борец; силач; бөҕөстөр туһуннулар борцы схватились.

ж. 1. (в эпосе) бухатыыр; 2. перен. (силач) бухатыыр, күүстээх киһи.

м. 1. (силач, атлет) геркулес, бухатыыр; 2. (крупа) геркулес (туспа оҥо-һуилаах эбиэс куруппата).

богатырь, силач; биһиги бухатыыр тустууктарбыт наши борцы-богатыри; олоҥхо бухатыыра богатырь из олонхо.

1) слыть, славиться; прославляться, получать известность; кини күүстээҕинэн аатырар он слывёт силачом; он известен как силач; 2) сказываться, называться кем-л., каким-л.; ыалдьыбыт аатыр = сказаться больным; 3) разг. отличаться; бүгүн мин атым аатырда сегодня мой конь отличился.

1. даҕ., кэпс. Модьу-таҕа көрүҥнээх, илиитигэр күүстээх; кыайыгас, үлэни кыайар. ☉ Физически крепкий, здоровый; работящий
   Эһэм түөрт кырыылаах модьу харытын, баабый баппаҕайын имэрийэн көрөрүм, кини курдук күүстээх-күдэхтээх буолуохпун баҕарарым. В. Протодьяконов
   Көр эрэ, кыргыттаар, мин ийэм сүрдээх баабый дьахтар эбитэ үһү, кыыһырдаҕына, аҕабын орон анныгар симэн кэбиһэрэ үһү. А. Федоров. Глеб Васильевич бэйэтэ эмчит киһиэхэ букатын маарыннаабат, эсэһит, булчут курдук баабый, төрөл уолан этэ. Н. Габышев
2. аат суолт., көсп., поэт. Кыайыгас үлэһит, бухатыыр. ☉ Всемогущий, силач
   Бухатыыр тыраахтар, эн • үйэ баабыйа, Холкуоһуҥ олоҕун тутаҕын. Күннүк Уурастыырап
   ср. тюрк. баабай, бабай (звательная форма от общетюркского бааба, баба ‘отец, дед, старик’)

1. аат.
2. эргэр. Күүһүнэн атыттары кытта (хол., тустан) күрэхтэһэр уонна кыргыһыыга да сылдьар күүстээх (бөҕө) киһи. ☉ В старину: силач, участвующий в силовых, а отчасти и в воинских состязаниях
   Кийиит киирбит аатыгар тэгэс тиэстибит, бөҕөс мустубут, кулан тоҕуоруйбут, курдьун тилийбит. Саха фольк. Ол иһин кур оҕус өлөртөрбүтэ, элбэх арыгы аҕалтарбыта, сырсар быһыйдаах, тустар бөҕөстөөх кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
3. спорт. Тустууга идэтийбит спортсмен; тустуук. ☉ Спортсмен, занимающийся борьбой, борец
   Ордук үөрүүлэҕэ диэн үс төгүл ыытыллыбыт матчевай көрсүһүүлэргэ Сэбиэскэй Сойуус хамаандатын састаабыгар биэс саха бөҕөһө киирэн тустубута буолар. «Кыым»
4. даҕ. суолт. Бөҕөскө дьүөрэлээх күүстээх-күдэхтээх, бөҕөскө сөптөөх. ☉ Обладающий качествами силача старых времен, соответствующий ему
   Бэрт Хараны кыайар күүстээх бөҕөс киһи [Тыгын Боотур] дьонугар, сэриитигэр суох этэ. Саха сэһ. 1977

возвр. от аах = 1) считать что-л. (своё); считать (для себя); харчытын ааҕынна он сосчитал свой деньги; 2) считать, признавать себя кем-чем-л., каким-л.; күүстээҕинэн ааҕынар он считает себя сильным, он считает себя силачом.

1. даҕ.
2. Ыараханы (хара үлэни, ыарахан ыйааһыннааҕы) кыайар-хотор, этэ-сиинэ, быччыҥа модьу-таҕа (дьон, кыыл туһунан). ☉ Физически сильный, здоровый, крепкий (о людях и животных)
   Аҕыйах мүнүүтэнэн кыыс Никита күүстээх илиититтэн тутуһан саҥа көтөн эрэр хоптолуу дайбыта [хаҥкылаан]. Н. Лугинов
   Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
   Кини симэн оҥорбут курдук эт мөҥүрүк, күүстээх, үөскүлэҥ көрүҥнээх киһи, нэһилиэк үрдүнэн аатырар бастыҥ үлэһит. А. Бэрияк
   «Ок-сиэ, күүстээх да, аллаах да табалар!» — дэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Элбэх үлэһит илиини солбуйар, үрдүк көдьүүстээх, таһаарыылаах, модун кыахтаах (техника туһунан). ☉ Мощный, обладающий высокой производительностью (о технике)
   Оо, маннык киэҥ уораҕайдаах дойду уутун-хаарын, кутатын-дьэбэтин күүстээх массыыналарынан сиритэ тардыталаан кэбиспит киһи ньии! Амма Аччыгыйа
   Модун күүстээх экскаватордар ыстаал тимир таккыаччыларынан ол тааһы быһа хадьырыйан ылан куталлар. И. Данилов
   Улахан күүстээх электростанциялаах, сылаас, суунар баанньыктаах бөһүөлэги тутуохпут диэн ким эмэ түүлгүтүгэрбиккитигэр санаабыккыт дуо? М. Доҕордуурап
4. Модун, модун кыахтаах. ☉ Мощный, могущественный, всесильный
   Кэлэктиип түмүллүүтэ модун күүстээҕин эдэр үлэһит кууһан, тутан көрбүттүү биһирээбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ол иһин Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх эбит. Т. Сметанин
5. Элбэх сэрииһиттээх, үчүгэйдик сэбилэммит өстөөҕү кыайар кыахтаах (хол., аармыйа). ☉ Многочисленный, хорошо вооруженный, мощный (об армии)
   Күтүр үрэх Күрүлгэнин курдук Күүстээх сэриилэр Күөттэспитинэн бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньуукка туой дьоҥҥо кэпсиир үһү… Бу илин диэкиттэн сүрдээх улахан күүстээх үрүҥнэр иһэллэр, кыһыллар бары дойду үрдүнэн кыайтаран эрэллэр диэн. С. Ефремов
6. Киһи сэниэтин эһэр, илиһиннэрэр, олус тэтимнээх (үксүн үлэ туһунан). ☉ Требующий больших затрат энергии, тяжелый, изнурительный (труд)
   [Борокуот аал] Ыраах айан диэн ылларбата, Уһун айан диэн утаабата, Күүстээх айан диэн мөлтүөбэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күүстээх үлэ көхтөөх тэтимиттэн сир титириир, салгын хамсыыр. И. Данилов
   Күүстээх үлэттэн кэрэ иэйии, Эппэр-сииммэр доруобай сылаа баар. С. Тимофеев
7. Дьайыытынан, кэриҥинэн улахан, кыайыылаах-хотуулаах. ☉ Значительный (по величине, степени), действенный, сильный
   Күүстээх сүүрүк. Күүстээх саҥа.  Хоту диэкиттэн сүр күүстээх холорук аара түбэһэ түспүт бугулларын барытын ыһан кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Эмискэ, алҕас, ис сүрэхтэн туттуллубут тыл сороҕор оннук күүстээх буолар. Н. Заболоцкай
   Ханнык күүстээх этиҥ тыаһа, туох ама тэҥнэһиэй, бу тыаска! Т. Сметанин
   △ Дириҥ, иэйиилээх (киһи иэйиитин, сөҕүүтүнмахтайыытын туһунан). ☉ Большой, сильный, сопровождаемый глубокими переживаниями (о чувствах, впечатлениях)
   [Сережа] тугу барытын баһыйар күүстээх тапталы күүтэрэ. Н. Лугинов
   Таптал күүстээх дьалхааннарын Мин эдэр сааспар билбитим. П. Тобуруокап
   Төрөөбүт дойду таптала күүстээх даҕаны! Ахтылҕана уохтаах даҕаны! Т. Сметанин
   △ Түргэнник дьайар, сотору кэминэн биллэр түмүктээх (хол., эмп). ☉ Сильнодействующий, эффективный, быстродействующий (напр., о лекарстве)
   Мин улааттахпына, саамай-саамай улахан дуоктар буолуом, эйиэхэ бороһуок биэриэм… саамай күүстээх, саамайдааҕар саамай бороһуогу. Эн оччоҕо хаамар, сүүрэр, үҥкүүлүүр буолуоҕуҥ. Амма Аччыгыйа
   «Тыый, доҕоор, итинтикэҥ дьаат эбээт, алдьархай күүстээх», — диэтэ Николай Артемьевич. П. Егоров. Ынаҕы раздойдуур уонна сиэмэлиир саҕана күүстээх, үчүгэй иҥэмтэлээх, хаачыстыбалаах аһылыктарынан аһаталлар. Ыанньыксыт с.
8. Кытаанах, булгуруйбат, тулуурдаах (үксүн санаа туһунан). ☉ Обладающий твердой, сильной волей, стойкий, сильный духом
   [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах! С. Ефремов
   Киһи төһөнөн өйдөөх да, соччонон кэрэ дууһалаах, күүстээх санаалаах, соччонон үлэ араас көрүҥэр барытыгар дьоҕурдаах буолар. «ХС»
9. Бастыҥ, чулуу, кыахтаах. ☉ Выделяющийся своими способностями, талантливый, сильный в чем-л. «Эн чахчы күүстээх теоретик эбиккин!» — Сеня киһитин өссө эбии тэптэрэн биэрэр. Н. Лугинов
   Биһиги оскуола оҕолорун нуучча тылыгар күүстээхтэр диэн этэр буолаллара. П. Аввакумов
   Ансаамбыл бырагырааматыгар эбэн Саха музыкальнай тийээтирин күүстээх солистарын А.Е. Ильинаны уонна И.П. Степановы киллэрдибит. «ХС»
10. аат суолт. Күүһүнэн холооннооҕо суох киһи, бухатыыр. ☉ Обладающий недюжинной силой, силач
    Икки атахтаах бастыҥ дьоруойунан, күүстээҕинэн үйэ-саас тухары ааттаммыт Геркулес ыраахтааҕы көньүүһүнэтин ыраастаан — барыта уон икки итинник сырыылары оҥортоон аатырбыта. Суорун Омоллоон
    Ситиини-кыайыыны дьүһүннээн этэргэ, Силлиэрэр күүстээхтэр, сиэттиһэн туруоҕуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьаспыттара. Н. Лугинов