льготные категории населения

зоны с особыми условиями использования территорий

нареч. особенно, иначе; уратытык саҥарар көтөр необычно поющая птица.

в разн. знач. имеющий какие-л. условия; с... условиями; дьиэтигэр дьарыктанар усулуобуйалаах у него есть условия для занятий дома; дуогабарбыт хас да усулуобуйалаах наш договор содержит несколько условий.

территории общего пользования

внутригородская территория города федерального значения

территория

поземельная книга

фискальный потенциал территории

межселенная территория

пользоваться чём-л., использовать что-л.; бэриллибит быраабынан туһан = пользоваться предоставленными правами; үлэһит күүһү толору туһан = полностью использовать рабочую силу.

пользование (право пользования)

1) небольшой круглый луг (скошенный, но ещё не убранный); 2) маленькое круглое озеро # түөлбэ тыллар диалекты; түөлбэ хонуу лужайка.

зона

1. особый; иной, другой, отличный || особо; иначе, по-иному, по-другому, отлично от кого-чего-л.; ураты оҕо особый ребёнок; ураты киһи саҥата голос другого человека; адьас ураты амтан совершенно отличный вкус; ураты дьоннор разные люди; ураты ньыма особый метод; ураты тутун = держаться особо, отдельно; 2. послелог, упр. исх. п. кроме, помимо; за исключением; киниттэн ураты ким да суоҕа кроме него никого не было ; биһигиттэн ураты за исключением нас.

полномочия исключительные

сыһ. Туох эмэ уратылаахтык, туспатык. ☉ Особенно, иначе
Соҕуруу дойдуга дьон-сэргэ биһигиттэн букатын уратытык олорор. Н. Якутскай
Дьиҥ-чахчы атыттартан уратытык көрөр-истэр, онтун кимтэн да уратытык кэпсиир киһи эрэ суруйааччы аатырар. Софр. Данилов. Тулалаан турар эйгэни, быһыыны-майгыны олус дьиктитик, сөҕүмэр уратытык өйдүүр дьон, доҕоор, кыраларбыт барахсаттар. М. Иванова

көр абыран
5
- Таҥара баарына, эппит тылбын энчирэттэхпинэ, этиҥ үлтү түстүн!.. - Истэн туһан. «ХС»

аат.
1. Дьон олохсуйан олорор миэстэтэ, ол тулата барыта. ☉ Место жительства и окружающая среда
Мин «Дулҕалаахпыттан» атын сиргэ-уокка кыһаммаппын. Амма Аччыгыйа
[Чокуурап:] Улахан кэскиллээх дойду, сирэ-уота да үчүгэй. С. Ефремов
[Сиэллээхэп] сиригэр-уотугар чугаһаан, Сирэйдиин-харахтыын сирбиэтэннэ. С. Васильев
2. Тыа-толоон сир. ☉ Незаселённая местность (лес, тайга, поле и т. д.)
Сир-уот бүтүннүүтэ даҕаны саҥалыы симэммиккэ дылы. Болот Боотур
Геологтартан аҥаардарын эрэ кэриҥэ сиргэ-уокка сылдьан үлэлииллэр. Тумарча
Сиргэ-уокка сырыттахха, саба түспүттэри [эһэлэри] кытта биллэн турар охсуһуллуохтаах. ПАК ЭТ

туохт.
1. Туох эмэ наадаҕар тугунан эмэ тутун, тугу эмэ тутун. ☉ Пользоваться чем-л., использовать что-л. [Дьүөгэ Дьөгүөр:] Кирилэ Кинээс отум-бурдугум сиринэн үс сылы мэлдьи туһанна. П. Ойуунускай
[Калинин холкуоска] сиилэһи табан туһаналлар. Эрилик Эристиин
Былыргы сахалар аһылыктарыгар араас үүнээйини туһаналлара. ПНЕ СТ
2. Бэйэҥ тускар туохтан эмэ туһата таһаарын, барыһыр. ☉ Извлекать из чего-л. выгоду для себя
Эн тулаайаххынан, Эн көмүскэлэ суоххунан туһанаары ыҥырбатаҕым. А. Софронов
Баклановка бу киһи кыһалҕатын туһанар өй көтөн түһэр. Н. Якутскай
[Маайыс:] Мин алҕаспынан туһаммаккар көрдөһүөм этэ. С. Ефремов

1. аат.
2. Сыһыы, хонуу, хайа эмэ өттө, чааһа. ☉ Небольшой участок, кусок земли, часть какой-л. местности (напр., поляны, равнины, долины)
   Балайда барбахтаат, убаҕас оттоох, үктээтэххэ кутаҥнаан биэрэр түөлбэҕэ кэлэн тохтоотулар. П. Аввакумов
   Көҥүс икки өттө талах ойуурдардаах, ардыгар дулҕалаах түөлбэлэрдээх кытыл буолан барар. С. Васильев
   Василий бу сир түөлбэлэригэр табаарыстарын кытта үгүстүк кустуур буолара. П. Филиппов
3. Дьон олохсуйбут сирэ; ол сир хайа эмэ өттө. ☉ Населённый пункт; участок, часть, зона населённого пункта
   Таисия Захаровна балыыһаттан уон, сүүрбэ көстөөх сирдэргэ, түҥкэтэх түөлбэлэргэ ыалдьааччыларга ыҥырыкка барааччы. Л. Попов
   Нэһилиэкпит Дьооку, Хоро диэн икки түөлбэлээҕэ. «Сахаада»
   Идэтийбит булчуттар улам аҕыйаан иһэллэр, эдэр ыччат бөдөҥ түөлбэлэргэ тардыһар. «Кыым»
4. көсп. Туох эмэ буолар сирэ, түһүлгэтэ. ☉ Место проведения чего-л.
   Ыһыах түөлбэтин үрдүнэн Арай үөһэ күөрэйэн таҕыстым. Күннүк Уурастыырап
5. даҕ. суолт., фольк. Олус киэҥ, улахан. ☉ Обширный, огромный по размерам
   Аҕыс курдуулаах Алаас сыһыыны Түөрэ кэбэн кээспит курдук Түөрт кырыылаах, дүгдэли бэйэлээх Түөлбэ маҕан холумтан. П. Ойуунускай
   Миикээн ойуун, тоҕус боҕуруолаах түөлбэ хаан дүҥүрүн ылан охсон бүрдьүгүнэтэн кэбиһэ-кэбиһэ, алгыс алҕаабыта. Далан
   Түөлбэ бараан түһүлгэбитин, Ытыкмааны ыһыахпытын Күөҕү көмүс күөмэйбинэн Төрүттээтэҕим буоллун. В. Протодьяконов
   ♦ Төрөөбүт<-үөскээбит> түөлбэ поэт. — киһи төрөөбүт сирэ, дойдута. ☉ Место, где родился и вырос кто-л., родные места
   Төрөөбүт түөлбэбиттэн, төрүт буорбуттан тэлэһийтэлии сырыттым. С. Тарасов
   Биһиги сэрии да толоонугар сылдьан төрөөбүт түөлбэбитин умнубатахпыт. Н. Босиков
   Онно билбитим, төрөөбүт-үөскээбит түөлбэм барахсан ураты кэрэтин. Г. Колесов
   ◊ Түөлбэ тыла тыл үөр. — хайа эмэ түөлбэ эрэ туттар тыла. ☉ Диалект, диалектное слово, диалектизм
   Хопто өссө биир ааттаах — тыкаары, бу бүлүүлэр түөлбэ тыллара. Багдарыын Сүлбэ
   Суруйааччы саха литературнай тылыгар биллибэт, үгүс ааҕааччылар өйдөөбөт түөлбэ тылларын туттар. «ХС»

1. даҕ. Атыттарга майгыннаабат, туспа, олох атын. ☉ Не такой, как все, особенный
   [Ыстапааҥка — Манчаарыга:] Ураты суолга оҕустарбыт Уһун сордоох диэн Эн баар эбиккин... А. Софронов
   Ураты чаҕылхай халлааҥҥа Ураты күөрэгэй дьурулуо — Урукку буолбатах, ураты. Урсун
   Василий Макарович Бүөккэни одуулаан турда. Ураты киһи, мээнэ оҕо буолбатах. А. Сыромятникова
   Сүөдэр кыра эрдэҕиттэн ураты талааннааҕыттан …… бары сөҕөн барбыттара. «Чолбон»
2. аат суолт. Атыттарга майгыннаабат, ким, туох эмэ чорбойор бэлиэтэ. ☉ Отличительная черта
   Оҕонньор сүөһүлэрин хас биирдиилэрин имэрийтэлиирэ, туох эрэ уратыларын, дьээбэлэрин булан Валерий Ивановичка кэпсиирэ. Л. Попов
   Киһи-киһи уратыта — билигин да таалла илик таабырын. А-ИНА ДьБО
   Тавтология — саха поэзиятын биир суол уһулуччу сайдыбыт уратыта. ВГМ НСПТ
   Туох да уратыта суох уол. Хара көстүүм, хара хаалтыс, маҥан ырбаахы. «ХС»
3. сыһ. суолт. Туспатык, олох атыннык; кимиэхэ, туохха эмэ олох майгыннаабат гына. ☉ Особо, особенно; отлично от кого-чего-л., иначе, по-иному, по-другому
   Итини барытын ураты умсугуйан, аа-дьуо хааман налыччы көрө, иһиллии истэ …… оҕом эдэр уол. Н. Габышев
   Арай харахтара эрэ биир кэм хап-харанан эдэрдик, ураты сэргэхтик көрөллөр. С. Никифоров
   Киһи эрэ «туйахтаах» буолбат. Дьоҥҥо-сэргэҕэ туох эрэ ураты үтүө идэтинэн биллибиткөстүбүт киһи «туйахтаах» аатырар. ЧМА ЭТНББ
   Уолчааммыт ураты байбыт, …… Олорор, быһата, уол дьолго! П. Ершов (тылб.)
4. дьөһ. суолт. Тахсыы түһүгүн салайан «атыннар, (ким, туох эмэ) таһынан, үрдүнэн» диэн суолталанар. ☉ Кроме, помимо, за исключением кого-чего-л.
   Сөдүөттэн ураты бары кыраабыл тутан киирэн от мунньан ньамаластылар. Амма Аччыгыйа
   Катя кубаҕай сирэйигэр дириҥ санаарҕабылтан ураты атын чувство суохха дылы. Н. Лугинов
   Далга мустубут сүөһүнү кэлэн ааҕан көрбүттэрэ, икки сүөһүттэн ураты бары баар курдуктар. Н. Заболоцкай
   Мин аҕыйах сонун кинигэттэн ураты тугу да атыыласпаппын. КНЗ ОО
   ср. др.-тюрк. улаты ‘ещё; другой; кроме, помимо’

ыл иһит диэн курдук
— Бу туох саабыт сээбэһэ үһү, убаай? — Ыл туһан! Тукаам тугу доппуруостуугун? Суорун Омоллоон
— Кырдьык, кэлэн эрэр үһү [уу]... — Ыл туһан! Н. Заболоцкай

v. to use

n. remote place, dialect