прил
куттамсах, соһуйумтуо; сиргэмтэҕэй, үргүүк, тэһии (сүөһү, кыыл туһунан)

тут-хап диэнтэн хай. аата. Тутуу-хабыы үчүгэй курдук
□ Киһи тутуутугар-хабыытыгар үөрэнэ илик убаһа сиргэмтэҕэй, иһиттэн уулаабат, утаттаҕына да аҥардастыы хаары сиир. ДьСИи

даҕ. Аһыыр, тутуллар сириттэн барыгаһа суох, дьиэмсэх (үксүн ат туһунан). ☉ Не отходящий от стойбища, спокойного нрава (обычно о лошади)
[Сылгыһыт] сиргэмтэҕэ суох, туругас, иччитимсэх икки аттаах буолара ордук. АПН ӨСС
Сиргэмтэҕэй, туругаһа суох аты баайан туран көлүйэр быдан куттала суох. АНП ССХТ
◊ Тылыгар туругас — эппит тылын толорор, энчирэппэт. ☉ Держащий слово, выполняющий обещания, обязательный
Баҕар, кимнээҕэр тылыгар туругас киһи буолуо [Бардасов]. В. Яковлев
[Серго Орджоникидзе] олус эйэҕэһэ, тылыгар туругаһа, киһиэхэ кыһамньылааҕа өтө көстөр. СССБТ

даҕ. Тутаары гыннахха куоппат, туттарымтыа (хол., аты этиллэр). ☉ Не убегающий от поимки, дающий себя поймать (напр., о лошади)
Олох туттарыгаһа суох уонна эдэр соноҕос акка бууталааһыны туһаныллар. СИиТ
Ат киэнэ сымнаҕаһа, ытырбата, тэппэтэ, сиргэмтэҕэйэ суоҕа, туттарыгаһа наада. ААИ ОБСЫҮ

даҕ.
1. Миҥэтийэ илик, куотумтуо, сиргэмтэҕэй, тэһии (үксүгэр сылгыны этэргэ). ☉ Пугливый, беспокойный, необъезженный (обычно о лошади). Уйусхах сылгы
□ Уолуҥ уйусхах ат курдук
Халыһытан иһэр суола да... А. Сыромятникова
[Ыаллар] Уйусхах, түргэн көлөнөн Уйуһутан кэлэннэр Уруй-туску эттилэр. Н. Босиков
2
уйусхан диэн курдук. Уолах тиит ортотунан тосту ыстанар уйусхах тыаллаах [сиргэ тиийиэҥ]. ПЭК ОНЛЯ I
[Фёдор Фёдорович Ресслейн] оччолорго сэттэ уонуттан тахсыбыт эбит гынан баран, ол уйусхах сүрэхтээх киһи 1816 сыллаахха алтынньыга Дьокуускайтан Халымаҕа араҥ ыарыыны үөрэтэ айаннаабыт. И. Федосеев
ср. монг. ой ‘отскакивать, убегать, уклоняться’

прил. хоргус, үргүүк, сиргэмтэх; пугливая лошадь сиргэмтэх ат; пугливый взгляд хоргус сирэй-харах.

даҕ.
1. Кыраттан да өһүргэнэн кыыһырар, дохсуннук, бардамнык быһыыланар (үксүн эдэр, кыһалҕаны билэ илик киһи эбэтэр кыыл туһунан этэргэ). ☉ Вспыльчивый, горячий, неуравновешенный (обычно по молодости, неопытности)
[Макаар оҕонньор:] Эдэр киһи бөппүрүөк, тэбиэс буолар куолута да, мин былыр сүр дьэллэккэй, хоргус этим. А. Софронов
Оччолорго мин даҕаны Оҕо-тэбиэс хааннааҕым. С. Данилов
Оҕонньор бэйэтиттэн быдан балыс, онон хохучуол, тэбиэс иккис кэргэнин — Даарыйаны уонна оскуолаҕа үөрэнэр кыра уолун — Бүөтүркэни кытта муҥхалыыллар. Н. Габышев
2. Эдэрдии эрчимнээх, мэник-тэник. ☉ Резвый, озорной (в силу молодости)
Кинилэр сылгылара уһуулара, үргүүктэрэ, тэбиэстэрэ, сиргэмтэҕэйдэрэ суохтар. В. Протодьяконов
Күлүүк кыыс курдук тэбиэс көлүччэлэр Күн уотугар күлүмнэһэ оонньууллар. Н. Босиков
Олус тэбиэс, олус мэник Оонньохолуур ньирэйдэр, Саҥа пиэрмэ, саҥа титиик Сылааһыгар киирбиттэр. В. Башарин

только мн. 1. (наглазники) чарапчы (сиргэмтэх акт); 2. (упряжь) ат сэбэ (хомуу-туттан, дугатыттан уратыта).

лиһиччэхтээ диэн тэн дьаһ
туһ. Сиргэмтэх ат арҕаһыгар олороммун, Бэдьэйэ сиэллэрэбин, Хаамтаран лиһиччэхтэтэбин. Н. Босиков

даҕ., кэпс. Тииһинэн түһэр идэлээх, ытырыык (үксүгэр аты этэллэр). ☉ Имеющий привычку кусаться, кусачий (обычно о лошади)
Хаарымтаҕай биэттэн куотан, Хара тураҕас кулунчук Дьырылаччы кистиикистии Тамайа сүүрэн кэлэн, Таптыыр ийэтигэр сыстыбыта. Болот Боотур
Ат сиргэмтэх, хаарымтаҕай этэ, бэйэтин билинэр эрэ киһи миинэрэ. П. Аввакумов
Ити дьаҕыллаах сур соноҕос баҕайы хаарымтаҕайа сүрүөн. «ХС»