прил. (о масти лошадей) өлбөөркөй кугас (үрүҥ сиэллээх кутуруктаах ара-ҕастьагы сылгы).

дьүһ. туохт. Модьутаҕа, намыһах буолан көһүн. ☉ Быть, казаться крепким, небольшого роста, приземистым
Аттара бороҥ күөннээх, уһун сиэллээх-кутуруктаах, ньидьийбиккэ дылы дьүһүннээх бэрт чычаас сылгы этэ. Н. Түгүнүүрэп

даҕ. Сырдык араҕас (сылгы сиэлин, кутуругун этэргэ). ☉ Светло-жёлтый (о хвосте и гриве лошади)
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаҥкырыын сиэллээх, кутуруктаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтаах. ПИС СТС
Сиэлинэн, кутуругунан арааран эмиэ туһунан дьүһүннүүллэр, холобур, чаҥкырыын сиэллээх, кутуруктаах хара көҕөччөр. ОМГ ЭСС
ср. п.-монг. чангкир ‘беловатый, синевато-белый’

сэксэй 3 диэнтэн дьаһ
туһ. Охоноон бэйэтин сааһыгар холооно суох сымсатык ат үрдүгэр таҕыста уонна айаннатан сэксэтэ турда. Л. Попов
Уһун сиэллээх-кутуруктаах намыһах маҥан аты мииммит киһи тыа быыһынан айаннатан сэксэтэн иһэрэ. В. Яковлев

даҕ. Буулурга маарынныыр, буулур эрээри, онто чуолкайа, чаҕылхайа суоҕа. ☉ Похожий на буланого, чалого; неярко выраженный буланый
Доҕоттоор, көҕөччөр арааһа хаһый, аахпыккыт дуо-о? Хара сиэллээх кутуруктаах көҕөччөрдөр; уу көҕөччөр, күөх көҕөччөр, буулуурдуҥу көҕөччөр, саалыыр көҕөччөр, харатыҥы көҕөччөр. АНВ СТУ
Кулуна буулуурдуҥу дьүһүннээх. М. Шолохов (тылб.)

даҕ. Тунаархай, тунааран көстөр, чаҕылхайа суох (ханнык эмэ өҥ туһунан этэргэ). ☉ Неяркий, бледноватый (о цвете)
Бу өркөөҥү араҕас өҥнөөх үөн-көйүүр кынатын тириитиҥи хаппаҕар быдьынат ойуулаах. ББЕ З
[Саха сылгытыгар] сур өҥ: сырдык өҥнөөх сур, сороҕо орохтоох систээх, хара сиэллээх-кутуруктаах, сиэлин таһа бэйэтин өҥүнэн ардайдаах. Туйахтара хара буолбат, бороҥ өркөөҥү буолар. «Кыым»
△ Бороҥнуҥу, бороҥ буолан көстөр. ☉ Сероватый, имеющий сероватый цвет, оттенок
Улахан эрээри айа сиһин курдук өҕүллүбүт киһи бороҥ таҥастаах, баттаҕа эмиэ өркөөҥү буолбут. А. Сыромятникова

даҕ.
1. Харатыҥы сиэллээх, кутуруктаах, сиһэ туртаҕар, кытархайдыҥы саһархай бороҥ (сылгы дьүһүнэ). ☉ Светло-рыжий с чёрным хвостом и гривой, буланый (о масти лошади). Саалыр кулун. Саалыр соноҕос
□ Саалыр биэ үүтүн Сайа ыатан ыланнар, Саар ыаҕас муҥунан Саамал кымыс оҥороннор, Санааларын наскыппыттар. Күннүк Уурастыырап. Хоҥхочоҕун үрдүнэн систэри тилийэ лаппа туртайан, онтон атыныгар үрүҥ нуолур түүтэ элэгэлдьийэн көстөр, кутуруга, сиэлэ, сыҥааҕа итиэннэ уопсай түүтүн кылаана барыта кытаран көстөр буоллаҕына, саалыр сылгы диэн этиллэр. Сылгыһыт с.
2. Саһарымтыйар маҥан (хол., киһи баттаҕын этэргэ), сырдык араҕас (көтөр, үүнээйи дьүһүнүгэр). ☉ Светлорыжий или бледно-жёлтый (о цвете волос, окрасе птиц и окраске растений)
Санаа-оноо хара соно Санныбар бүрүллэн, Саастыыларым иннинэ Саалыр чанчыктаабыта. С. Васильев
Сээркээн сэһэн, Киргил кэтэх, Саалыр чанчык… Түөнэ Моҕол Хааннаах Хатан Тэмиэрийэ Тойон эһэкэм, Аһаа-сиэ. Тоҥ Суорун
Саалыр талах чыычааҕа «Самыыр түстүс!» — диэн тыллаах. С. Данилов
ср. монг. саарал ‘серый, пепельный’ (о масти), др.-тюрк. чал ‘серовато-белый, пепельно-белый, чалый’, кирг., алт., тат. чал ‘седой; седина’

даҕ.
1. Бөдөҥ маҥан ойуулардаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар). ☉ Пегий (о масти оленей, лошадей)
Бэйэтэ, уу-дьоруо элэмэс атын үрдүгэр түһэн, кыараҕас суол устун тэптэрэ турда. А. Фёдоров
Быйыл саҥа төрүүр элэмэс туҥуй биэ улаханнык ыарыыламмыт. ПДН БС
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
2. Эриэн, эбир дьүһүннээх, өҥнөөх (сүөһү, кыыл-сүөл туһунан). ☉ Пятнистый, пёстрый (о рогатом скоте, о зверье)
[Кыыс оҕо кэлбитин] Элэмэс тириигэ Эрийэ тутан, Эриэн ситиинэн Эргитэ баайан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Талахтар быыстарынан саҥа түүлээн эрэр элэмэс куобахтар элэҥнэһэллэрэ. Далан
Ол курдук кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
◊ Буулур элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх. ☉ Чалопегая (о масти лошади)
Кугас элэмэс көр кугас. Бөлөнүүскэй уола Сындыыс диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Күөх элэмэс көр күөх I. Кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй] эҥээргэ бүгэн аһыы турар, арҕаһа баастаах, сүр чычаас, күөх элэмэс аты тутаары: «Ыы, барахсан, тохтоо, ситигирдик, ту-ур», — дии-дии, сэмээр лэппэрдээн чугаһаата. П. Аввакумов. Кыталык элэмэс көр кыталык. Сотору күлэрин тохтотон, кутуран куллуһутта: «Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идимэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор!» Күннүк Уурастыырап
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаҥкырыыт сиэллээх, кутуруктаах, чаккырыас харахтаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтааҕа. ПИС СТС. Сур элэмэс — хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн (сылгы дьүһүнэ). ☉ Мышасто-пегая (о масти лошади). Тураҕас элэмэс көр тураҕас II. Эһэм тураҕас элэмэс атыгар олорон айаннатта. Хара элэмэс — хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах (сылгы дьүһүнэ). ☉ Вороно-пегая (о масти лошади)
[Саллааттар] хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов
Инникитэ чоккуруос харахтаах хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор өҥө суох килэгир харахтарынан икки өттүн чинчилиирдии көрүтэлээн иһэр. «ХС»
ср. чув. оламас ‘полосатый’, др.-тюрк. ала киши ‘человек, страдающий болезнью витилиго’

тыаһы үт. туохт.
1. Биир күдьүс уһун, тохтоло суох күүстээх, улахан тыаһы-ууһу таһаар (хол., уу тыаһа). ☉ Производить слитный глухой раскатистый звук, рокотать (о воде)
Хайаттан түһэн барылыыр үрэх Тааһынан тамнанар идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Күүстээх күрүлгэн өрө барылаан, тохтообокко киэҥ байҕал диэки эҥсиллэн барар сүдү күүстээх айылҕа биир кэрэ айыыта эбит. П. Чуукаар
Өрүс үрдэ, тугу барытын тоҕута солуох айылаахтык халҕаһалыы анньан, аллара диэки ахсымнык барылыы устан барда. П. Филиппов
2. Айаҕыҥ муҥунан улаханнык хаһыытаа, ытаа. ☉ Кричать во весь голос; громко плакать
Натааһа хаһата халыйан, Көбүөхтээн, күөрт курдук аҕылыыр. Хамначчыт Маайаны балыйан, «Уллуҥу уордуҥ» диэн барылыыр. Эрилик Эристиин
Эмискэ, таһырдьа Уллуҥаҕы аннынан ньириһийэр, Ууну, тыаны улаҕатынан уораһыйар Кыһыл оҕо саҥата ытаата, Баччыр оҕо саҥата барылаата. С. Васильев
3. Тыастаахтык тыбыыран муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко фыркать (о лошади)
Массыына аттара барылаат, айаҥҥа дыыгыныы тыҥыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Атыыр барылыыра, оҕус мөҥүрүүрэ, – Мин хоһооммор олох тойуга буолан …… кутулунна. «ХС»
4. көсп. Элбэх буолан кэккэлээ, хойдон көһүн (ахсаан өттүнэн). ☉ Выстроиться в ряд, собираться во множестве
Күөл кытыытыгар барылаан турар үөр сылгы ортотуттан хойуу уһун сиэллээх кутуруктаах сур атыыр утары ыстанан таҕыста. В. Протодьяконов
Эмискэ моонньоҕон үөрэ кырылаан, Элбэхтик тула элиэтээн, Ыраах, уу ортотугар барылаан түстэ, Ыһыллан кытыы диэки уһунна. С. Васильев
Биир аһылыктаах ахан күөл кытыытыгар түһэргэ бэрт тоҕоостоох сиргэ, араас кус бииһин уустара барылаан олороллор эбит. Р. Кулаковскай

I
туохт., эргэр. Хойдон, бүөлэнэн сүүрбэт буол, бобулун (хааны эбэтэр убаҕас тугу эмэ өтөн сүүрэрэ тохтуурун этэргэ). ☉ Переставать течь, просачиваться сквозь что-л., загустевая или в результате закупорки какого-л. отверстия (о крови и жидкостях)
Дьиэ бөҕүөҕэр диэри түстэ [ардах]. ПЭК СЯЯ
II
аат.
1. Мал туһата суох буолбута, быраҕыллыбыта эбэтэр туох эмэ сыыһа. ☉ Негодные остатки вещей, то, что выброшено как ненужное, а также сор от чего-л., отбросы, мусор. Бөх иһитэ. Бөҕү тох
□ Барарыгар: «Бөххүтүн уматыҥ
Хоруолаах маһы дьиэ ааныгар быраҕымаҥ», — диир. А. Федоров. Кини [Пепе] манна күнү күннээн Сыыһы, бөҕү таһар, Корзинката олус сүүнэ, Ыарахана да баһаам. С. Данилов
2. кэпс. Киһи улахан сыаната суох утары туттар таҥаһа-саба, кыра мала. ☉ Белье, одежда и другие мелкие вещи повседневного пользования, пожитки, манатки
Сатыы саппырдаһан иһэр саллааттар ортолоругар бүлүмүөттэри уонна ол-бу бөхтөрүн тиэйбит хас да сыарҕа иһэр. Амма Аччыгыйа. Таал-Таал эмээхсин бэйэтэ, сүөгэй ыаҕаһын кэтэн баран, бөҕүгэр сытар буолуо. Саха фольк.
тюрк. бок
♦ Дьиэ бөҕө кэпс. — дьиэтиттэн ханна да тэйбэт, дьоҥҥо-сэргэҕэ сылдьыбат киһи. ☉ Человек, который все время сидит дома, не бывает в обществе
«Миэхэ, дьиэ бөҕөр, туох кэпсээн баар буолсуу. Оттон эйиэхэ инии, сэһэн сиэллээҕэ-кутуруктааҕа», — Ааныс эмээхсин унаарытта. Э. Соколов.
◊ Бөх тоҕор сир — бөҕү-сыыһы, куһаҕаны тиэйэн таһааран быраҕар, мунньар сир. ☉ Место, куда вывозят, выбрасывают мусор, нечистоты, свалка. Бөх тоҕор сири саас аайы уоттууллар