прил. инчэҕэй, уулаах, силбиктээх; мокрый снег инчэҕэй хаар; # глаза на мокром. месте хараҕын уута куурбат (ытанньах кики).

көр адырҕай
Сир ийэ силбиктээх силлиэтин Сирэйгинэн силэйэриҥ, Аан дойду амырыыннаах Адьырҕайыгар атаххынан Атыллыырыҥ буолла, хотуой! А. Софронов
Остуолбалар, ааркалар, кириэппэс адьырҕайдаах эркиннэрэ дьиэлэр күөннэрэ-барыта сүүнэ эниэ иэнигэр тэнийэн көһүннүлэр. В. Короленко (тылб.)

сыһ.
1. Кытаанахтык, ыксары (тут). ☉ Крепко, сильно, изо всех сил
Баайдар урукку батталлаах олохторун эргитээри охсуһа сатыахтара, оччоҕо биһиги кинилэри чолоҥноппокко, быччары харбаталаан иһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн Силбиктээх илиибинэн Быһа харбааммын, Быччары тутаммын, Тыыннаах ыты Тыыҥҥын иһиллээтэҕим. П. Ойуунускай
2. Тобус-толору. ☉ Полным-полно
Хабыллар хабараан тымныыга Харгы күүһэ ханаабаны хаспыта, Ыал бөҕүнэн онтукайбыт баара Ыы-быччары саас туолбута. В. Алданскай

аат.
1. Балык сис лапчаана. ☉ Плавники (у рыбы), отростки позвонков
Оттон күөлгэ балык сэлгиэҕэ адаарыйа сылдьар. Далан
Арҕас сэлгиэҕин курдук адаарыспыт дьонум, бэтэрээнэн буолуҥ! Тоноҕос сүһүөҕүн курдук добдугураспыт дьонум, бэтэрээнэн буолуҥ! ХИА КОВО
2. Туох эмэ сэп батары киирэн баран, тахсыбат курдук төттөрү хайыыта, хатыыта. ☉ Выступающая часть чего-л., отросток или зазубрина на чём-л. (напр., у рыболовного крючка)
Дүрбүөннээх дүҥүрүн тайанан Түөрт хаҥас тарбаҕа туппута, Аҥаар ыар силбиктээх илиитин Кый ураа үҥүүтүн сэлгиэҕэр, Одунча умсубут бэлиэтэ. И. Чаҕылҕан
ср. эвенк. сиргин ‘поясничные позвонки’

1. аат. Тохтообокко күүскэ үрэр тымныы тыал. ☉ Сильный неутихающий холодный ветер
   Бу тоҕус үөстээх тоҥмот муора уораана буоллаҕа, аҕыс үөстээх Араат байҕал анысхана буоллаҕа, сэттэ үөстээх иҥэрэ далай сипсиэрэ буоллаҕа! ПЭК ОНЛЯ III
   Дьулаакыр муус турууктартан дьулайбатах, Алдьархайдаах анысханнартан чачайбатах, Болгуо, боһомо буомнартан чаҕыйбатах Дьикти дьоннору Эн, космос, бэйэҥ үөскэппиккин! П. Тобуруокап
2. даҕ. суолт. Киһи силиитигэр киирэр, курдаттыы охсор (күүстээх тыал, тымныы туһунан). ☉ Пронизывающий, пробирающий до мозга костей (о сильном ветре, морозе)
   Сэтинньи силбиктээх күннэрин ахсынньы анысхан тымныытынан солбуйда. М. Доҕордуурап
   Сэрии сылларыгар дьыбардаах сарсыардаларга, анысхан тымныыларга үөрэнэ оскуолабытыгар туорахтана сырсарбыт. В. Сыромятников
   Айаммыт ахсымыран истэ. Мэктиэтигэр, алын өттүбүттэн анысхан аргыар аргыйарга дылы гынна, ойоҕос өттүбүттэн силлиэ-холорук ытылларга дылы буолла. С. Федотов

туохт.
1. Чэпчэкитик, түргэн-түргэнник, төттөрү-таары охсуллан хамсаа (үксүгэр ыйанан турар таҥас, ханнык эмэ чэпчэки предмет). ☉ Трепетать, подрагивать (под внешним воздействием, напр., от ветра)
Сып-сытыы чээлэй күөх мутукча сандаҕыра наҕарбыт, ньирээйи сирэм тырымнаабыт, сэбирдэх илибирээбит. П. Ойуунускай
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Бырааба дьиэ үрдүгэр турар маҥан былаах куттаммыттыы илибириир. М. Доҕордуурап
Баараҕай тиит таһыгар кырдалга тэтиҥ илибирии турарын көрдө. А. Сыромятникова
2. Түргэн-түргэнник хамсаа, ибигирээ (үксүгэр уос, кыламан, илии эҥин туһунан). ☉ Дрожать (обычно о губах, ресницах, руках и т. п.)
Сүөдэр, харбыйбыт халтаһалара илибирии-илибирии, саҥата суох олорбохтоон баран, эмиэ саҥаран барар. Амма Аччыгыйа
Ньимийэн турар чараас уостара тугу эрэ сибигинэйиэх курдук илибирии түһээт, ньим баран хааллылар. Н. Заболоцкай
Кыламаннара илибирииллэр, оттон кирдээх куоптатын туомун иҥээһиннэрин туппахтыыр бөдөҥ бороҕудуйбут тарбахтара киһи билэр гына титирииллэр. М. Шолохов (тылб.)
3. Ис-искиттэн дьигиһийэн титирэстээ (долгуйууттан, куттаныыттан, дууһа хамсааһыныттан). ☉ Быть охваченным внутренней дрожью (от какого-л. сильного чувства, волнения)
Силбиктээх илиибитинэн Сиспит үөһүн тардыһан, Үөлбүт мунду курдук Үрүҥүнэн-харанан көрөн, Иҥиир-ситиибит тардан Илибирии сытыахпыт баара дуо?! П. Ойуунускай
Оттон Ваня куттанан, икки хараҕын быһа симэн, мутугу ыга кууһан баран, илибирии эрэ олорбута. Суорун Омоллоон
Нарыл Чистякова тылыттан уйадыйар, хараҕыттан уу тахсар, сирэйин кистии тутар, санна илибириир. В. Протодьяконов
[Катя:] Ханна баарый кыайбыккыт, ханна баарый хоппуккут. Хата, ханнык эрэ гранататтан куттанан, уҥуоххут илибириир. С. Ефремов
4. Күүскэ, битигирэччи тэп, мөҕүс (сүрэх туһунан). ☉ Забиться часто и мелко (о сердце)
Ый сырдыгар икки илии Эриллээхтии түстүлэр, Сүрэхтэрэ илибирии Тилигирии тэптилэр. Эллэй
[Ваня:] Эн ыҥырбыккар хайдах эрэ сүрэҕим илибирии түспүтэ. С. Ефремов. Тэҥн. илигирээ
3. 5. Дьиримнии-дьиримнии, хамсыы-хамсыы сырдаан, кылапачыйан көһүн. ☉ Поблескивать, отражая колеблющийся свет, мерцать
Былаас хоодуот хотойдоро, туйгун бэртэрэ кытаран-ыгыстан бардылар, харахтарын уута элэктэриичэстибэ уотугар илибирээн, күлүмнүү-күлүмнүү, таҥнары мөлбөрүйдэ... П. Ойуунускай
Ити көстөр, күлүмнүүр Илибириир сииктэрбит Кууран сүтүөр диэритин Куһуйбахтаан иһиэҕиҥ! П. Тулааһынап
Күһүҥҥү уолбут өрүс уутун ньууругар сүүрүк устан илибирии долгуйар. «ХС»
♦ Эҥээрэ илибириир - наһаа куттанан, долгуйан салыбырас, титирэс буолбут. ☉ соотв. поджилки трясутся у кого-л. (букв. полы пальто дрожат).

аат., анат.
1. Синньигэс туруупкаҕа маарынныыр тыынар тыыннаах этигэр хаан эргийэр уоргана. ☉ Кровеносный сосуд, артерия, вена
Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи (өс ном.). Эһэтин тэһии хаана сиэнин тымырыгар тыгыалыыра онно биллэн ааспыта. И. Гоголев
Хаан сүүрэр систиэмэтэ хаан тымырдарыттан — синньигэс туруупкалартан — үөскүүр, олор устун кыһыл өҥнөөх убаҕас — хаан сүүрэр. ББЕ З
2. Сүүрүктээх кыра уу, үрүччэ. ☉ Ручей, ручеёк
Улуу үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Сыккырыыр салааларгыт …… бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Улуу быйаҥ уолбат улуу тымыра мөлүйүөнтэн мөлүйүөн тыынар тыыннааҕы утаҕын ханнара, өлбөт мэҥэ уутун кэриэтэ тыын уга, уһаты түһэн сытаахтыыр. Суорун Омоллоон
Кыракый аппаларынан, синньигэс силээннэринэн, бэл дулҕалаах сүлбэлэринэн уу тыккырас тымырдара тыгыаластылар. И. Сосин
3. Үүнээйилэр сэбирдэхтэригэр баар синньигэс дьураалар. ☉ Прожилки на листьях растений
Соҕотох хатыҥ да сэбирдэҕин ылан көр: ортотунан дьураа тымырдара сап-саһархай өҥнөөхтөр, ортото күп-күөх, эрбии тииһин курдук сарбынньахтара ап-араҕас лааҕынан сотуллубут. Н. Якутскай
[Уҥуохтаах отон] сэбирдэхтэрэ халыҥнар, тириитиҥилэр, килэкийдэр, төрдүлэрин диэки суптуйан киирбит быһыылаахтар, көбүс-көнө бүүрүктээхтэр, тымырдара көстө сылдьаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэх устун тымырдар бараллар, онно көҥдөй тымырдар уонна сиидэ курдук туруупкалар бааллар. ҮСАКИ
5. 4. көсп., поэт. Олох үлүскэннээх үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие жизни
Олох тымырын боппуттара, Оҕо хаанын тохпуттара. Т. Сметанин
[Суруйааччы] бүгүҥҥү кэм тыгыалас тымырын таба тайаннаҕына, атыттары үтүктүбэккэ бэйэтэ сонун суолун тобулуннаҕына — оччоҕо кини кириитиктэр үтүө баҕарыыларын …… кэтэһиэн сөптөөх. «ХС»
Дьиҥэр, даҕаны олох сүрүн тымыра итиннэ [үлэҕэ] сытар. «Кыым»
♦ Тымырын баттаа, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа) — кими эмэ өлөр. ☉ Убивать кого-л.
Харыһыктаах хаанын тохпуккун, Сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн Силбиктээх илиибинэн быһа харбааммын Тымыргын баттыаҕым, Тыыҥҥын иһиллиэҕим. П. Ойуунускай
Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
[Кылыһы] Тыҥырахтаах аймаҕын Тыынын иһиллииргэ, Тымырын баттыырга Наада буолуо диэн, Нарылааннамчылаан, Тыһы кыл курдук Тыргылсытыы кылааннаабытым. С. Васильев
◊ Сир тымыра — дьүүктэ. ☉ Ключ, родник, источник
Аһара суһаллык аһыйбатын диэн сир тымырын тымныы уутун кымыска холбуу куталлара. ЩМФ ККЭБС
Сир аннынааҕы уу сир үрдүгэр тахсар сирин дьүүктэ эбэтэр сир тымыра диэн ааттыыллар. МЛФ АҮө
[Нехлюдов] ып-ыраас тымныы сир тымырын уутун аҕала охсон биэрэн баран, бааһынайдар мунньустан эрэллэрин биллэрдэ. Л. Толстой (тылб.). Тымыр тэбиитэ — сүрэх тэбиититтэн тымыр эркиннэрэ биир тэҥник хамсыыллара (бэгэччэк үөһэ өттүнэн бигээтэххэ биллэр). ☉ Сердцебиение, пульс
[Быраас] киһи аайы тохтоон, тымырдарын тэбиитин бэрэбиэркэлиир, туруктарын ыйыталаһар. Н. Лугинов
Тымырыҥ тэбиитэ түргэн. Окко сытан уоскуйа түһэн ыл. КИ АДББ
Тымырдар эркиннэрэ түллэҥнээн кумуллар, ол тымыр тэбиитэ (пульс) диэн ааттанар. СИиТ. Үөс тымыр — 1) ыраас хааны эккэ-хааҥҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта
Икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллар-хотоллор. Саха ост. I
Хабарҕабын да, үөс тымырбын да, хата, таарыйбата. Күрүлгэн; 2) туох эмэ саамай үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие чего-л.
Ок-сиэ, туос ала — Туус кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? БАИ Х
Бааннар, биллэрин курдук, билиҥҥи хаһаайыстыбаннай олох кииннэрэ, норуот хаһаайыстыбатын — капиталистическай систиэмэтин бүтүннүүтүн үөс тымырдара. В. Ленин (тылб.). Хорук тымыр — 1) сүрэхтэн хааны атын уорганнарга тарҕатар тымыр. ☉ Сонная артерия
Хорук тымыр хаана Хоройо тэппитин курдук, [буруо] Хоройо үүммүт эбит. П. Ойуунускай
[Луохтуур (Куола илиитин хорук тымырын баттаан баран):] Хаһан утуйбутай? А. Софронов
Киит иһин устун барар хорук тымырын хаана аҕыс-тоҕус туонаҕа чуга-һыыр. ДьДьДь; 2) саамай үөс, киин сиргэ сытар (хол., суол, өрүс). ☉ Что-л., находящееся в центре, пролегающее по самому центру какой-л. страны, местности (напр., дорога)
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
Москва хорук тымыра Буолуоҕун буолбут уулусса, Эппэҥнии, тыына-тыбыыра Турар түүнү, күнү көрсө. И. Эртюков
Дойдум хорук тымыра Москва өрүс эбит, Кылбаһыйар ыраас уута Күн сылааһын иҥэрбит. И. Артамонов
ср. др.-тюрк., тюрк. тамар, тамыр, тамур, томур ‘кровеносный сосуд’

I
аат. Быартан тахсар, ас буһуутугар көмөлөөх араҕастыҥы от күөҕэ дьүһүннээх анал хааҕа сылдьар хабархай симэһин. ☉ Жёлто-зелёная горькая жидкость, выделяемая печенью, желчь
Оҕус атыыры үөһүн тоҕо сиэлийэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Даайа үөһэ тааһыран ыалдьар. Суол т. Чистотел быары, үөһү эмтииргэ, бактыарыйалары, үөнү-көйүүрү утары охсуһарга улахан ситиһиилээхтик туттуллар. МАА ССКОЭ. Ас быартан үөс уонна ноор быччаххайдарын симэһинэ тахсар оһоҕосторун маҥнайгы салаатыгар тиийэн салгыы буһар. ББЕ З
♦ Үөс (үөс-батааска) биэримэ — киһиэхэ тугу эмэ утары этэргэ кыах биэримэ, истэ да сатаама. ☉ Не давать кому-л. возможности возражать
Түмэппий аккаастанан көрбүт да, Лэкиэс үөс-батааска биэрбэтэх. В. Титов
Кыыһырдын хайаатын, олох үөс-батааска биэримэ. «ХС»
«Бырааттарым, балыстарым олус кыралар, дьиэҕэ-уокка ньэгирэ суох дьон», — эҥин диэн Сафьян онон-манан эргитэн аһара-куоттара сатаабытын анарааҥыта үөс-батааска биэрбэккэ сөбүлэһиннэрэн кэбиспит. «ЭК»
△ Кими да утарылаһыннарыма, утарсар кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать спуску кому-л.
Үөс-батааска биэрбэтилэр — ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа. Үөс курдугунан көр — өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть злобно, сердито, негодующе
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев. Үөскүн тыыттар кэпс. — кимиэхэ эмэ улаханнык өһүргэн, кимтэн эмэ хоргут. ☉ Сильно обидеться, затаить глубокую обиду на кого-л.
Кинини кириитикэлээбиттэриттэн үөһүн тыыттаран саалаттан тахсан барда. НАГ ЯРФС II. Үөһүгэр киирэр — эр ылан наһаалыыр, аһара барар, үлүһүйэр. ☉ Перебарщивать, перехватывать через край
[Аппысыар:] Һэ-һэ, көр эрэ, үөһүгэр киирдэ ээт. [Ньукулай:] Тохтоо, өлбүт дии, көрбөккүн дуо? Күндэ. Үөһүм да быстыа буоллар — туох да буолбутун иһин, хайаан да (тугу эмэ ситиһэн, оҥорон баран тэйиэм диэн суолтаҕа). ☉ Во что бы то ни стало, чего бы это ни стоило (добьюсь своего — букв. хоть у меня аорта лопнет)
Үөһүм да быстыа буоллар үлэбин бүтэрэн баран биирдэ барыам. НАГ ЯРФС II
Үөһүм да быстыа буоллар кини да бэйэлээхтэн ситиһэр күнүм үүнүөҕэ. «ХС». Үөһүн тап — манньытар, бэйэҕэ тардар ньыматын бул. ☉ Находить подход к кому-л., располагать к себе кого-л. (букв. в желчь его попадать)
Аргыстай сүрүн болҕомтотун ити дьахтарга уурарга, хайаатар даҕаны үөһүн табарга сананан, сыа буолан сымнаан, арыы буолан ньылҕарыйан киирэн кэпсэтэ олордоҕо. И. Никифоров
— Булан сатаан кэпсэтэҕин ээ. — Тыый, үөстэрин табар куолу. «ХС». Үөһүн тартарар — улаханнык өрүтэ тыына-тыына бөтөр курдук саҥа таһаарар (күүскэ ыалдьыбыт, улаханнык куттаммыт эбэтэр соһуйбут киһи). ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик (от болезни, испуга или неожиданности)
Үс төгүл Үөһүн тартаран Үөгүлээн баран, Өрүтэ көтөн Өттүгүн охсунна. П. Ойуунускай
«Бу уол уорбут!» — диэн ойуун эппитигэр соһуйан, үөһүн тартаран баран, …… ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
Удаҕан …… төттөрү-таары хааман, чарапчыланан ол-бу диэки көрдө, эмискэ үөһүн тартараат, чинэриҥнээн ылла. Болот Боотур. Үөһүн үөс- тээ — кими эмэ кэһэтэ, үөрэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать прикурить кому-л.
Биитэр, ол оҕоҕор сытан биэрэҕин дуу, үөскүн үөстэтэҕин дуу? Суорун Омоллоон
Үөһэ тэстэр суола — өһө тобуллар (тэстэр) суола диэн курдук (көр өс II). Булт туһунан кэпсэтии буолла да — Охонооһой үөһэ тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Үөһэ тэһиннэ — 1) үтүө санаата киирдэ, санаата табылынна. ☉ Раздобриться, стать ласковым, любезным
Саһааннаах сүүйэн, үөһэ тэстэн олорор буолан, дьэ ылынна. Эрилик Эристиин
Лөгөнтөй үөһэ тэстэн үөрэкөтө кэпсэппититтэн, Уйбаан, дьыала табыллар буолла дии санаан, улаханнык эрдийдэ. Р. Кулаковскай
— Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн, үөстэрэ тэһиннэ, ийэтэ дьахтардыы билиэх-көрүөх баҕата баһыйан кэллэ, — тугу сыыбыргыыллар? Р. Кулаковскай; 2) туохтан эмэ көнньүөрэн, дуоһуйан тохтообокко саҥаран бар. ☉ соотв. язык развязался
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
◊ Үөс алтан түөлбэ. — алтан сыыҥканы кытта холбуу уһаарыллыбыта, хорҕолдьун (саһархайдыҥы дьүһүннээх). ☉ Сплав меди с цинком, жёлтая медь, латунь
Үөс алтан киһи мэтириэтэ дьырайан турар эбит. Д. Говоров
Ыстаал тимир сындааһыннаах, Үөс алтан сүрүннэрдээх, Хара ханааттардаах, Сыып тимир тымырдардаах Күлгүөһүннээх, күлүмнээбит Күтүр өлүү сэптэрим Күөстүү оргуйа тураллар эбит. С. Зверев. Үөс тардар — сүөһү бүөрүттэн сиһин тоноҕоһун бата баран, өрөҕөтүгэр тиийэр чараас эт. ☉ Тонкий слой внутреннего мяса, плотно прилегающий к хребту от почки до диафрагмы. Үөс тардары сулуйан ылан идэһэлэммит киэһэҕэ буһарыллар
□ Бары даҕаны урукку курдук чоҕочу салаары, үөс тардар үтээри, идэһэ сиэри тоҥоту кэтэспиттэрэ ыраатта. Далан
Харабыл начаалынньыгар оҕус үөс тардарын буһаран, хобордоох муҥунан көтөҕөн илдьэн, иннигэр ууран биэрдэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. өт, тат. үт ‘желчь’
II
1. аат.
1. Туох эмэ киинэ, киин өттө (хол., сир, дойду). ☉ Центральная часть чего-л. (напр., отдельной территориальной единицы, местности). Дойду үөһүгэр
□ Бу дойдубут тэбэр сүрэҕэр, үөһүгэр сылдьар киһи кэпсээниҥ-ипсээниҥ дэлэй буолуо? Н. Туобулаахап
Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлээн хаалбыт дэриэбинэҕэ уот курдааһыны туоратан сибээһи тиэрдии боппуруоһа тирээн турар. Н. Якутскай
Үөс, киин, куорат сирдэргэ — Үгүс харчылаах эрэ буол. Аара суолга сылдьарга — Аттаах аргыһы эрэ бул. «Кыым»
△ Туох эмэ (хол., сир-дойду) саамай бастыҥ өттө. ☉ Самая лучшая часть чего-л. (напр., какой-л. территории)
Сымала кырбаһа баай оҕонньоттор, эһэ баһа буолан олороннор, дойду-сир үөһүгэр ходуһа өҥүнөлгөмүн апчарыйан баай гынан олорор этилэр. Күндэ
2. Өрүс, үрэх уутун сүүрдэр сүнньэ, өрүс сүүрүгүн ортото. ☉ Русло, фарватер реки. Сүрүн үөс
□ Үстүйэлиир салаалаах Үкэрдиирэ күөх оппут Үрэх-өнньүөс үөһүгэр Үтэн-үүнэн үрдээтэ. Күннүк Уурастыырап
Доҕотторо уһун маһынан болуотун өрүс дохсун сүүрүктээх үөһүгэр анньан кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Мастар быыстарынан Индигир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
△ Күөл кытылтан ыраах ортотун диэки өттө. ☉ Середина озера
Киэҥ Байкал килэрийэр кэтит үөһүттэн кирилиэс курдук кэккэлэспит сэндэҥэ долгуннар сэлэлээн, Улан Ходо хайатын аннын диэки сырсан ааһа тураллар. Эрилик Эристиин
Аҕата алтахтаан туран, күөлүн кытыытыгар киирдэ, чарапчыланан үөс диэки одууласта. И. Гоголев
Арай ол олордохторуна, отучча бөдөҥ кус хаста да күөлү эргийбэхтээн баран, үөс диэки барылаан түспүттэр. Г. Васильев
3. Ханнык эмэ кэм (хол., түүн, сайын) саамай ортото, үгэнэ. ☉ Середина, разгар чего-л. (напр., лета, ночи)
Хараҥа түүн үөһүттэн соҕотохто мүччү ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Мин уон икки саастаахпар Өлүөнэ эбэ хотуну сайын чээл үөһүгэр саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн-силигилээн турдаҕына, аан маҥнай көрбүтүм. В. Протодьяконов
Харахтаах көрбөттүк кистээннэр, Хараҥа түүн үөһэ Ыстыыктаах саа уоһугар тирээннэр [аҕатын] Ыстаапка илдьэллэр. А. Абаҕыыныскай
Аһылыгар табыллыбакка Чооруона бу сай үөһэ кэтэҕэ хохойон, букатын эриччи хатан хаалла. У. Нуолур
4. Мас умнаһын киинэ, ортотунан устатын тухары барар кэбирэх, кытархай дьүһүннээх сүрүн курдук этэ. ☉ Средняя, более мягкая красноватая часть ствола дерева, сердцевина. Талах үөһэ. Тамылҕан үөһэ
□ Хатыҥ үөһэ чэй баҕайы күөмэйин үрэр, иһэ-үөһэ бүтүннүү курулуйан ыалдьар. А. Сыромятникова
Сытыы эрбии, үөл мас үөһүгэр Эмти тардан киирэн иһэр. И. Чаҕылҕан
Талах эрэ барыта сүгэ уга буолбат. Үөһэ суох талах сүгэ уга буолар. «ХС»
△ Суруйарга аналлаах, иһигэр хойуу чэрэниилэлээх, уһун синньигэс саарык уруучука киинэ. ☉ Стержень шариковой ручки. Уруучукам үөһэ тохто сылдьар
□ Ол тэрил суона билиҥҥи саарык уруучука суон үөһүгэр холоонноох. Хомус Уйбаан
5. көсп. Туох эмэ (хол., үлэ-хамнас, олох) үгэннээн барар, оргуйар киинэ. ☉ Место сосредоточения, проявления чего-л. в наивысшей степени, центр, гуща (напр., событий)
Поэт куруук олох үөһүгэр сылдьарын, сырдык иһин охсуһууга кыттарын ордорор. Онно кини туттар тэрилэ — ырыа, тойук. П. Тобуруокап
Эдэрдэр билигин олох, үлэ үөһүгэр сырыттахтара. Туох аанньа киһи бу үчүгэйгэ туос иллэҥ буолуой? Н. Лугинов
Эн, Баһылай, оччотооҕута эппит тылгын толорон эмиэ үлэ үөһүгэр сылдьаҕын, олох оргуйар ортотугар олороҕун. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ ордук сүрүн, улахан эбэтэр киин суолталаах. ☉ Имеющий наиболее важное, главное значение в чём-л., стержневой
Тыа сирин гаастааһын туһунан олох үөс боппуруостарын быһаарыы билиҥҥи кэм сүрүн ирдэбилэ буолан турар. В. Скрябин
♦ Сиһин үөһүн тардыам көр сис
Мин эйигин хайата да буоллар, чиккэйэр сиһин үөһүн тарда иликпинэ, уурайбат киһи буолуом эбээт! Ньургун Боотур
Өстөөҕү сиһин үөһүн тардарга Өлөр төрүөх өргөһү ылла, Фашиһы баһын быһарга Бастыҥ ыччат батаһы тутта. Саха нар. ыр. Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ
Биһиги, кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, кэргэнэ ыҥыртаран, түптэ тутум үөһүгэр түһэн киирдэҕэ дии олоробут. А. Бродников
◊ Сис үөһэ көр сис
Хайдах эрэ Уодьуганнарын тутаммын, Умсары баттааммын, Иэннэрин иҥиирин Ибили таһыйаммын, Силбиктээх илиибинэн Систэрин үөһүн чиккэлдьитэр этим?!! П. Ойуунускай
Нухарыйдахха, [кутаа] уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа
Мааҕын сарсыарда хотонугар киирээри туран, кыра кытыйаны көптүгэх бэс үөрэни испитэ бараммыт, иһэ сиһин үөһүгэр хапсыччы тардан хаалбыт. Эрилик Эристиин. Үөс кы- нат — өрүс муҥхатыгар кэлин үөс диэки түһэриллэр кыната. ☉ Крыло невода, опускаемое в воду в последнюю очередь, ближе к фарватеру реки
Ыстанан түһэн, муҥха үөс кынатын тартылар. Н. Габышев. Үөс сир — хайа эмэ сир, оройуон, регион нэһилиэнньитин сүрүн өттө түөлбэлээн олорор киин сирэ. ☉ Большой населённый пункт, являющийся центральным для какой-л. местности, района, региона
Бу үөс сиргэ сылдьар киһи эн билэриҥ-истэриҥ буолуо, сэрии сураҕа хайдаҕый? Н. Түгүннүүрэп. Кини Бүлүүтүттэн чыҥха атын дойду. Саамай харахха быраҕыллара, үөс сири кытта ыаллаһа турар буолан эбитэ дуу, мааны баҕайы бөдөҥ киһини кытта аһара мара, кыра киһи аргыстаһа хаамсыбыттарын курдук көстүү. Э. Соколов
Үөс тымыр көр тымыр. Утаакы буолбат, икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырдарын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллархотоллор. Саха ост. I. Үөһүн (сиһин үөһүн) (быһа) тарт эргэр. – сүөһүнү, сылгыны иһин хайытан сиһин үөһүн (сүрүн хорук тымырын) быһа тардан өлөр. ☉ Забить скотину, разорвав аорту (древний, в основном ритуальный способ)
Салбаныкы чырбаччы тардылла сытар сүөһүнү түөһүн тылынан харыс кэриҥэ хайа баттаат, сиһин үөһүн быһа тарда охсон кэбиспит. Далан
Түөртээх соноҕоһу үөһүн тардан өлөрдүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Сибилигин бу биэни сиһин үөһүн тардар инибин. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк., тюрк. өз ‘сердцевина, нутро’, др.-тюрк. өгүз ‘река’

аат.
1. Киэҥ, улахан айан суола; сүрүн суол. ☉ Большая проезжая дорога, тракт; столбовая дорога. Айан аартыга. Аартыкка киир
□ Аартык ааттаах, суол сурахтаах (өс ном.)
Аллара дьурулуйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
Бу соломмут, оҥоһуллубут суолу олохтоохтор «Аккыырай аартыга» диэн ааттыыр буолбуттара. Н. Якутскай
Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киирии-тахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
2. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суола. ☉ Горный перевал
Үрдүк аартык үрдүттэн Өрүс нөҥүө ыраахтан, Үрүлүйэ дьэргэйэн, Үгүс элбэх үрүҥ көмүс Хоруоҥканы тиспиттии, Куорат уота күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Сылайа быһыытыйбыта сонно тута ааһан, хайыһарын сүгэн, бу намыһах аартыгын өрө хааман тахсан, уҥуоргу алыыга таҥнары дьулурутта. Болот Боотур
Уол үрдүк аартыктан туут хайыһарынан анньынан кэбистэ. «ХС»
3. Улахан, киэҥ айан суолун төрдө. ☉ Въезд на проезжую дорогу, тракт. Аартык төрдө. Куораттыыр аартык. Бүлүү аартыга
□ Биһиги олохпут — кинилэр суолларын аартыга. Софр. Данилов
Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
Били тахсан барыахтаах аартыктарын төрдүн диэки ытыалаһыы хат хойдо түһээт, олох уурайбыта. Болот Боотур
4. Кымырдаҕас уйатыгар киирэр, тахсар хайаҕастар. ☉ Отверстия в муравейнике для входа и выхода муравьев
Кымырдаҕас уйатын таһыгар сэдэх уонна аартыктарын аана бүөлээх буоллаҕына, ардах күүтүллэр. «Кыым»
5. Хайа эмэ диэки барар, айанныыр хайысха. ☉ Направление движения, маршрут
Аартыкпытын оруобуна тутуһан иһэр эбиппит, аҕыйах хонугунан Күһүүргэ тиийиэхпит. Е. Неймохов
Халлаан-космос аартыгын Гагарин маҥнай аспытын — Илэ-чахчы долгуйан, Ис сүрэхтэн биһириибин. Күннүк Уурастыырап
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ, Кыргыс хааннаах аартыгар кыламаҥҥын саппытыҥ. П. Тулааһынап
6. көсп. Инники үүнэр-сайдар хайысха; үүнүү-сайдыы суола (үксүн публ., поэз. тут-лар). ☉ Столбовой путь развития, движения вперед; открывающаяся перспектива (обычно употр. в публ., поэз.). Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Аны кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов
Оройуоҥҥа биллэриллибит култуура эстэпиэтэтигэр кыттан, биригээдэнэн күрэхтэһииттэн саҕалаан, Найахы сельскэй кулуубун самодеятельнай артыыстара киэҥ аартыкка тахсыбыттара. «Кыым»
♦ Аартыгы арҕар — араас суолларынан, аартыктарынан киэҥник тэлэһийэ сырыт; киэҥ сиринэн, ыраах суолларынан тэлэһийэ сылдьан тугу эрэ дьаныйан көрдөө. ☉ Много ездить по широким дальним и ближним дорогам; много ездить по дорогам в упорных (обычно тщетных) поисках кого-чего-л.
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин, Арыт... Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов. Аартыгы арый — 1) саҥа аартыгы тэлэн (солоон, дэхсилээн эҥиннээн) суолу таһаар. ☉ Проложить новую широкую дорогу
Ону [хорҕолдьуну] хостуурга тохсус мэндиэмэн оҥоһуллуохтаах эбит. Суол солуур, аартык арыйар дьон наада буолтар. С. Федотов; 2) ыраах, уһун унньуктаах суолга тур, айаҥҥын саҕалаа. ☉ Начать долгий изнурительный путь, отправиться в долгий путь
[Оннук оҕо] Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэччийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах суолу тобулла. С. Васильев
[Чачыгыр Таас ойуун] уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун аартыгы арыйбыт, айаннаан-айаннаан, дьон көнчөйө көһүйбүттэрин кэннэ, ананан барбыт сиригэр тиийэн охсуолаан чабырҕатан барбыт. П. Ойуунускай
Аартыгы ас көр аартыгы арый. Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт. Амма Аччыгыйа
«Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! Аартыкпын аһыҥ, суолбун тобулуҥ!» — диэтэҕэ [ойуун]. П. Ойуунускай
Охсуһуулаах ахсым сыллар Аартык аһан, буому туораан, Аарыгыран аастылар. С. Данилов. Аартыгы дабай — ким, туох эрэ туһа диэн дьүккүөрдээхтик, сыралаһан үлэлээ, элбэхтик кэл-бар. ☉ Напряженно трудиться, много ездить, добиваясь чего-л. (напр., в интересах простых людей)
Оо, барахсан, үлэһит дьон туһугар киэҥ сырыыны сылдьыбыт, аргыардаах аартыктары дабайбыт киһи эбит ээ. А. Кривошапкин (тылб.). Аартыгы тобул — саҥа аартыгы таһаар; урут сылдьыбатах аартыктарынан аан бастаан айаннаа. ☉ Проложить новую широкую дорогу; впервые отправляться ранее нехоженными (тобою) дорогами
Үһүс уол мохсоҕол буолан, Өрө көтөн таҕыста. Оттон аҕата аартык тобула, Арҕаа айаннаата. Эллэй
Аартыгы тэлэй көр аартыгы тобул. [Доҕордуулар] Сэрии аартыгын тэлэйэн Ыраатан иһэллэрэ. Баал Хабырыыс. Аартык-аартык ахсын (аайы) албан ааттаммыт — олус киэҥник сураҕырбыт, аата-суола ханна баҕарар иһиллибит, уос номоҕо буолбут. ☉ Широко прославленный, ставший известным каждому далеко за пределами своего обитания
Аартык-аартык ахсын Албан ааттаммыт киһи Илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн Илбис эҥээрдэнэн иэнигийдим курдук. П. Ойуунускай
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан Ааттанан аарыгырда. С. Зверев. Аартыкка баппат албан аат фольк. — аатсуол, арбаныы муҥутуурун хоһуйан этии. ☉ Слава, переполнившая все дороги, кричащая на всех перекрестках (формульное описание высшей славы или непомерного самовосхваления). Аартыкка баппат Албан ааппын, Суолга баппат Суо модун сурахпын Кэлэр үйэҕэ, Кэнэҕэски дьылга Ким эмэ бэйэлээх кэскиллиэҕэй. Саха фольк. Аартыкка баппатах акаары фольк. — акаарыны үөҕэн, киниттэн кэлэйэн хоһуйан этии. ☉ Глупец, какого свет не видывал; дурак, известный на всех перекрестках (описательная формула-характеристика глупца)
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
◊ Аараан аартык — үгүс сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах, дьалхааннаах үөс аартык. ☉ Оживленная магистральная дорога, трасса
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Ыһыахтар кэннилэриттэн аараан аартыктар, дорҕоон суоллар эмиэ бүтэ оһон, бүүрэ үүнэн хаалаллар. «Чолбон». Аартык аана (айаҕа) — аартык хайа хапчааныгар, дьиэллигэһигэр киирэр, онтон тахсар сирэ; аартык саҕаланыыта. ☉ Вход перевала в ущелье и выход его из ущелья; подъем (начало) дороги, перевала на гору и спуск с горы; начало пути
Аан ийэ дойдубутуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым. П. Ойуунускай
Чэбдик эриэн бургунас Ахтаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Ат барахсан …… аартык айаҕын устун, кустук ох курдук сиэлэ сирилээн, кутуруга куугунаан, таҥнары сыыйыллан испитэ. П. Ойуунускай. Аартык ийэ хотун — аартыгы ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Почтительное, церемонное обращение, называние широкой дальней дороги (букв. Госпожа-матерь дорога)
Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан кэлэн турабын, Аҕыс адаардаах Аартык ийэ хотуну Арыйан кэлэн турабын. П. Ойуунускай. Аартык иччитэ миф. — былыргы итэҕэлинэн аартыгы дьаһайар, ааттастахха, бэлэх-туһах биэрдэххэ этэҥҥэ сырытыннарыан, араҥаччылыан сөптөөх күүстээх улуутуҥу иччи. ☉ Дух большой дороги (сильный, грозный, к-рого для благополучия дороги следует умилостивить алгысомзаклинаниями и поднесением подарков, к-рые обычно навешивались на деревьях у въезда на перевал, дорогу)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Олус түргэнник ыллаата. Бу ырыа чиҥ, хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн
Аартык иччитэ өлөрдүм диэн үөрэн, өтүөстэнэн иһэн өлбөтөҕүн билэн, үөгүлээбитинэн өтөрү түһүөр диэри уһун тыыныы быстыҥа ааста. Д. Апросимов. Аҕыс хараҕалаах аартык — уһун сындалҕаннаах айан суолун улуутутан хоһуйан этии. ☉ Долгая изнурительная дорога (букв. широкая дорога с восемью засовами — поэт. образное описание)
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан, Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах Суолу тобулла. С. Васильев. (Аан дойду) (аҕыс) адаардаах аартык (аартыга) — эрэйдээх, эриирдээх аартык (уһун унньуктаах суолу, олох муҥутуур ыарахаттарын хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет). ☉ Многотрудный путь; тяжелые жизненные невзгоды (сложный постоянный эпитет-формула)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыга, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Туруу дойду дьоллоох ньуурун, Аҕыс адаардаах аартыгын Атахпынан арыйаммын, Тоҕус тоҕойдоох суолун Тобукпунан тоҕо кэһэммин Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай дэппитим. П. Ойуунускай. Айаан (айаан-наах) аартык — киэҥ-куоҥ, ыраах нэлэһийбит суол. ☉ Широкая, просторная идущая вдаль прямая дорога; жизненный простор
Надя кэлэр олохтон Дьолу эрэ көһүтэр, Кыракый ыыр олохтон Айаан аартык аанын тэлэр эрэйдээҕин кини билэр. П. Тобуруокап. Айгыр-силик аартык фольк. — аартыгы ытыктаан, киэргэтэн хоһуйан этии. ☉ Широкая важная красавица-дорога (почтительно-церемонное формульное название дороги)
Хатыҥ мас сатанахтаах, Сэттэ сыарҕа Кэккэлии сүүрэр Айгыр-силик аартыгын Алҕанан тахсан иһэбин. Саха фольк. Айыыһыт хотун алгыстаах (аламай дугуй) аартыга көр иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга. Айыы Уруйдаан удаҕан айаҥ-дайаҥ эккирээн, Айыыһыт хотун алгыстаах аламай дугуй аартыгын арыйа туойан, ахталыйан кэллим. Эрилик Эристиин. Айыы тыргылла аартык — элбэх киһи айманар, уҕараабат тыастаах-уустаах аартык. ☉ Шумная, оживленная дорога (букв. прямая дорога с добрыми людьми и духами)
Сахалар элбэх киһи айманар, аарыгырар аартыгын «айыы тыргылла аартыга» диэн тупсаран ааттыыллар. К. Уткин. Айыы чамалҕан аартык — сырдык-кэрэ, эйэҕэс, удаҕан дьахталлар сылдьар аартыктара. ☉ Прекрасная, светлая (приветливая) дорога (по к-рой ездят женщины, удаганки-шаманки)
Хара сылгыны Хабарҕатын хайа баттаан, Ханньаччы уурбут курдук, Айыы чамалҕан аартыгы Арыйар күнүм буолла. М. Тимофеев. Алгыстаах аартык — үтүө өттүнэн тосхойор, абыраллаах аартык. ☉ Спасительный, добрый, благополучный путь (постоянный эпитет)
Арассыыйа эбэ хотун Айхаллаах олоҕун алдьатаары Алгыстаах аартыгын сабаары Өлүүнү үөскэппиттэрэ, хааны халыппыттара. С. Зверев. Хотун эдьиийим! Алгыстаах аартыккын Арыйан кулу, Силбиктээх аартыккын силэйэн кулу. Саха фольк. Алдьархайдаах аартык — өлүүлээх-сүтүүлээх, оһоллоох аартык. ☉ Гибельная, бедственная дорога (постоянный эпитет)
Ньирэй оҕо барахсан Ньиккирэччи ытаабытынан Аҕыс адаардаах Алдьархайдаах аартык устун Ат буолан батыччахтаата. П. Ойуунускай. Алдьархайдаах аартыкка хааннаах хайгыаны Экээйилиир күммүт буолла. Саха фольк. Амырыын аартык — суостаах-суодаллаах, кутталлаах аартык. ☉ Опасная, грозная дорога (постоянный эпитет)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аныардаах аартык көр аргыардаах аартык. Иһэр кини соҕотоҕун; тобулар эрэйдээх суолун, арыйар аныардаах аартыгын. М. Горькай (тылб.). Араҕас маҥан аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойдуга ыттар аартык. ☉ Небесная дорога, ведущая в Верхний мир (в олонхо)
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук араҕас маҥан аартык анараа уһугар үллэн турар эбит. И. Гоголев. Аргыардаах аартык — тымныы тыаллаах, эриирдээх-мускуурдаах аартык. ☉ Трудный путь со студеными ветрами; дорога, сопряженная с тяжелыми испытаниями
Аччыгый уол борбуйун көтөҕөн, Аргыардаах аартык көмнөҕүн силэйэн, Дьуолкалаах суолу тосхойдо, Туруору дабааны дабайда. С. Васильев
Тиийбитим мин Берлин куоракка, Аргыардаах аартыгы тэлэрим, Өстөөхтөн куттанан турбакка, Өлүүгэ утары киирэрим. П. Тулааһынап. Атааннаах (атааннаахмөҥүөннээх) аартык — охсуһуулаахэтиһиилээх, утарсыылаах аартык (олох). ☉ Путь, дорога (жизнь), сопряженная с тяжелой борьбой, противоречиями
Киһи аймах историятын атааннаах аартыгар утарыта иҥнистибит биһиги сидьиҥ фашистары кытта. Туораһар, аасыһар сирбит суох. Амма Аччыгыйа
Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар, Охсуһуулаах олох модун бараан Атааннаах-мөҥүөннээх айаным аартыгар. С. Данилов. Дорҕоонноох аартык — киэҥник биллэр, сураҕырар аартык. ☉ Знаменитая, широко известная дорога
Урукку оҥкубар холоммот, Уһун суол дорҕоонноох аартыгын туппутум. Күннүк Уурастыырап. Дөргөм дэлэгэй аартык — бухатыырдар сылдьар буомнаахмоһоллоох киэҥ аартыктара. ☉ Широкая, но тяжелая с многочисленными препятствиями богатырская эпическая дорога, которую преодолевают только самые могучие
[Ньургун Боотур] Аҕыс адаардаах Дөргөм дэлэгэй аартыгы Төлө тэбэн кэлбит буоллаҕына — Үөһээ дойду көлдьүттэрэ Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай. <Дьулусханнаах> дьолуо <маҥан> аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ эбэтэр Аллараа дойдуга тиэрдэр эбэтэр күн сириттэн таһаарар аартык. ☉ Дорога в преисподнюю или Верхний мир; дорога, выводящая из подсолнечного мира (в олонхо)
Үлүскэннээх үчүгэй Үрүҥ дьолуо маҥан аартык Үгээрийэн көстүбүтүн Бата көрөн бардахха Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк. Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүтүн устун баран истэ. Саха фольк. Санаатынан сүүрэр дьулусханнаах дьолуо маҥан аартыктара маннык эбитэ ини дии саныыгын. М. Доҕордуурап. Иэйэхсит хотун илбиргэстээх (Айыыһыт хотун салбырҕастаах) аартыга фольк. — төрүүрү араҥаччылыыр Айыыһыт суолун-ииһин хоһуйан киэргэтэн этии. ☉ Путь-дорога Иэйэхситэ (Айыысыта), покровительниц рожениц (постоянный сложный украшающий эпитет богинь)
Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга тэлэллэрин кытта илэ бааччы харахтыыр. Эрчимэн. Айыыһыт хотун Салбырҕастаах аартыга арылынна. Саха фольк. Кураанах куктуй хотун аартыга миф. — Аллараа дойдуга олохтоох Арсан Дуолай дойдутугар киллэрэр хопто кыыл дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога с жертвенной чайкой, ведущая в Нижний мир, в страну Арсан Дуолая. Кээхтийэ хаан хотун аартыга миф. — үөһээ халлааҥҥа олохтоох Улуутуйар Улуу Тойон дойдутугар тиэрдэр, арҕаа халлаан аннынан, муус Кудулу байҕал соҕуруу өттүнэн барар кэҕэ дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога под западным небом с южной стороны «Ледяного моря» с жертвенной кукушкой, ведущая в Верхний мир, в страну Улуу Тойона (Великого господина). Муус Күҥкүйэ аартык миф. — Аллараа дойду өлөр өлүү абын өрө көбүтэ турар, Өлүү Чөркөчүөк төрдүгэр киллэрэр, соҕуруу халлаан аннынан, улуу хайалар улаҕа өттүлэринэн барар кырдьаҕас, кырыалаах аартык. ☉ Дорога под южным небом, за великими хребтами, старая, заиндевевшая, с ледяным дыханием, ведущая в Нижний мир (в страну великих бедствий и всесильных чар). Ойуун аартыга миф. — ойуун кыырар кэмигэр үөһээ абааһыларга дабайар, эбэтэр аллараа абааһыларга түһэр суола. ☉ Путьдорога, по которой шаман отправляется к верхним или нижним духам во время камлания
Кини [Төкөйө ойуун] суолаииһэ ламут ойуунун аартыгын курдук буккуурдаах быһыылаах. С. Курилов (тылб.). Сиэллээх сиэги маҕан аартык миф. — олохтоох Үрүҥ Аар Тойон дойдутугар тиэрдэр, илин халлаан аннынан, итии байҕаллар анараа өттүлэринэн Иэйэхсит Ийэ хотун илэ бэйэтинэн киирэр аартыга. ☉ Дорога под восточным небом, за теплыми морями, украшенная конскими волосами, ведущая в Верхний мир, по которой нисходит госпожа Иэйэхсит
Иэйэхсит ийэ Хотун Сиэллээх Сиэги маҥан аартыгынан Сиэллэрэ-кутуруктара Силлиэ буолан ытылынна. П. Ойуунускай. Тайалҕан аартык — кыраман ыраахха барар уһун суол. ☉ Дальняя изнурительная дорога
[Ийэ кус:] Кыраман айаҥҥа турарга Кынаккыт бэлэм дуо? Тайалҕан аартыгы тутарга Дабыдалгыт күүстээх дуо? И. Эртюков. Тэргэн аартык — муҥутуур улахан, улуу аартык. ☉ Величественная магистральная дорога
Оскуола тиэргэниттэн Күөх ыллыктар сыыйыллаллар, Ыллыктар суол буолаллар, Алтан оттоох суоллар тэргэн аартык буолан тигинииллэр. И. Гоголев
Саха буолбут ааппытынан Сарсыҥҥыны тоһуйабыт, — Үүнүү тэргэн аартыгынан Өрүү үөһэ дьулуһабыт. Күннүк Уурастыырап
Сорохтору ааспыт сэрии онно-манна тириэрпитэ, тэргэн аартыгы тэллэрбитэ. Ф. Софронов
Итинник айылгылаах поэт хайаан даҕаны, ким даҕаны хаһан даҕаны көрбөтөх тэргэн аартыктарын арыйыахтаах. «ХС». Хаан аартык (аартык-хаан) фольк. — унньуктаах уһун аартык; өлүүлээх-сүтүүлээх аартык (аартыгы улуутутан ааттааһын). ☉ Гибельная, грозная дорога; изнурительная дорога (эпитет почитания, возвеличивания)
Хайыта баттаммыт хабарҕа курдук Былыргы хаан аартык тайҕаттан таҥнары Кумахтаах дьуоҕаҕа дьурулуу турбут. Эллэй
Хас сылга сэрии толоонунан, хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан [бу кэллибит]. И. Эртюков
Соҕотоҕун тойон буолан, суол-хаан хотуну тоҕо солоон, аартык-хаан хотуну арыйан, айаннаан барбыта үһү. П. Ойуунускай. Хаан-дьаргыл аартык миф. — үөһэ диэки тахсар өлүү-сүтүү, оһол-алдьархай эҥээрдээх, ооҕуй оҕус бадараанныыр иһикбадылҕах, уоттуу салыыр үөрбэ уһуктаах сымара таас, муҥура суох күүстээх ынырык дьүһүннээх сиэмэх иччилээх аартык. ☉ Самая страшная кровавая дорога в Верхний мир, устланная жертвами, с непроходимой топью, раскаленными камнями, охраняемая безобразным прожорливым духом неимоверной силы. [Куралай Кустук] хаан дьаргыл аартыгынан хаамарын устатыгар эт уллуҥахтара уоттуу дьаралыйаннар, сиикэй этинэн хааман, иҥиирдэрэ килбэстилэр. Д. Апросимов
Харылҕан аартык көр хоролҕон аартык. Хаһааҥҥы эрэ Харылҕан аартыгы Күрдьүгэс күрүөтэ Саба үүммүт. С. Данилов. Хоролҕон аартык — элбэхтик сылдьыллан үчүгэйдик дэхсилэммит киэҥ-куоҥ аартык. ☉ Хорошо утоптанная, гладкая широкая дорога. Чэлгиэннээх аартык — курдары охсор тыбыс-тымныы тыаллаах аартык. ☉ Дорога, открытая всем ветрам; студеная дорога с пронизывающими ветрами
Чэлгиэннээх аартыгы тэлбитиҥ, Тэлэйэн, тэлитэ тэппитиҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. артыг ‘перевал, дорога по горным долинам, ущельям’

аат.
1. Итэҕэл үөрэҕинэн бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар, киһи курдук мөссүөннээх үрдүкү айыы. ☉ По религиозным представлениям: верховное существо, создавшее мир и управляющее им, бог. Таҥараттан көрдөс
□ Таҥара сэрэҕи таптыыр (өс хоһ.)
Аан дойдуну айан баран, таҥара киһиттэн ыйыппыт: «Кыһыны уһун гынабын дуу, сайыны уһун гынабын дуу? — диэн. Саха фольк. Былатыан Сэлэпсиэп дойдутугар тахсыбыт. Ону быыпсай кулуба көрсө түһэн: «Таҥараны билиммэт, тойону ытыктаабат, олус ордуос оҕо үөскээбит үһүгүн!» — диэн хомуруйа саҥарбыт. Амма Аччыгыйа
Таҥара кинилэри [аанньаллары] олус таптыыр буолан, үрдэ суох үөрүүнү, муҥура суох дьолу бэлэхтээбит. Н. Лугинов
2. Хаптаһыҥҥа, холустаҕа ойууламмыт, металга быһыллан оҥоһуллубут таҥара мэтириэтэ, таҥара мөссүөнэ. ☉ Икона
Иҥнибэккэ-толлубакка көтөн түспүт [таҥара дьиэтигэр] кэлэригэр көмүс таҥараҕа кириэстэммитинэн барбыт. Саха фольк. Утары муннукка оҕо көтөҕүүлээх дьахтар таҥара олорор. Амма Аччыгыйа
Лампаада тулата бүтүннүү истиэнэ тухары араас таҥаралар …… сырдык-хараҥа дьүһүннэнэн олоорторо. Суорун Омоллоон
Климовскай таҥараҕа кириэстэнээт, тойонугар тоҥхоҥноото. П. Филиппов
3. Христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр күн, бырааһынньык (хол., Ороһуоспа, Киристиэп уо. д. а.). ☉ День, отмечаемый церковью как религиозный праздник
Таҥараҕа сиир бурдукпут мэлигир. А. Софронов
Таҥараларга сиэхпит диэн, бурдугу, саахары ийэтэ ханна эрэ кистиирэ. Н. Якутскай
Мэхээлэйэп таҥара тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. «ХС»
4. эргэр. Араҥаччылыыр иччи. ☉ Духпокровитель, тотем
Ыты культовай көмүү диир С.А. Федосеева. Ити тугуй? Ити аата ыты, таҥарабыт дии санаан кэриэстээн, чиэстээн-бочуоттаан көмүү. Багдарыын Сүлбэ
5. эргэр. Халлаан. ☉ Небо
Таҥара сарыытын саҕана тайах кыыллыы барбыт. Саха фольк. Таҥара сарыыта Талах ойуурдарга Тардыы көмүс табыталлаах Талыы ырыаһыттара …… чарчыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былаҕай сыстыа диэннэр, Былыттаах таҥараҕа быктарбакка …… Аҕалаах ийэтэ Атаахтатан үөскэппиттэр. П. Ойуунускай
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
♦ Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа көр аҥаар
Аҥаара күрдьэх маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ кыраммыт, Аҥаара таҥара маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ арбаммыт. С. Зверев
Сорохпут таҥара маһа, сорохпут күрдьэх маһа буоларбыт табыллыбата буолуо. Р. Кулаковскай
[Трофимова — Серафим Тимофеевичка:] Эн таҥара маһа буолан хаалаары гынаҕын дуо? М. Попов. Киэҥ таҥарата кыараата эргэр. — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II 1). Киэҥ таҥарам кыараан олоробун. Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ — тыыннааҕым тухары (күнү, халлааны көрөр, билэр эрдэхпинэ). ☉ Пока я жив (букв. пока буду знать небо и солнце). Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ бэриниэм суоҕа. Таҥара аһан биэрдэр — таҥара, үөһээҥҥи үрдүкү айыы, көмөлөстөр. ☉ Если бог поможет
Баҕар, ол курдук таҥара аһан биэрдэҕинэ, биһиги Сэмэнчикпит үөрэхтээх киһи буолуо. Н. Түгүнүүрэп. Таҥара аһыммыт калька. — араас кутталлаах сырыылары, түбэлтэлэри этэҥҥэ туораабыт. ☉ Бог миловал
Сэрииттэн хаста да улаханнык бааһыран кэлбитэ. Хайаан тыыннаах орпута буолла, чахчы таҥара аһыммыт киһитэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара аһын курдук тут — тугу эмэ олус харыстаа, наһаа сэрэнэн, кэччэйэн тутун. ☉ Обращаться с чем-л. очень бережно, употреблять очень экономно (букв. обращаться как с просфорой)
Хаһаас этэ бүтэрэ чугаһаата. Ол да буоллар киэһэ аайы таҥара аһын курдук тутан биирдии кырбаһынан миин буһарар. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабатах калька. — быһыы-таһаа, күүс-уох, дьоҕур-талаан айылҕаттан дэлэччи бэриллибит (киһитэ). ☉ Бог не обидел
Көстөр дьүһүнүнэн, күүһүнэнуоҕунан даҕаны таҥара атаҕастаабатах киһитэ этэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабыт калька. — дьонтон туох эрэ итэҕэстээх, айылҕаттан итэҕэстээх. ☉ Бог обидел. Ити Дьөгүөр оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. Таҥара атаҕастаабыт киһитэ. Таҥара атаҕын кууһа сытар — наһаа таҥараһыт. ☉ Верующий фанатично
Таҥара атаҕын кууһа сытар оҕонньор. НАГ ЯРФС II. Таҥара баарына — чахчы кырдьыгы этэбин, адьас сымыйалаабаппын (мин кырдьыкпын таҥара бэйэтинэн көрөн турар дии саныыра былыргы саха). ☉ Ей-богу, богом клянусь (букв. пока есть бог)
Таҥара баарына, кырдьык. Амма Аччыгыйа
«Таҥара баарына, сымыйалаабаппын», — диир онуоха киһилэрэ. Н. Якутскай
[Сандаарка:] Таҥара баарына, чахчы. С. Ефремов. Таҥара <бэйэтэ> билэр — ким да билбэт (тугу барытын таҥара эрэ билэр дии саныыра былыргы саха). ☉ Бог знает, одному богу известно
Ханна сылдьарын таҥара билэр. Барбыта ыраатта, хаһан кэлэрин таҥара билэр. Бу үрдүгэр төһө таһыыры көрбүттэрин таҥара бэйэтэ билэр. Күндэ
Эрдьигэттэрбит ханна сылдьалларын таҥара бэйэтэ билэн турдаҕа буолуо. Ч. Айтматов (тылб.)
Таҥара биэрбэтин — таҥара быыһаатын диэн курдук. Суолун-ииһин сабынан — Оҕолоохтору «аһынан». «Таҥара биэрбэтин оннугу. Итэҕэйимэҥ, оннугу-манныгы!» — дэтэлиир. «ХС». Таҥара биэриэ калька. — барыта баар буолуо. ☉ Бог даст
[Аҕабыыт:] Дьэ, кырдьаҕас, бурдук үчүгэй! Таҥара биэрбит ээ. Н. Неустроев. Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ… Амма Аччыгыйа
«Ээх даа, бу дьону таҥара дьэ биэрдэ», — диэт, Авксентий эргиллэ түстэ. М. Доҕордуурап. Таҥара буол — абыраа; алдьархайтан көмүскээ. ☉ Защищать, оберегать кого-л.; заступаться за кого-л., ограждать от посягательств (букв. будь богом)
[Варвара:] Онон, дьэ, абырааҥ. Киһи буолуҥ, таҥара буолуҥ! С. Ефремов. Таҥара быыһаатын калька. — оннук эрэ буолбатын (туох эрэ буоларыттан куттанар, сөбүлээбэт буоллахтарына этэллэр). ☉ Упаси бог, боже упаси
Таҥара быыһаатын маннык олохтон. Н. Неустроев. — Оттон эн даҕаны өрөбөлүүссүйэ киһитэ буол ээ. — Таҥара быыһаатын… Амма Аччыгыйа
[Ньыыхан:] Кэбис, эн миэхэ холкуос үлэтин санатыма, оннук сортон таҥара быыһаатын. «ХС». Таҥара бэлэҕэ — ким эмэ олоҕор улахан сабыдыаллаах туох эрэ үчүгэй сабыытыйа буолуута. ☉ соотв. подарок судьбы. Оҕолонуу диэн таҥара бэлэҕэ буоллаҕа дии
□ Үтүө киһи доҕордонуу — таҥара бэлэҕэ. Вольтер (тылб.). Таҥара гынан үҥк — наһаа ытыктаа, сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Боготворить кого-л., молиться на кого-л., как на бога
Ол ортотугар, бии эдэр эрдэҕинэ дьон таҥара гынан үҥпүт, илин-кэлин сүүрбүт оҕонньордоро суос-соҕотоҕун, кэрэх төрдүгэһин курдук хохоллон олороро. Суорун Омоллоон
[Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа. Таҥараҕа дууһатын биэрдэ көр дууһа. Эһэтэ бөөлүүн таҥараҕа дууһатын биэрээхтээбит. Таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) — мөлтөх, кыаҕа суох эрээри букатын кыайбат киһигэр утарылас, харса суоххун көрдөрбүтэ буола сатаа. ☉ Храбриться перед значительно превосходящим по силе противником (о бессильной угрозе)
Кэбис-кэбис, дьүөгээм, таҥараҕа мастаммыкка дылы, дьылҕабытыгар баайсан да хайыахпытый? Оҥоһуубут оннук буоллаҕа эбээт. Н. Лугинов
Баай-мааны дьону утары барар сэттээх-сэмэлээх буолуо, кэбиһиҥ, таҥараҕа мастанымаҥ. Көрсүөтүк сылдьыҥ. «ХС». Таҥараҕа махтал — олус үчүгэй. ☉ Очень хорошо, слава богу. Маннык олорорбут — таҥараҕа махтал
□ Сүөдэр баара — таҥараҕа махтал. В. Гаврильева. Таҥараҕа тиксэр курдук (кэриэтэ) — 1) хаһан эмэ, дэҥ кэриэтэ, сыл баһыгар-атаҕар. ☉ Изредка, от случая к случаю (бывать у кого-л., вспоминать о ком-л.)
Аймахтарыгар биирдэ эмэ, таҥараҕа тиксэр курдук сылдьан, ону-маны кэпсэтэн ааһааччы. НАГ ЯРФС II
Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. М. Доҕордуурап; 2) хаалбыт аһыҥ саппааһын наһаа харыстаан, кэмчилээн (тут, тутун). ☉ Очень бережно, экономно, изредка (употреблять оставшийся запас пищи, продуктов). Эппит бүтэрэ чугаһаата, таҥараҕа тиксэр курдук тутуннахпытына табыллыыһы. Таҥараҕа ыллаан кэбистэ эргэр. — халлааҥҥа туойан кэбистэ диэн курдук (көр халлаан). Таҥара имнэннэҕэ — таҥара баар буолан дьаһайдаҕа, оҥордоҕо. ☉ Бог повелел (букв. бог подмигнул, наверное)
— Дьэ, Тээллэриис, миэхэ кэлбитиҥ үчүгэй. Этэргэ дылы, таҥара имнэннэҕэ. И. Гоголев. Таҥара көмөлө- һөө ини (көмөлөһүө) — куһаҕан, алдьархай буолбат ини (буолуо суоҕа). ☉ Ничего плохого не случится (букв. бог поможет)
— Оо, дьэ, хайдах эрэ олоробут? Соҕуруу халлаан оройуттан биһиги кыбыылаах оппутугар сүүнэ да холорук ытыллан түстэ, — диэн эмээхсин санаарҕаабыт куолаһынан саҥарда. — Таҥара көмөлөһөө ини, — диэн оҕонньор кириэстэнэн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Баһылай:] Ол эрээри, хор, бу дьахтар мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, барыта сатаныа, таҥара көмөлөһүө эбит ээ. А. Софронов. Таҥара көмөтүнэн — туох эмэ (хол., олорор олоҕуҥ) этэҥҥэ, санаа хоту үчүгэй буоллаҕына, этэллэр. ☉ соотв. слава богу (букв. с божьей помощью)
Миэхэ, сытар киһиэхэ, сонун суох. Таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ олоробут. Бэс Дьарааһын
Таҥара көмөтүнэн бары чэгиэммит. И. Данилов. Оҕо өлүүтэ, таҥара көмөтүнэн суох. «Саха с.». Таҥара курдук көрөр — кими эмэ дириҥник ытыктыыр, киниэхэ сүгүрүйэр. ☉ Глубоко уважать кого-л., преклоняться перед кем-л., боготворить (букв. как на бога смотреть)
Саҥа оскуоланы туттарбыт. Онон олохтоохтор Николай Васильевиһы таҥара курдук көрөллөр эбит. Н. Босиков. Таҥара курдук тутар — кими эмэ олус ытыктаан, убаастаан көрөр-харайар, кини туһугар наһаа кыһаллар. ☉ С величайшим уважением, почтением ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн баран, Антон Ильич эмиэ өр баҕайы Сэбиэккэ бэрэссэдээтэллээбитэ. «Биһиги бастакы бэрэссэдээтэлбит!» — диэн дьабыыллар билигин даҕаны кинини таҥара курдук туталлар. «ХС». Таҥаралаах сүөһү — өлөртөн, уорартан көмүскэллээх сүөһү. ☉ Скотина, которой не суждено в данное время умереть или быть украденной и съеденной, потому что её бог бережёт. Таҥара накааһа көр накаас. Ардаҕы, хаары билиммэккэ мас кэрдэрбит. Онно баара — таҥара накааһа диэн
□ Наар дьону батыһаҕын: турдахтарына тураҕын, утуйдахтарына утуйаҕын, үлэлээтэхтэринэ үлэлиигин
Дьэ, таҥара накааһа диэтэҕиҥ. Далан. Таҥараны умнубут баҕайы — таҥара сиэрин-туомун, бэрээдэгин тутуспат киһи. ☉ Человек, не соблюдающий, нарушающий божьи законы
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ-чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын …… аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов. Таҥара оҕото кэпс. — көнө майгылаах, судургу; киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот (үксүгэр эдэр киһи туһунан). ☉ Простодушный, наивный; безобидный, безвредный (обычно о молодом человеке — букв. божье дитя)
Дьон көрөрүгэр боростуой, эйэҕэс, быһата, таҥара оҕото, оттон дьиҥэр — сур бөрө. БТТ. Таҥара оҥостор — кими эмэ таҥара курдук саныыр, умсугуйан туран таптыыр, сүгүрүйэр. ☉ Обожествлять, слепо любить кого-л., преклоняться перед кем-л.
Кинигэлэри ырытыынан ситимнээн «таптал» уонна «дьол» тустарынан кэпсэтэр буолан барбыппыт. Кини Татьянаны таҥара оҥостор, оттон мин Онегин даҕаны оччо улахан буруйа суох диибин. Р. Баҕатаайыскай
[Татьяна Ивановна:] Эйигин таҥара оҥостон кэбиспитим. С. Ефремов. Таҥара өстөөххө да биэрбэтин — киһи өстөөҕөр да тиксэригэр баҕарбатын курдук ыарахан, ынырык суол диэн этии. ☉ И врагу своему такого не пожелать, не дай бог такое даже врагу (букв. пусть бог и врагу не даст)
[Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов. Таҥара санаа биэрдэҕинэ — бэйэтэ кыайан өйдөөбөт киһиэхэ эмискэ үчүгэй санаа киирдэҕинэ. ☉ Вдруг что-то хорошее придёт на ум (букв. если бог пошлёт мысль)
Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо, кэллэр үчүгэй этэ. А. Софронов. Таҥара таалата кэпс. — кыһалҕата, эрэйэ суох, киһи дуоһуйар көҥүл олоҕо. ☉ Благодатная, наполненная блаженством, свободная жизнь
Туох да кыһалҕата, эрэйэ суох, бэйэ талбытынан дьаһанар, көҥүлүнэн туттар олус үчүгэй олоҕун туһунан «күн көрө», «таҥара таалата» диэн норуокка былыр этиллэн хаалбыт. ПАО ЫА. Таҥара талбыта — туох да кыһалҕата суох өрөгөй үрдүгэр (сырыт). ☉ Быть на верху блаженства
— Ол киһи төһө бэркэ сылдьарый? — Таҥара талбыта. М. Доҕордуурап. Таҥара тугу биэрбитинэн калька. — сибилигин туох баарынан (күндүлээ, аһаа, олор). ☉ Чем бог послал (напр., угощать). Таҥара тугу биэрбитинэн олороохтуубут. Таҥара туһугар калька. — көрдөһөн-ааттаһан этии: бука баһаалыста (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Ради бога
Таҥара туһугар эн итини дьоҥҥо кэпсээмэ, күлүү гына сылдьыахтара. НАГ ЯРФС II. Таҥара умнуутугар хаалбыт — болҕомтоҕо ылыллыбатах; быраҕыллыбыт. ☉ Оставленный без внимания, заброшенный, забытый богом
Биһиги күннэрбитинээҕи лиирикэҕэ хаһааҥҥыта эрэ таҥара умнуутугар хаалбыт, ыраахтааҕы былааһынан хам тэпсиллибит норуот фольклоруттан киһи дьиктиргиэн курдук олоҕу таптааһын толору арылхай кыырпахтара, киһи ситиитин-хотуутун …… этэр дьэҥкэ матыыптара тыргылла түһэллэр. «ХС». Таҥара уон оччону биэриэ — баары харыстаама, кэччэнимэ, ким эмэ туһанарыгар биэр, үчүгэйи оҥоруу уон оччонон төлөнүөҕэ диэн этии. ☉ Бог воздаст сторицей (букв. бог даст в десять раз больше)
Таҥара эйиэхэ уон оччону биэриэ, онон, хата, малыыбанна ыллат. Суорун Омоллоон. Таҥара ханна гынарынан калька. — түбэһиэх, ханна бааргынан (хол., олор, хонон тур). ☉ Куда бог пошлёт
Таҥара ханна гынарынан сылдьабыт. НАГ ЯРФС II. Таҥара харайбыт калька., харыс. т. — өлбүт, тыына быстыбыт. ☉ Бог прибрал
Били өр баҕайы суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт Өндөрөй оҕонньору бөөлүүн таҥара харайаахтаабыт. НАГ ЯРФС II. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — сиэри-бэрээдэги, сууту-сокуону билэр дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи. ☉ Порядочный, признающий общественные нравы и законы человек (букв. человек, имеющий бога, которому молится, и судилище, в котором судится)
Үҥэр таҥара оҥоһун — таҥара гынан үҥк диэн курдук. Оҕолоох хаалбыт огдообо даҕаны сүүрбэччэ сыллааҕыта сүппүт киһиэхэ бу курдук эрэллээхтик сылдьара, бу курдук кинини үҥэр таҥара оҥостон олороро ахсааннаах буолуо. Софр. Данилов. Үҥэр таҥарата — сүгүрүйэр, наһаа ытыктыыр, убаастыыр киһитэ. ☉ Человек, перед которым кто-л. преклоняется, которого боготворит (букв. он его бог, которому молится)
Бу …… быыкайкаан хоһоонум, баҕар, мин үрдүк үҥэр таҥарам — улуу Пушкин поэзиятын сылаас тыыныгар бигэммитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
Кини миэхэ көрөр күнүм, үҥэр таҥарам буолбута. «ХС»
◊ Айыым таҥарам! көр айыы I
Оо, Айыым таҥарам! Бу аҕыс тараҕай Дьааҥыбыт эмиэ хайа көмүс тутаахпыт туллан түһэрин биттэнэн, турута сытыйда буолла?! П. Ойуунускай. [Ааныка:] Бу дэриэспэ туох буола сылдьарый! Бу хайаларын оҕотун уоран аҕалла. Оо, айыым таҥарам!… Туох үлүгэрэй!… Туохха-туохха тиэрдэҕин?… С. Ефремов
Айыы Тойон таҥара көр айыы I. Ордук Дьаакып оҕонньор Олус наһаа кыһаллан, Ааттарынан биирдии ааҕан, Аймахтарын Дуусаларын Айыы тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Таҥара аһа — 1) көр ас III. Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан таҥара аһын сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа; 2) ыал таҥара бырааһынньыгар аһыыр аһа (былыр сахалар христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр бырааһынньык күнү бэлиэтииргэ анаан ас хаһааналлара). ☉ Еда, специально запасённая семьёй для христианского религиозного праздника
Уот үөһүгэр икки алтан солуурга таҥара аһа — сыалаах эт уонна куйаха — буһан ыргыйар. Болот Боотур. Таҥараҕа тигис итэҕ. — таҥара дьиэтигэр кэлэн таҥараҕа үҥк, айыыгын эт, ыраастанан, таҥара аһыттан аһаан бар. ☉ Приходя в церковь, молиться богу, исповедоваться, причащаться. Былыр эбэм эмээхсин таҥараҕа тиксээри сылга биирдэ Баайаҕа таҥаратын дьиэтигэр баран кэлэрэ үһү
□ Таҥараҕа тиксээри хас да хонукка ыалга олорон харалынна. Амма Аччыгыйа
Ламмаҕа киирэн, таҥараҕа тиксэн иһэбин. М. Доҕордуурап
Таҥара долбуура (холоруга) көр долбуур. Таҥара долбуурун анныгар улахан остуолга тэлгэммит хаартаҕа хас да киһи төҥкөйбүт. Софр. Данилов. Таҥара долбуурун аннынан түөрт муннуктаах, чочуонай атахтаах остуол турар. «Саха с.». Таҥара дьиэтэ — итэҕэйээччилэр таҥараҕа үҥэр, тиксэр, оҕолорун сүрэхтэтэр, бэргэһэлэнэр уо. д. а. таҥара сиэрин толорор дьиэлэрэ. ☉ Здание для богослужения, церковь, храм божий
Киһилэрин таҥара дьиэтин аҕыраадатыгар көмөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара дьиэтигэр аккыырайы ыллатан тураннар, икки киэһэ таҥараҕа үҥпүттэр. Эрилик Эристиин
Куорат таҥараларын дьиэлэрин солотуулаах кириэстэрэ кыһыл көмүс өҥүнэн оонньоон, үгүс ахсааннаах мас дьиэлэр дуобат курдук кэчигирээн көһүннүлэр. В. Протодьяконов. Таҥара итэҕэлэ итэҕ. — бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар үрдүк айыы (таҥара), чахчы баар диэн өйдөбүлгэ олоҕурбут итэҕэл. ☉ Религия, основанная на вере в существование бога (в виде богочеловека), который создал мир и управляет им
[В.И. Ленин] таҥара итэҕэлэ туругурдан үөскэппит сыгынньах, кыыллыы индивидуализмҥа биһиги өрөөбөт өстөөх дьоннорбут диэн ыйбыта. П. Ойуунускай
Таҥара кийиитэ көр кийиит. Тэлгэһэ иһэ алтан отунан аспыт, таҥара кийиитинэн кэйбит, дьэрэкээн ойуунан тэлгэммит этэ. Күннүк Уурастыырап
Нарын да, намчы да көрүҥнээх Таҥара кийиитэ сибэкким, Эн көмүс оҕуруо силбиктээх Сыһыыттан манна кэлбиккин. М. Ефимов
Таҥара күлүгэ — таҥара 2 диэн курдук. Кубарыйыар диэри эргэрбит сукуна хортууһун уста охсоот, таҥара күлүгэр кириэс охсуммахтыыр. Н. Якутскай
Уон биэстээҕэр таҥара күлүгүн өҥнөөх кыраасканан оҥорбутун …… кэриим аҕабыыта көрөн хайҕаабыта. «ХС»
Таҥара табата көр таба I. Таҥара табата муостарын аалбата: Сарыала суох кыһын сатыылыыр хаарыгар Сандаара умайар Ильич лаампата! Р. Баҕатаайыскай
Таҥара табатын курдук лаглайбыт. С. Васильев. Таҥара үөрэҕэ — таҥара уонна киниэхэ булгуччу итэҕэйиллиэхтээх сүрүн балаһыанньалар тустарынан үөрэх. ☉ Богословие
Кыһыллаайга учуутала уонна таҥара үөрэҕин үөрэтэр аҕабыыт даҕаны сыһыаннара тосту уларыйан хаалбыта. Л. Попов
[Николай:] Онон бу киһи хайаан даҕаны таҥара үөрэҕиттэн туораан, «антихрист» санааламмыт. Онон кытаанахтык дьүүллээҥ. С. Ефремов
тюрк.-монг. тэҥри, тэнри, тэнгэр, дээр