттар. Саха нар. ыр. II
   Сэргэҕэ ытык дабатар тураҕас атыыр …… сиэлэ, кутуруга сиргэ тиийэ намылыйан, сабыс-саҥа өрүллүбүт кэтит эриэн сэтиинэн туомтуу баайыллан, утуктуу турар. Л. Попов
   Ити чэчир хахыйахтар икки ардыларыгар эриэн сэтиини тардыбыттар, онно таҥас уонна туос кыраһыннарын ыйаабыттар. Багдарыын Сүлбэ
3. даҕ. суолт. Инники сүрүн көлөҕө биитэр айанныыр сэпкэ холбоммут. ☉ Прикреплённый, прицепленный к передней упряжи или ведущему транспорту
   Сэргэчээн, табаларын эргилиннэри тардан, сыарҕатыгар олоро түстэ, ньуоҕуһут буурун тайаҕынан буукка супту аста, сэтии сыарҕата тааска охсуллан лаһырҕаата. Болот Боотур
   Кэнниттэн сэтии баарсалара иһэллэрэ көстөр. Д. Токоосоп
   Бычыа буруйун боруостаан, нэһилиэгэр сэрии аҕай иннинэ моточчу уойан, миинэр атыгар сэтии аттаах төннүбүтэ. «ХС»
   ◊ Сэтии кулут эргэр. — былыр сахаларга: баай ыал кыыһа сүктэн барарыгар сиэтиллэн барыахтаах кулут-чаҕар киһи. ☉ В старину у якутов: батраки-челядь, которые отправляются с богатой невестой в дом жениха
   Баай ыал кыыһа эргэ сүктүүтүгэр сэтии кулутун оҕолору кытта эриэн ситиинэн моонньуларыттан баайан, акка холбонон сиэтэн бараллара эмиэ баара. БСИ ЛНКИСО-1994
   Сэтии кулут диэн эмиэ кыыһы кытта сиэтиллэн барыахтаах. «ХС»

1. миин I диэнтэн дьаһ. туһ. Уолу оҕуска мииннэр.  Күтүөт кыыһы сиэтэн таһаарбыт, атыгар мииннэрбит, илдьэ барбыт. Саха фольк. Кыыстарын тыыннаах киһи курдук мииннэрэн, икки өттүттэн өйөөн, Арыылаах арҕаа тамаҕын үстэ эргиппиттэр. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тугунан эмэ лаппа, сыыспат курдук, күүскэ сырбат, оҕус. ☉ Нанести чем-л. сильный удар, ударить кого-л. чем-л., хлестнуть, огреть
   Эмээхсинэ, таҥ кычахтаан кэлэн, кыраабылын уунан Тэллээриһи сискэ мииннэрдэ. И. Гоголев
   [ Болот] к э л э н б а б ы г ы р ы ы т ү һ э э т , тайаҕынан, били сэрэйбит курдук, уолу төбөтүн сиигинэн мииннэрдэ. Н. Заболоцкай
   Порни биллэрбэккэ үөмэн кэлэр. Сөрүөстэ түһэн баран Бэрэли кымньыытынан эмискэ мииннэрэр. Пьесалар-1960. Тэҥн. кууһуннар
3. көсп. Улахан кыһалҕаҕа, ыар санааҕа ыллар. ☉ Быть подавленным чем-л. (горем, переживаниями)
   Балыыр муҥар түбэспит сүрэхтэри өрүкүт, Б а т т ыгаска мииннэрбит Үлэ дьонун өрө күүрт. Күннүк Уурастыырап
   Кинилэр, оҕо лорун сүтэрэн, төһөлөөх харах уутун тохтулар, санаа бөҕөҕө мииннэрдилэр. Н. Якутскай. Куралай Кустук …… төрөппүт оҕону көмпүт киһи курдук санааҕа умса мииннэрэн үлэтигэр сукуҥнаата. Д. Апросимов
4. көсп. Туох ха эмэ мэ ҥэһ иннэрэн эбэн эт, оҥор. ☉ Сказать, сделать что-л. в придачу к чему-л.
   Эһэ таҥараттан эрбэх көрдөөбүт. Итиэннэ мииннэрбитинэн ыт таҥараттан: «Миэхэ саата аҕал», — диэбит. Саха ост. I
   ◊ Өттүккэр мииннэр — ньохчос гынан анныгар киирэн утарылаһааччыгын өттүккүнэн өрө көтөҕөн таһааран сууллар. ☉ Бросить, кинуть противника через бедро
   [Кулун Куллустуур] …… абааһытын …… өттүгэр мииннэрэр да …… с э т тэ саһаан сири сиҥнэри быраҕан түһэрэр. ПЭК ОНЛЯ III. Ньургун Боотур обургу …… өрө тыыллан чиччигинии түстэ, киһини эргилиннэри тардан ылла да тэлэкэчитэн аҕалан, өттүгэр мииннэрэр. Ньургун Боотур

1. 1. баай I диэнтэн хай. аата. Кэпсэтииттэн сүбэ ордук, баайыыттан туомтуу ордук (өс хоһ.). Өҕүллүбэт өһүөнү уурдулар, Туллубат тулууру туруордулар, Кэхтибэт кэлгиэни кэлгийдилэр, Барбат баайыыны баайдылар. С. Зверев
      Сүөһүнү баайыыны өссө судургу оҥоруохха, бу үлэ олус бириэмэни ылбатын ситиһиэххэ. «Кыым»
2. Ыалдьар сири, бааһы саба кэлгийэргэ аналлаах туох эмэ (хол., таҥас кырадаһына). ☉ Материал, которым завязывают больное место, рану (напр., кусок ткани), повязка
   Онтон киһи илиитигэр сыстаҥныы сылдьар ыарахан баайыыны Попов төбөтүттэн арааран ылаат, дьоҥҥо көрдөрөр быһыынан тэниччи тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Туох эмэ тутуу холбонор бэлиэ сирэ (хол., дьиэ холлоҕоһо). ☉ Определенные места, соединяющие каркас какого-л. строения (напр., сруб дома)
   Бу айдаан, алдьархай ааҥнаабатаҕа буоллар, оскуоланы билигин түннүгүн баайыытыгар тардыбыт буолуо этилэр. Болот Боотур
   Түннүгүн аллараа баайыытыгар чугаһаан эрэр дьиэ иһинэнтаһынан мас суора сылдьар дьон саҥата-иҥэтэ суох мунньустуталаан барбыттара. В. Яковлев
   Хотон үрүт баайыытын уһаты сыыйыытын үстүү хос гынабыт. Ити хотон үрдүн наһаа бөҕөргөтөр эбит. «Кыым»
4. Тугу эмэни өрүү, хатыы. ☉ Вязание, плетение чего-л.. Итии таҥаһы баайыы. Мунду туутун баайыы. Илими баайыы. Муҥханы баайыы
5. көсп., эргэр. Туох эмэ мээрэйэ, кээмэйэ (хол., сэбирдэх табах). ☉ Мера, размер чего-л. (напр., связка листового табака)
   Биир бааһынай оҕонньор кэлэн сүбэлээтэ. «Эн бурдук отун салҕааттаан баран, ол устун таҥнары дьурулаан түс», – диэн. Инньэ диэн баран биир баайыы бурдук отун биэрдэ. Саха фольк. Оҕонньоро [Хабырыыс оҕонньор] куорат атыыһытыттан таһаарбыт биир баайыы сэбирдэх табаҕа баранан эрэр. И. Гоголев
   Остуолга обургу ыга эриллибит хара сукунаны, икки «Дорообо» чэйи, хас да баайыы сэбирдэх табаҕы, куһуок саахары уурталаатылар. Тумарча
6. даҕ. суолт. Саптан өрүллүбүт өрүү. ☉ Связанный из ниток, вязаный
   Айаан дэҥҥэ Аайаны көрөр, дьахтар сирэйин үрүҥ баайыы былаатынан тууна баанар, хара харахтара эрэ чоҕулуһаллар. Н. Габышев
   ♦ Орто баайыы – орто ахсааҥҥа сылдьар ким-туох эмэ. ☉ Имеющий неплохую репутацию (напр., в общественном мнении)
   Үлэбит чааһынан эттэххэ, оройуоҥҥа орто баайыыга сылдьабыт. «Кыым»
   Киһи эбэтэр тугу да билбэт, эбэтэр барытын билэр, сатыыр буолара сөп эбит. Орто баайыы киһи туохха нааданый. А. Сыромятникова
   Матаар аҕатын ууһа сурукка кытта киирбит. Онтон көстөрүнэн, кини орто баайыыга киирсэр аҕа ууһа эбит. Багдарыын Сүлбэ. Харах баайыыта – тугу эмэни куолутугар эрэ оҥорон баран, барыта үчүгэй курдук тупсаран көрдөрүү. ☉ Преднамеренное приукрашивание чего-л., очковтирательство
   Туһалыылларын ааһан, сорох түбэлтэҕэ буортулууллара, үтүө дьыаланы куолутугар айдаарыыга, хараҕы баайыыга кубулуталлара буолуо дии саныыбын. Софр. Данилов
   Бандьыыттар суут-сокуон сиэрин тутустахпыт аатыран, харах баайыытыгар да буоллар, бэркэ силигин ситэри [Уулаах Уйбааны] доппуруостууллар. ФЕВ УТУ
   Саҥаны, үчүгэйи оҥорор оннугар, эргэни-хаарбаҕы бөрөөн күлүгүрдэн, хараҕы баайыыттан аккаастаныахха наада. «ХС»
   ◊ Ат баайыыта – босхо сылдьыбыт сылгыны кыратык аһатан (эбэтэр хас да хонукка аһаппакка) көлүүргэ эбэтэр сүүрдэргэ анаан хатарыы. ☉ Выдерживать коня с нагула перед долгой дорогой (или вообще перед ездой), давая ему определенное количество корма или держа его (иногда несколько суток) без корма
   Ат баайыытыттан диэн мээнэҕэ эппэттэр. «Кыым». Туомтуу баайыы – быа аҥаар уһугуттан тартахха сөллөн кэлэр гына солбуйа тардан баайыы. ☉ Завязывание распускным (якутским) узлом
   Муҥунан көтүтэн иһэр атын эмискэ эргилиннэри тардан, сиргэ тура түһээт, [Микиитэ] саха аатырбыт туомтуу баайыытынан солбуйа тарда охсон кэбиһэр буолла. Сөллүө, ахсыа суоҕа туомтуу баайыы! Амма Аччыгыйа

1. аат.
2. Тыынар тыыннаах үктэнэн хаамар, сыҕарыйар лабаата. ☉ Нога, ноги
   Харытыана хамначчыт эрэйдээх, үүт-үкчү бэски курдук биэтэҥнээн, атаҕа ибирдээн, уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
   Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ... икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҕа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
   Кыыла аҥаар босхо атаҕынан киһини сиритэ-хайыта сынньар. М. Чооруоһап
   Сэргэчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
3. Дьиэ тэрилэ, тутуу эҥин сиртэн өндөччү турарыгар аналлаах тирэх. ☉ Ножка чего-л. (мебели, строения и т. п.)
   Ити устатыгар мөлтөөтөр мөлтөөн иһэр уот сырдыга дьиэ эркиниттэн, сыҥаһаттан, остуол атаҕыттан хастанан оһох диэки сыҕаллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   [Сеня] быаны аһаҕаска уган таҥнары субуйбахтаан ылан, төрдүс кириэс атаҕар баайда. Эрилик Эристиин
   Төгүрүк остуол оһох иннигэр үс атаҕын туора кэбиспит, ол таһыгар торбос ыстааннаах үс кыра уол ыалдьыттары соһуйбуттуу көрөн тураллар. М. Доҕордуурап
4. Уу хонууга эбэтэр хонуу тыаҕа синньээн тахсар уһуга, муннуга. ☉ Водное пространство, вдавшееся в сушу, или суживающаяся часть равнины, поляны
   Бэттэх, күөл атаҕын арҕаа баһыгар, оттонор кэҥэс ходуһа баар. «ХС»
   Тииттэр быыстарынан элэҥниир сырдык диэки туора хааман тахсыбыта, кинилэр ырааһыйаларын хотугу атаҕа эбит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ куһаҕан, туһаныллыбат өттө. ☉ Плохая, негодная часть чего-л.. Мас куһаҕан өттө, атаҕа эрэ хаалбыт
6. даҕ. Мөлтөх, куһаҕан, улахан көдьүүһэ суох. ☉ Неважный, плохой, не приносящий большой пользы. Барбах дьон бастаатылар, Атах дьон ортулар, Кэтэххэ сылдьааччы Кэтэҕэриин кэллэ, Оһох төрдүгэр олохтоох Уот иннигэр көһүннэ. Саха фольк.
   тюрк. адак, азак, айак
   ♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор — 1) кими эмэ улаатыннар, киһи-хара оҥор, үчүгэй буоларыгар көмөлөс. ☉ Вырастить, вывести в люди, сделать самостоятельным кого-л.
   Инньэ гынан атаххар туруордум, үөрэхтээх киһи оҥордум. С. Ефремов
   [Элбэх оҕолоох ыал] маны тэҥэ урууларын — тулаайах хаалбыт Ганя уолу иитэн атаҕар туруорбуттара. «Кыым»
   △ Туох эмэ кыаҕырарыгар, күүһүрэригэр көмөлөс. ☉ Помочь окрепнуть, встать кому-л. на ноги
   Куһаҕан салалтаттан холкуос үлэтэ улаханнык тоҕунна, саҥа тэриллибит холкуоһу атаҕар туруоруохха диэн холкуостаахтар бука бары кытаанах соругу ылыннылар. Күндэ
   Агитационнай үлэни Атаҕар туруоруохха, Актыыптар дьылҕаларын Ааныттан тупсарыахха, Маассаны кытта сибээһи Бары өттүнэн өйүөххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай; 2) аймаа, сүүрт-көтүт; киэҥник тэрийэн ыыт, күүһүрт. ☉ Заставлять кого-л. активно действовать, принимать деятельное участие в чем-л.
   Улахан кулуба оннооҕор ытыс саҕа ыйаах кэллэҕинэ ыксыыр, толорторо охсоору бүтүн улууһу атаҕар туруорар. Болот Боотур; 3) үтүөрт. ☉ Вылечивать, избавлять от болезни
   Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. Махталлаах кыыс, үчүгэйкээн кыыс. В. Протодьяконов. Атаҕар үҥк — улаханнык ааттаһан, сүгүрүйэн туран тугу эмэни көрдөс. ☉ Кланяться в ноги, сильно прося о чем-л. (букв. молиться его ногам)
   Кимтэн талаанбылдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, дьон кыратык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов
   Хор, бу оҕоҥ миигин атаҕар үҥтэрээри кэлбит эбит дии. Суорун Омоллоон
   Мин, эн курдук, Унньуула Уйбаан уолун атаҕар үҥүөм суоҕа. Р. Кулаковскай. Атаҕа сири билбэт буолла — 1) олус улаханнык үөрдэ. ☉ Сильно обрадоваться чему-л., быть на седьмом небе; не чуять ног под собой
   Уол үөрүүтүттэн атаҕа сири билбэт буолла. Болот Боотур
   Дьэ, табаарыс Мэхээлэ, үөрүүбэр атаҕым сири билбэт буола сылдьар. Оҕом манна баар буолуоҕа диэн кэлбитим. С. Ефремов
   Бүөтүр атаҕа сири билбэт буола үөрэн, уу баһан таһааран, куобаҕын буһаран, ытынаан үллэстэн мииннэри-оттору сиэн, дуоһуччу утуйан турда. Р. Кулаковскай; 2) олус улаханнык куттан, уолуйа куттан. ☉ Находиться в сильном страхе
   «Тохтоо!»— диэн кэнниттэн ким эрэ саҥата хаһыытаан баран, ытан хаалбыта. Дабыыт сүүрбүтүн кубулуппатаҕа, кэннин да хайыһан көрбөтөҕө. Кини атаҕа сири билбэт. Д. Таас. Атаҕым үктэниэ суоҕа — аны төрүт сылдьыам суоҕа (үксүгэр өһүргэнэн этии). ☉ Нога моя не ступит, ноги моей больше не будет
   Үчүгэй аҕайдык кэһэтэ иликкитинэ, ити кылааска мин атаҕым үктэниэ суоҕа. Софр. Данилов. Атаҕынан куоппут — тэскилээбит, түргэнник куоппут (туох эмэ улахан кутталтан). ☉ Дать стрекача, обратиться в бегство (от какой-л. опасности)
   Арыычча бэйэтин былдьата сыста. Атаҕынан куотта. Суорун Омоллоон
   Икки сыл аастар да, өтөрүнэн атаҕынан куотуох да, сууккасокуоҥҥа түбэһиэх да чинчи Туоскуҥҥа суоҕа. Софр. Данилов
   Манна биирдэ оннук дьылга биир эдэр дириэктэр бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Атаҕынан куоттар — тугунан эрэ куттаан, түргэнник куотарын ситис. ☉ Испугав, обратить кого-л. в бегство
   Геллерт дружинниктара демонстраннары үүртэлии сатаабыттарын бэйэлэрин үлтү үөҕэн, иһиирэн, атахтарынан куоттарбыттар. П. Филиппов. Атаҕынан эргэ барбыт эргэр. — сүктэн барбакка, тугу да ылбакка, күрээн эргэ тахсыбыт. ☉ Убежать из родного дома и тайком выйти замуж (без приданого, благословения родителей)
   Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова. Атаҕын да укпат — олох сылдьыбат, киирэн да тахсыбат. ☉ Совсем не ходит, не бывает; ни ногой
   Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуох этэ. Р. Кулаковскай. Атаҕын иминэн — көрбөккө, атаҕынан бигээн. ☉ Вслепую, ощупью (идти, ходить)
   Айылҕа ити кубулҕатын кытта мөккүспүттүү, Кириһээн хабыс-хараҥаҕа атаҕын иминэн баран истэ. Д. Таас
   Көстөкүүн уола сирдээбэт буолтун кэннэ бэйэтин өйүнэн, атаҕын иминэн чугас эргин сылдьара үһү. Н. Босиков
   Дөйөр улахан дьулаан тыас кулгааҕар барчалана түстэ, хараҕын симмитинэн атаҕын иминэн ыстанна. А. Сыромятникова. Атаҕын суолун хаалларбыт кэпс. — ким эмэ сылдьыбыт, хоммут бэлиэтэ, туоһута хаалбыт. ☉ Оставлять следы пребывания, оставлять признаки пребывания. Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн — тыаһаабакка, бэркэ сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, на цыпочках
   Кыргыттар атахтарын төбөтүнэн үктэнэн, таһырдьа таҕыстылар. М. Доҕордуурап
   [Сэмэн] ол сыттаҕына, Сиидэрэп оргууй аҕай туран, атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, быыс хаҥас өттүгэр барда. Күндэ. Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр — барар суолгун бэрт мөлтөхтүк, борутан эрэ көр. ☉ Еле, едва видеть дорогу
   [Аҕам] хараҕынан ыалдьан сытар. Арыычча атаҕын тумсун сирдэтэр буолан баран кэпсэтиэм диир. А. Софронов. Атаҕын тэҥнээ — өлөр. ☉ Убивать кого-л. (букв. ноги его подравнивать). Ол күтүр өстөөҕү бэйэтин курдук бандьыыт атаҕын тэҥнээбитэ. Атаҕын тэҥнээбит — өлбүт (үксүгэр күлэн, эҕэлээхтик эбэтэр сэтэрээн этэргэ тут-лар). ☉ Протянуть ноги (чаще всего употр. с чувством злорадства, ехидства)
   Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини [Макаары] сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ — киэр буол, миэхэ төрүт сылдьыма. ☉ Вон, прочь отсюда, убирайся; больше не ходи сюда
   Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыттан ылларбыт — моһуокка түбэспит, моһуокка ылларбыт. ☉ Он попал в затруднительное положение (букв. дать схватить себя за ногу)
   Арай мин ахсааҥҥа атахпыттан ыллардым, ботаника уруогар ботугуруур эрэ буолан хааллым. «Кыым»
   Аны ол сылдьаммын Алҕас тыллаһаммын, Атахпыттан ылларыам, Арааска барыам. П. Тобуруокап. Атах анныттан алдьархай — алдьархай буолара чугас баар (атах анныгар). ☉ Беда из-за ничтожного повода
   Атаҕын анныттан Алдьархай ааҥныырын Арааран билбэтэх Алаа харах мэкчиргэ, Тугу оҥоруон булбакка, Тула эргийбит. Р. Баҕатаайыскай
   Айаххыт күүгэнэ бүтүөр диэри Айдаарбыккыт иһин, Атаххыт анныттан Алдьархай тахсыаҕын Адьас көрбөтөххүт, Атаскааннарыам! П. Тобуруокап. Атах балай — мээнэ, сирэй хоту, чопчу сыаласоруга суох, бэйдиэ (бар). ☉ (Идти) куда глаза глядят, без цели, наугад
   Баһырҕас диэн ыта, икки-үс хонукка тоҥ балаҕаны кэтии сытан баран, ыксаан, иччилэрин сүтэрэн, атах балай барда. А. Софронов
   Ойон тура эккирээтим да, мин мээнэ атах балай, тыа устун, дьиэм диэки буолаарай диэн, сүүрэн истим. Н. Неустроев
   Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар, сорохторун айанньыттар, булчуттар булан мэй гыммыттар. Күннүк Уурастыырап. Атах кээһэ тур кэпс. — барыахтаах сириҥ диэки эрдэттэн бара тур. ☉ Заранее отправиться туда, куда должен идти; хоть немного сократить расстояние, которое предстоит преодолеть
   Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. Атах мээнэ көр атах балай. Сүөдэр, байааттаҥныы-байааттаҥныы, бириискэ бөһүөлэгин уулуссатын устун, атах мээнэ сукуҥнаан иһэр. Н. Якутскай
   Оннооҕор улахан дьон муннахтарына атах мээнэ хаамаллар, олороллорун, утуйалларын умналлар диэччилэр. С. Новиков. Уол муҥнаах атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. «ХС». Атах синньигэстии түөлбэ — бэйэтин аннынан санаан, сэнээн. ☉ Считая кого-л. ниже, хуже, недостойнее себя
   Тойоммут — бэдэрээтчит Кыбытыы Кынаачай — үс сүөһү үүрээччиттэн ала-чуо, атах синньигэстии, мин үрдүбэр түспүтэ. «ХС». Тэҥн. күрүө намыһахтыы. Атах соболоҥо — 1) сорукка эбэтэр сырыыга сылдьыбыт эрэй төлөбүрэ. ☉ Вознаграждение за услугу в качестве рассыльного или за расходы какой-л. поездки
   Атаххыт соболоҥун тугу иэстэһэҕит? СГФ СКТ
   [Сэмэниискэ Сэмиэнэп:] Атаххыт соболоҥор арыыйдатын бэйэҕитигэр харанныгыт ини. «ХС»
   Аҕыйах ыалга кыыран атаҕын соболоҥун төлөтөн төннүбүтэ. «ХС»; 2) эргэр. кэргэн тахсар кыыс сыбаайбаҕа сылдьыбыт аймахтарыгар кэргэн ылар киһи эбэтэр кини төрөппүттэрэ биэрэр бэлэхтэрэ. ☉ Подарки жениха или его родителей родственникам невесты, присутствующим на свадьбе; 3) эргэр. ыалдьыттаабыттарыгар махтанан, дьиэлээх киһи ыалдьыкка биэрэр бэлэҕэ. ☉ Подарок хозяина гостю в благодарность за посещение. Атах тардыс — сатыы барыахтаах сиргэр көлөнөн, техниканан айаннаан сырыыгын түргэтэт уонна чэпчэт (үксүгэр айан суолун сороҕун эбэтэр хам-түм). ☉ Расстояние, которое предстоит пройти пешком, преодолевать на каком-л. транспорте, давая ногам отдохнуть (обычно часть пути)
   «Билбэт буоллаҕа дии, атаҕын тардыстаары гынаахтаабыта буолуо, ыксаан иһэр киһи», — диэтэ оҕонньор, билбэт буолан, дэҥнэтэ сыспыт киһини аһынар быһыынан. Амма Аччыгыйа
   Икки табабын бу Хабырыллаҕа биэрэбин, айанныырыгар, атах тардыстыа. Болот Боотур
   Түөрт уон арыыны сирэйдиир күннээх буоллахпытына, хоту дойду быһый атахтаах хараҥаччыларын — тамайа сиэлэр табаны атыылаһан атах тардыстыа этибит. Н. Босиков. Атах тириитэ баранна кэпс. — элбэхтик хааман, улаханнык эрэйдэннэ. ☉ Оставаться без ног; сильно уставать, доходить до полного изнеможения от продолжительной ходьбы (букв. не осталось кожи на ногах). Ынахтарын көрдөөн, атаҕын тириитэ баранна. Атах тэпсэн олорон — 1) тиэтэйбэккэ, дьоһуннаан, наҕылыччы, эйэлээхтик (кэпсэт). ☉ Спокойно, неторопливо, мирно (беседовать)
   Икки улуус кулубалара, атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
   Арай били атах тэпсэн олорон күнү быһа кэпсэтэллэрэ уурайда. НС ОК
   Атах тэпсэн олорон былыргыны-хойуккуну ыатарыы диэн кэлиэ дуо, суох буоллаҕа дии. Далан; 2) тэҥҥэ, тэҥнээҕин курдук. ☉ Наравне, как равный
   Үрэкиин үрдүк аатыгар, үтүө сураҕар кэтэх тардыһан олорон кэпсэтээри, атах тэпсэн олорон аахсаары, ох курдук оҥостон киирдим. Болот Боотур
   Кини, кимиэхэ да биллэ-көстө илик көннөрү уолчаан, эдэр хомуньуус, хайдах Ленин курдук улууттан улуу, сүдүттэн сүдү киһини кытта биир кэбиниэккэ атах тэпсэн олорон үлэлиэҕэй? «ХС». Атах угус кэпс. — тэҥҥэ сүүр, иэл-тиэл буол. ☉ Соперничать в беге на равных
   Ити [үс эргииргэ сүүрүү кэнниттэн тута] баттаһа барбыт ОПХ Кэнчээритигэр икки эргииргэ биир да ат атах уксубата. «Кыым». Атахха биллэр — түргэнник куот, тэскилээ. ☉ Улепетывать, давать стрекача (букв. давать знать ноге)
   Кэбигирэй Миитэрэй ойоҕо саҥарарын истэ сатаан баран, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, таһырдьа тахсан барда, атахха биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Ыаллар оҕолоро Хобороос-Хабырыыһы ыраахтан көрөөт, атахха биллэрэллэр. И. Гоголев
   Атыыр туртас куттал суоһаатар эрэ, ийэ туртаһы, тугуту быраҕан туран, ким-хайа иннинэ бэйэтэ атахха биллэрэр. И. Федосеев. Атаххар (сүһүөххэр) тур — 1) улаханнык, сыта ыалдьан баран үтүөр, өрүтүн. ☉ Поправиться, встать на ноги после долгой тяжелой болезни
   Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
   Били знаменосецпыт ый кэриҥинэн үтүөрэн, атаҕар турбута. С. Никифоров; 2) бэйэҕин кыанар-иитинэр киһи буол. ☉ Приобрести самостоятельность, выйти в люди
   Оҕолоро, дьэ, атахтарыгар тураннар, дьэ, саҥардыы кыанар-иитинэр буолан эрдэхтэринэ, хаһан да кыайан көппөт дьэбэрэтигэр умса тэпсиллээри сордонон эрдэҕэ. П. Ойуунускай
   Биһиги, эрдэ тулаайах хааламмыт, бэрт эрэйинэн атахпытыгар турдубут. Р. Кулаковскай; 3) кыаҕыр, күүһүр. ☉ Окрепнуть, разбогатеть
   Эрэнэбин, Азия атаҕар турдаҕына, эмэхсийбит капитал хоолдьуга үс бүк барыаҕа. Суорун Омоллоон
   Холкуостар атахтарыгар тураннар, үлэлэрэ баран истэҕинэ, холкуостар олохторо үчүгэйин, бытархай олорор олох куһаҕанын билэн-көрөн иһиэҥ. Күндэ; 4) өрө күүр, долгуй, күүскүн түмүн. ☉ Взбудоражиться, взволноваться; мобилизоваться. Ойуур баһаарын умуруораары нэһилиэк дьоно бары атахтарыгар турдулар. Атаххын да быктарыма — аны манна сылдьыма, чугаһаама. ☉ Прочь отсюда; больше не ходи сюда
   Инньэ гымматаҕына [ньымааттаспатаҕына] нуучча уонна олохтоох атыыһыттар манна аны атаххын да быктарыма диэн кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ буоллаҕа дии. С. Курилов (тылб.)
   Атаххын да угума көр атаххын да быктарыма. Ол оҕолор аны бассабыык буолбуттара. Мантан ыла ойуун дьиэтигэр атахтарын да угуохтара суоҕа. Болот Боотур. Икки атах — киһи, дьон, киһи аймах. ☉ Человек, род человеческий (букв. двуногий)
   Сүөдэрдээх ыкса күһүн буолуор диэри икки атахтаахха көстүбэттэр. Н. Якутскай. Өлөксөй оҕонньор оҕуһун Күүстээх Уйбаан уол кыайбытын, икки атахха иҥиирдээх дьоннор баалларын сөҕөллөр-махтайаллар. И. Бочкарев. Икки атаххынан куот — куот, куотан бар. ☉ Обратиться в бегство (букв. убегать двумя ногами)
   Кини [Хабыыча] Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, «үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут». П. Аввакумов. Түөрт атах буол — түөрт лабааҕынан сиргэ тайан. ☉ Встать на четвереньки
   Бурхалей атын эргилиннэри тардан киһитин диэки хайыспыта, саллаат, саҥардыы төрөөбүт кулун чэрчилээри туран үнүөхтүүрүн курдук түөрт атах буолан, көрө-көрө сытан барда. Эрилик Эристиин
   Ийэ ис киирбэх Болоту төлө тутан кэбиспитэ, киһитэ, түөрт атах буолаат, бастыҥ орон анныгар сылыпыс гынан хаалла. Н. Заболоцкай
   Ол да буоллар, Никешин биһиги бэрт сэрэҕинэн, үксүн сыыллан, арыт түөрт атах буолан аттаан эргэ шахтаҕа чугаһаабыппыт. Н. Якутскай. Тэппит атаҕын кубулуппат — бастаан хайдах сүүрбүтэй да, ол тэтимин сүтэрбэт. ☉ Бежать с начала до конца в одном темпе
   Туолума төрдүттэн Мырылаҕа, үһүөйэх биэрэстэ сиргэ, Роман, үөрбүт-көппүт уол, тэппит атаҕын кубулуппакка тиийдэ. Ф. Софронов
   Дуня, көлөһүнүн ырбаахытын сиэҕинэн туора садьыйасадьыйа, тэппит атаҕын кубулуппакка истэ. КН ТДь
   Ыт атаҕын тут көр ыт. Күөспүтүн өрүммүт икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ, быһата, ыт атаҕын туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Эт атаҕынан — сатыы, сатыы хааман. ☉ Пешком, без помощи каких-л. средств передвижения
   Көлө диэн суох, көрбөтөхпүт да быданнаата, эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
   ◊ Атах бөтөҕөтө — киһи сототун суон быччыҥа (этэ). ☉ Икры ног. Бэҕэһээ күнү быһа хааман, атаҕым бөтөҕөтө ыалдьыбыт.
   □ Александр атаҕын бөтөҕөтүгэр табыллыбыт. М. Доҕордуурап. Атах быата — буута, атах баайыыта, бакаайы (акка). ☉ Путы, связки ног (у лошади). Атах быатын аҕал эрэ. Атах көхсө — атах тарбахтартан бэрбээкэйгэ диэри үөһэ өттө. ☉ Верхняя часть стопы ног. Атаҕым көхсө ыалдьар. Атах оонньуута — саха национальнай оонньууларын (кылыы, ыстаҥа, куобах) уопсай аата. ☉ Якутские национальные спортивные игры, состоящие из трех видов: прыжки на одной ноге, прыжки в длину на каждой ноге попеременно, прыжки обеими ногами одновременно
   Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
   Бастаан атах оонньуутуттан саҕалаатылар, онтон түмүгэр тиийэн оһуокайдаатылар. В. Протодьяконов
   Атах орон көр орон. Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
   Ыкса киэһэ атах ороҥҥо, эбэм оронугар, быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаһан мылаллан турда. Амма Аччыгыйа. Атах сыгынньах — атах таҥаһа суох. ☉ Босой, босиком
   «Кэбиһиҥ доҕоттор!» — Тогойкин ойон турда. Атах сыгынньах эбит, өрө тэпсэҥэлии түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьиэҕэ биир да киһи суох, арай биир атаҕа дэлби хатырбыт атах сыгынньах куһаҕан таҥастаах уол олорор. Күндэ
   Сэмэнчик бу дэриэбинэ уулуссатын бэрт үчүгэйдик билэрэ, сайынын атах сыгынньах, кыһынын уллуҥа тэстибит хаатыҥканан мээрэйдээбит ахан сирэ. Н. Якутскай. Атах тааһа — киһи сототун уҥуоҕун алын баһа, бөлтөйөр сирэ. ☉ Лодыжка. Миитэрэй атаҕын тааһын эчэппит. Атах таҥаһа — киһи атаҕар кэтэр туга эмэ (хол., түүппүлэ, бачыыҥка, унтуу этэрбэс, саппыкы о. д. а.). ☉ Обувь
   Атах таҥаһа ыга тутуо, аалыа суохтаах, кэппит кэннэ атах кыратык хамсыыр буолуохтаах. ТЕН ИДь. Атах тарт — ырааппатын диэн баһын быатын ат илин атаҕар кылгас гына баай. ☉ Привязывать недоуздок к ногам коня, чтобы он далеко не ушел
   Аттарыттан түһэн, атах тардан, ыыталаан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
   [Аты] арыт эмиэ саһыа, ыраатан эрэйдиэ диэн атах тардан эбэтэр адаҕалаан ыыталлар. «ХС». Атах тэбис — 1) оҕо оонньуута: икки буолан утарыта турсан баран, уҥа-хаҥас атахтарын олбу-солбу иннин диэки быраҕаттаан, ис өттүлэринэн таҕайсаллар. ☉ Название детской игры: два участника, стоя друг против друга, попеременно выбрасывают вперед то правую, то левую ногу и внутренней стороной ноги касаются ног напарника
   Туобуйа төһө да ырааҕын иһин, ыала-дьоно төһө да аҕыйаҕын иһин, кэм, үс-түөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   [Муҥхаһыттар] ирээри өрүтэ эккирииллэр, арыт чөмөхтөһө түһээт, атах тэпсэ оонньууллар. И. Гоголев
   Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. «ХС»; 2) саха национальнай үҥкүүтүн хамсаныытын көрүҥэ. ☉ Элемент якутского национального танца
   Маскарааттар иккилии буола-буола атах тэпсэн, онтон чохчоохойдоон уонна үҥкүүлээн тибийэн киирэн барбыттара. Д. Таас. Атах хаптаҕайа — атах сиргэ үктэнэр алын хаптаҕай өттө, уллуҥах. ☉ Стопа, подошва ног, плюсна
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕым хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин. Атах эт — өлөрүллүбүт сүөһү биир миэстэтэ, бүтүн биир атаҕа. ☉ Одно место (одна нога — четвертая часть туши забитой скотины)
   Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
   Бөтөс [ыт аата] ыйытыыта суох тугу да тыытыа суоҕа. Оннооҕор мэник-тэник, оҕо сылдьан чаампыга уурбут атах эппитин тыыппата. «ХС»
   Ураты ытыктанар ыалдьыт кэллэҕинэ, саҥа атах эт алдьатыллар, күннэтэ аһаммат солун ас тардыллар. М. Чооруоһап. Бөҕө атах көр модьу атах. Мин маннааҕы ойуурга бөҕө атаҕы көрдүм
   □ Сэттэ тыылаах киһини Саанан өтөн өҥүргүүр, Бөҕө атах киһилии Күлэр, аҥыр мөҥүрүүр. С. Данилов. Бурдук атаҕа — бурдугу ыраастаатахха хаалар куһаҕана, тобоҕо. ☉ Отходы, остатки после очистки зерна
   Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буолла. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
   Холобур, күһүн бурдук быһылыннаҕына киһилэрэ хайыыүйэ ыраах сытар бааһыналарга тиийэн бурдук атаҕын кууллаабыт буола охсор үһү. Үлэ үө. Тэҥн. мэкиинэ. Испиискэ атаҕа — испиискэ тоһоҕоһун сиэрэтэ суох өттө. ☉ Конец спички, противоположный ее головке
   Сиэбин туттан көрбүтэ испиискэтэ суох. Аҕыйах, икки-үс испиискэ атаҕа эрэ сылдьара, сотото суоҕа. Н. Босиков. Модьу атах — мэкчиргэтээҕэр быдан улахан мэкчиргэ бииһэ (үксүн куобаҕынан аһылыктанар). ☉ Филин
   Били үнүр куттаабыт кыыла, куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
   Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр, ньааҕыныыр. Күндэ. Тэҥн. куобах кыырда. Сибэкки атаҕа — сибэкки силиһин уонна сэбирдэҕин икки ардынааҕы синньигэс умнас. ☉ Цветоножка. Сибэккилэр умнаска сибэкки атаҕа диэн ааттанааччы синньигэс умнасчаанынан хатаналлар. КВА Б. Сыарҕа атаҕа — хатыҥ мастан оҥоһуллубут сыҥаахха олордуллар, баттыгынан баттаныллар уонна ылахтарынан туттарыллар сыарҕа биир сүрүн чааһа. ☉ Полозья саней
   Сыарҕа сыҥааҕа, атахтара, баттыга хатыҥ мастан оҥоһуллаллар. АНП ССХТ