с. разг. сибигинэһии, хобугунаһыы.

сипсий 2 диэн курдук
Силлиэ тыал сиксиллэр, Сирэйгэ сипсиллэр. П. Ойуунускай
«Иһэллэр! Иһэллэр!» — диэн долгуйбут сибигинэһии сэбирдэҕи хамсатар тыал курдук сипсилиннэ. Л. Толстой (тылб.)

сибигинэс I диэнтэн хай
аата. Өр-өтөр буолбата, хосторго сибигинэһии, кэлии-барыы үксээтэ. П. Филиппов
Арай Нааста бэйэтэ бу туһунан тугу да билбэт этэ. Кини дьиэ иһинээҕи-таһынааҕы чып кистэлэҥинэн, сибигинэһиилэри сэрэйиэхтээҕэр, түһээн да көрбөтө. С. Федотов
Омоону [киһи аата] райком бүрүөтүгэр бэйэтин үлэтин туһунан отчуоттууругар соруйдулар. Үлэһиттэр ортолоругар сэрэхэдийии, сибигинэһии буолла. «ХС»

суллурус диэнтэн хай
аата. Иһирдьэнэн-таһырдьанан сибигинэһии, суллуруһуу буолла. Күннүк Уурастыырап
Улугуруунан аатырбыт кэмҥэ биһиэхэ …… кэтэх аанынан суллуруһуу, хоро таһыы хантан да хааччаҕа суох күннээн-күөнэхтээн ааспытын мэлдьэһэр кыаллыбат. «Кыым»

сэрэхэдий диэнтэн хай
аата. Кэлин түүннэргэ кутталлара, сэрэхэдийиилэрэ ааһыыта, аны бэйэлэрэ кыайан утуйбат буолтара. В. Яковлев
Омоону [киһи аата] бэйэтин үлэтин туһунан отчуоттууругар соруйдулар, үлэһиттэр ортолоругар сэрэхэдийии, сибигинэһии буолла. «ХС»
Олорор өрүспүтүттэн эрдэттэн сэрэхэдийии, кэтэнии буолта. «ББ»

сыһ., кэпс. Дорҕооно суохтук, сибигинэйэн (дьоҥҥо иһитиннэрбэт курдук). ☉ Шёпотом (так, чтобы другие не слышали)
Сип-сап кэпсэтэллэр, ону иһиллии сатаата да, туох да туолкатын быһааран истибэтэ. Күндэ
Уун-утары көрсөн олорон, Уостаратиистэрэ чорбоҥноһон, Сип-сап мээнэ сэлэһии, Сымыйаны сибигинэһии. ДГИ СС
Биһигиттэн чугас бинэгирээт мастарын иһигэр «чууп» гына уураһар, «сип-сап сибигинэһэр», үөһэ-аллара тыынар сибики баара. М. Горькай (тылб.)

сэлэс I диэнтэн хай
аата. Бэйэм мөдөөнсүйэн биэрээри гыннахпына, кини тоҕоостоох тылы булан күөдьүтэрэ, сыыйа салҕанан, сэлэһиибит ситимэ быстыбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Чуумпу киэһэлэргэ, дойдунусири ахтар-саныыр сэлэһиилэргэ сороҕор Өлөксөй сахалыы туойан дьигиһитэн, дьиэрэтэн тыынын таһаарара. Багдарыын Сүлбэ
Уу баһа киирбит дьахталлар уонна кыргыттар, күөл кытыытыгар күүтүһэ-күүтүһэ, сэлэһии, сибигинэһии-хобугунаһыы бөҕө. С. Курилов (тылб.)

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эмэ чараас, чэпчэки кыратык аалсарын курдук тыаһы таһаар. ☉ Шуршать, шелестеть
Солко сурук куорсуннаах Сонун көтөр Суугунаан кэлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити кэннэ от тыаһа суугунаата, бука аны сайын от үүнээри гыннаҕа буолуо. А. Софронов
Ыкса чугаһа барыта суугунуу тохто турар тунаа маҥан хаар. Амма Аччыгыйа
2. Бүтэҥитик, быыһа суох тыаһааууһаа, саҥар-иҥэр. ☉ Глухо, однообразно шуметь, гудеть
Ону эрэ [чуораан тыаһын] кэтэһэн олорбуттуу аудитория иһэ кинигэ, тэтэрээт лиистэринэн суугунуу түстэ. Н. Лугинов
Саала иһэ суугунуу түстэ: «Ити хайаларай?», «Хайа оройуонтан кэлбит киһиний?» — диэн сибигинэһии буолла. В. Ойуурускай
[Дьэҥдьиир оҥорооччулар] дьиэҕэ суугунаан киирдилэр. М. Попов
ср. монг. цуугинах ‘кричать, ругаться, скандалить’, шуугинах ‘производить сильный шум (напр., о сильном ветре)’

туохт.
1. Туохтан эмэ төлөрүт, босхолоо. ☉ Отцепить, освобождать от чего-л.
Муҥхаһыт уолаттар арааран муҥнана сатаабыттар да, баҕадьыларын кыайан ылбатахтар. Күннүк Уурастыырап
[Силиппиэн] буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
«Туһахтан тыыннаах куобаҕы бэркэ сэрэнэн араарыллар куолута», — диэн [аҕам] үөрэттэ. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ ситимин, холбоһуутун быс, тохтот. ☉ Разъединять, приостанавливать. Чаанньыгы розеткаттан араар
□ Лидия, саннын хамсатан, уол илиитин араарда
А. Федоров. [Арыйааннаах Эльвира] тутуспут илиилэрин, аһаҕас аанынан дьиэҕэ киирэн эрэ баран, араардылар. Л. Попов
3. Кимтэн, туохтан эмэ тэйитэн, туспа тут (хол., оҕону, ньирэйи). ☉ Отделять, отнимать от кого-чего-л. (напр., ребенка, теленка). Биир саастаах кыыстарын эмиийиттэн араардылар
□ Чэ, бу оҕоҕун бэйэҕиттэн араар! Таҥын! Эрилик Эристиин
Пиэрмэ быйыл аан маҥнай ньирэйи ынахтан араарбыта. Н. Заболоцкай
Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. Араардаххына, эбии аһылыгы кичэй. М. Доҕордуурап
4. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйит, икки аҥыы ыыт. ☉ Разделять, разлучать. Сэрии будулҕана Миитэрэйдээх Ньукулайы араарбыта, тус-туспа сэриилэспиттэрэ
□ Биһиги холкуоска аҕа уустаһыытынан киирэн аймаатылар, икки аҥыы араардылар. Амма Аччыгыйа
Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
5. Туох эрэ биир кэлимиттэн ханнык эрэ чааһы босхолуу быс, ылан кэбис. ☉ Отделять часть от общего. Оҕонньор ат илин атаҕын сүһүөҕүнэн араарда
□ Тылы сүһүөхтэринэн арааран көһөрүллэр: холобур: ту-ру-йа, ха-ры-йа-лаах, хо-луо-дьас. СТ С
6. Кимнээх эмэ кэргэннии буолалларын быс; кэргэнниилэр олохторун үрэйэн, биирдэрин бэйэҕэр тарт. ☉ Развести какую-л. супружескую пару; разрушить семью и увести кого-л. из них
Татьяна Октябрина диэки кытаанахтык көрөр: «Дьэ, милииссийэ кыыс, миигин ити оҕонньортон араар. Мин аны кинини кытта олорбоппун». М. Попов
[Сибиэтэ оҕоҕо:] Ол эрээри, табаарыс аатыҥ ким эбитэ буолла, миигин Захартан араараары гынныҥ. С. Ефремов
Сибигинэһии баар: эн Митяны Дораттан арааран эрэр үһүгүн. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. Туох эмэ хам сыстыбытын, тоҥмутун хоҥнор. ☉ Отделять что-л. прилипшее, примерзшее. Дьөгүөр ойбон хаппаҕа хам тоҥмутун нэһиилэ араарда. Сиэстэрэ кыыс, хата, бэрэбээскэбин ыарыыта суох араарда
8. Атын сиргэ туспа тут. ☉ Отделять, держать отдельно в другом месте
Икки сыллааҕыта «Ыраас олох» уопсастыбата тэриллэн, ыраастык туттар, хотону дьиэттэн араарар туһунан үлэ барар эбит. А. Бэрияк
△ Тугунан эмэ быыһаа, күрүөлээ. ☉ Разделять, перегородить чем-л.
Оһох чанчыгыттан саҕалаан, киһини түөһүн тылынан бадахтаах, титирик быыс дьиэни хотонтон араарбыт. Р. Кулаковскай
9. Кими эмэ ордоро, чорбото көр. ☉ Выделять кого-л. одного из группы людей. Эдэр тустууктартан ордук Петрову араарабын
10. Ким-туох эмэ уларыйыытын, уратытын өйдөөн көр, быһаар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Различать, отличать изменение, специфическое свойство кого-чего-л. (чаще употр. в отриц. ф.)
Киһи киэһэтин, күнүһүн ситэ кыайан араарбат буолан эрэр. Н. Заболоцкай
Кини күнү-дьылы бу диэн араарбат. И. Федосеев
Иккиһин этэбин, таптал баай-дьадаҥы диэн араарбат, баайы-дьадаҥыны киһи бэйэтэ булар. А. Софронов
Арааһа, кини ас амтанын араарбат быһыылаах. П. Тобуруокап
11. эргэр. Сүөһү, мал-сал өлүүлээн туспа ыыт. ☉ Отделять, обособлять, выделив долю из общего хозяйства
Биһиги дьоннорбутуттан бэйэбит өлүү сүөһүбүтүн арааран ылан баран, ол холкуос тэрилиннэҕинэ, онно киириэхпит. Күндэ
ср. др.-тюрк. ар ‘разъединить’
♦ Илиигин араарбакка үлэлээ көр илии
[Яков Андреевич] сэрии сылларыгар холкуостаахтары производствоттан илиилэрин араарбакка үлэлииллэрин тэрийбит эргэрбэтэх киһи. М. Доҕордуурап
Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар Афанасий Николаевич кыһыл көмүс кылаата улахан. «Кыым»
Кини [Семен Романович] күнү быһа илиитин араарбакка кабинетыгар үлэлииригэр ким барыта үөрэнэн хаалбыт. Н. Лугинов
Хараххын араарыма көр харах. Кэтириис киһи уҥуохтаах тумулга көхсүнэн олордо уонна оонньуу сылдьар оҕолортон хараҕын араарбата. С. Новиков. Аны Өлөксөй бу кыыстан хараҕын араарбата. В. Протодьяконов
Ити отууга өттүгэстии түһэ сытар урдустар тоҕо эрэ киниттэн харахтарын араарбаттар. «ХС»
◊ Дьахтары араар көр дьахтар
Тыллаах-өстөөх Чоочугур Чуоҕур маҥан ат үҥэр миэхэ: дьахтаргын арааран илпиккин. Саха фольк. [Дьахтарын] арааран барар күнэ буолбут. ПЭК СЯЯ
Өлүүҥ-чааһыҥ баар буолуо, эн урукку да ойоххун, үчүгэй аҕай дьахтары араараары гынаҕын ээ. Эрилик Эристиин
Ити Уйбаан Сэмэнэбис диэн киһи Лэгэнтэй атыыһыттаах хамначчыт дьахтардарын эриттэн арааран сылдьар үһү. Н. Якутскай
Ол икки ардыгар, [дьахтары] арааран ылан баран күн бэҕэһээҥҥэ дылы ойох гына сылдьан баран, ити быраҕан кээстилэр. Эрилик Эристиин. Хол-буут араар көр хол-буут. Бүөтүр оҕонньор ынаҕы хол-буут арааран, тоҥоро уурда
□ [Кыра быраат] өлөрбүт буурун сүлэн, хол-буут араартаан тэлэкэлиир. Эвен фольк.