1. такой, вот такой, точно такой; итинник кинигэ миэхэ баар такая книга у меня есть; итинник буол = стать, быть таким; кини тыла итинник вот таковы его слова; эн итинник эбиккин дии вот ты, оказывается, какой; 2. нареч. так, вот так; кини итинник эппитэ он говорил вот так; итинник буолуох тустаах или итинник буолуохтаах так и должно быть; итинник буолбат (или буолбатах ) не так; ситинник оҥор = делать точно так.

аат.
1. Кимиэхэтуохха эмэ талаһыы, тардыһыы. ☉ Стремление, тяготение к кому-чему-л., тяга
Ситинник тардыылыктаах туох дойдута эбитэй, аҕыйах хонукка да буоллар баран көрөн кэлиэххэ диэн санаа …… миэхэ көтөн түһэр. С. Руфов
Кырдьаҕас дьоҥҥо итинник бэйэ-бэйэттэн тардыылык, бэйэ-бэйэни ытыгылааһын дуу, баар быһыылаах. В. Яковлев
Сеня дьонуттан …… төһө да арахсыан баҕарбатаҕын иһин, үөрэх тардыылыга араартыыр буолла. «ХС»
2
көр тардылык. Мин эйигин киирбэтэ дии санаабытым. Эдэр киһи сырыыта тардыылыктаах буоллаҕа. Н. Апросимов
Сырыы аайы үспүйүөннэртэн саһа сатыыр эрэйэ-муҥа муҥура суох тардыылыктары үөскэтэрэ. Э. Войнич (тылб.)

туохт.
1. Туох эмэ көҕүрээбитин, тутаабытын, тиийбэтин тугунан эмэ самаан, толорон оһор, ситэр. ☉ Восполнить недостающую часть чего-л., дополнить что-л. чем-л., соединить распавшиеся части чего-л. [Куралай Кустук] тапталлааҕын уҥуохтарын кырамталарын сэрэнээн-сэрэнэн …… самсыы уурталаата. Д. Апросимов
Үтүмэхпин тоһутан кэбистим. Ситиминэн самсыы баайан бооччойо сатыыбын да, олох туора сиринэн бара турар. Нэртэ
[Биэрии] кылгас буоллаҕына, уһатан муусуканан эбэн-сабан, самсаан биэриэхпит. СДТА
2. көсп. Тус-туһунаны бииргэ холбоон кытыар. ☉ Соединять одно с другим (что-л. абстрактное), приводить в соответствие друг с другом
[Айыыһыт, иэйэхсит икки оҕоҕо] Салгынтан салааланнын диэн Салгын куту Самсыы дьалбыйбыттар, Буортан тутулуктаннын диэн Буор куту Холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыаллар буоллаҕына, бу чугас дьоннорун сатарыйбыт олохторун самсыырга тугу эмэ оҥоруон баҕарда. Софр. Данилов
Щербаков массыынаны умаппытын туһунан киһим быстах-остох кэпсээнин самсаатахха ситинник. И. Егоров
♦ Самсыы тут кэпс. — улахан тиэтэллээҕи, өрүһүлтэлээҕи оҥор. ☉ Делать что-л. неотложное, крайне нужное
Тиэтэйэн да диэн, тугу самсыы тутуохха дылы, сымыйанан. Н. Лугинов
ср. тюрк. сап ‘соединять’, кирг. самса ‘быть поставленным в ряд’

1. көр дьэбиннир
2. Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
   Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар, ол тимир суураллыы түмүгэр, күн уота көрөн, үөһэ тахсан дьэбидийэр. ДНА СХБКК
3. көр дьэбиннир
   3
   Арҕаа халлааҥҥа, кытара ууллубут чугуун курдук, күн кытара дьэбидийэн, мэлбэйдэ-мэлбэйбитинэн олоро түһэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
   Орудиелар ньиргиэрдэрин кытта тэҥҥэ ситинник өһөҕүрэ дьэбидийбит саҕах арылла түспүтэ. Софр. Данилов
4. көсп. Сөбүлээбэккэ, кыыһыран, ыар санааҕа баттатан күлүгүр, тыйыһыр (киһи сирэйин туһунан); кытаат, тимир-тамыр көрүҥнэн, тымный (куолас, харах). ☉ Темнеть, мрачнеть, каменеть, стать суровым, твердым, холодным (о лице, голосе, взгляде), стекленеть (о глазах)
   Уулаах Атах ороҥҥо Саһааннаах олорорун көрөн, хаана-сиинэ дьэбидийэ түстэ. Эрилик Эристиин
   Абыраамап, суоһуран, …… тимир-тамыр көрдөҕүнэ, дьэбидийбит куоластаннаҕына, Маппыр торуттар, сүрүн-кутун баттатар. Л. Попов
   Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан, тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов
   △ Кытаанах, тыйыс хааннаах, ыарахан майгылаах буол. ☉ Иметь суровый, непреклонный, упрямый, тяжелый характер
   Айдар - дьэбидийэн түһэн, кытаанах киһи. Н. Лугинов
   △ Тымныы тыыннан, тымный, киһи кутасүрэ тохтообот буол. ☉ Холодать; становиться неуютным, необжитым (напр., о заброшенном жилье)
   Халлаан күнтүүн дьэбидийэн, уорастыйан испитэ. Далан
   Бэһиэлэйэптэр …… балаҕаннара аһаҕас түннүктэринэн одуулаһан дьэбидийэн турар. Амма Аччыгыйа

1. нареч. (таким образом) оннук, ол курдук, ити курдук, бу курдук; именно так чахчы ити курдук; сделай так же эмиэ ити курдук оҥор; 2. нареч. (как нужно) сөп, сөпкө, ситинник; не так сыыһа; ты делаешь это не так! — Всё так! эн маны сыыһа оҥороҕун! — Барыта сөп; 3. нареч. (без последствий, без изменений) мээнэ, таах; так это не пройдёт ити таах хаалыа суоҕа; 4. нареч. (без особых намерений) таах, көннөрү; я сказал это просто так мин итини көннөрү эппитим; 5. нареч. (до такой степени, настолько) оннук, оччо; я так много ходил, что едва стою на ногах атахпын нэһиилэ уйан турабын, оннук элбэхтик хаамтым; 6. нареч. (тогда, в таком случае) онон; работу доделал, так можно и отдыхать үлэни оҥорон бүттүм, онон сынньаныахха да сөп; 7. нареч. (действительно, подлинно) кырдьык, чахчы; он хитёр, уж это так кини киитэрэй, ол кырдьык; 8. частица разг. (ничего особенного) таах, мээнэ; что с тобой? — Так. туох буоллуҥ? — Ээй, таах; 9. частица (следовательно, значит) онон, итинэн, ол аата; так ты женат? онон эн кэргэннээххин?; так ты мне не веришь? онон эн миэхэ итэҕэй-бэккин дуу?; 10. союз (вследствие этого, потому) онон; мясо не жирное, так ты не покупай эт көтөх баҕайы, онон атыылаһыма; так как быһыытынан; 11. союз (но, однако) да, ол гынан баран; говорил я, так ты слушать не хотел мин эппитим да, эн истиэххин да баҕарбатаҕыҥ; 2. частица ограничительная чэ биир; приду так часа в три чэ биир үс чааска кэлиэм; 13. частица (например) ол курдук; в Ашхабаде климат жаркий: так температура в тени доходит до сорока градусов Ашхабад олус итии климаттаах: ол курдук температура күлүк сиргэ түөрт уон кыраадыска тиийэр; и так (и без того) онто да суох; и так далее (и т. д.) уонна да атын (уо. д.а.); не так ли? оннук буолбат дуо?; так себе таах сибиэ; так точно воен. ситигирдик, соннук; за так прост. босхо, мээнэ; так и есть дьиҥэ да оннук; так называемый диэн ааттанааччы.