несов. см. скатиться.

нареч. разг. кулахачыйан; скатиться с горы кубарем хайаттан кулахачыйан түс.

субурус гын = момент.-однокр. от субуруй = а) моментально потянуться, протянуться (напр. о дыме после ружейного выстрела); б) быстро скатиться, покатиться (напр. о слезинке).

1) катиться; төкүнүйэн түс = скатиться вниз; 2) кататься, валяться; сиргэ төкүнүйүмэ не валяйся по земле; не валяйся по полу; 3) перен. разг. решительно отказываться, отказываться наотрез; киһим төкунүйэн кэбистэ он категорически отказался (сделать что-л.).

тыаһы үт. туохт.
1. Үөһэттэн ыһыллан түс, тоҕун (туох эмэ бытархай, кытаанах, хол., буор туһунан), эбэтэр үөһэттэн сылдьырыйан түс; буору кытта түс. ☉ Сыпаться сверху или сползать, соскальзывать сверху сплошным потоком, лавиной (о чем-л. мелком и твердом); скатиться вместе с лавиной
Түөрт этиҥ түспүтүн курдук, тыас тыаһа дэлбэритэ барда, ийэ буор сирэ доргуйан титирии түстэ. Санаатыгар балаҕанын даҥа сирэйигэр куккуруу тоҕунна. П. Ойуунускай
Микиитэ тыына хаайтарарга дылы гынна, балаҕаныттан таҥнары куккураан түстэ. Амма Аччыгыйа
Балаҕан үрдүн буора тохтон куккураата, хаппыт буор киһи таныытын кычыгылатар гына өрө бурҕайда. ӨӨККҮ
2. Үөһэттэн саккыраан түс; мэһэйдээх, чычаас сиргэ сүүрэн чаккыраа, чырылаа. ☉ Стекать, струиться сверху, журча; течь по каменистому дну, вдоль каменных берегов, издавая характерное журчание
Үрүччэ таас эмпэрэттэн таҥнары куккуруур уонна тыһыынчанан таммах буолан ыһыллар. И. Данилов. Кумахтаах чаарга, чычааска Куккуруур сүүрүк эттэ: — «Утаппытыҥ буолуо куйааска, Бу баар тымныы уу, кэл бэттэх!» Баал Хабырыыс
Өрүс таастаах биэрэктэрин сайар сүүрүк сыыгыныы куккуруур курдук тыас, икки кулгаахпар үйэ тухары иҥэн, дьиэтийэн хаалбыта. Н. Абыйчанин

туохт.
1. Көхсүгүнэн сиргэ үҥкүрүйэн түүгүн ыраастан, оҥоһун (үксүн сылгы, ыт, эһэ туһунан). ☉ Лежа на спине, перекатываться с боку на бок, очищая, разглаживая шерсть (обычно о лошадях, собаках, медведях)
Сүүрбэттэн тахса сылгы киирэн бөлүүн түүнү быһа хомуттар, бурдугу бүтүннүү, …… үлтү тэпсибиттэр, ибили күөлэһийбиттэр. В. Протодьяконов
Үөрдэ эһэ, көнньүөрдэ, Үҥкүрүйдэ, күөлэһийдэ. Ф. Софронов
Ыттар бары туран тыыллаҥнастылар, хаарга күөлэһийдилэр. Н. Габышев
2. кэпс. Тиэрэ түһэн уһуннук, тугу да гыммакка сыт, таалалаа. ☉ Нежиться, валяться вдоволь
Мин саҥа охсуллубут сииктээх окко күөлэһийэбин. Далан
Мэхээчээн үс күн субуруччу, булка тахсыбакка, наара оронугар күөлэһийдэ. В. Протодьяконов
Сайын барахсан сиигигэр сиэл, самыырыгар сайҕан, сылааһыгар сыламнаа, күөх кырсыгар күөлэһий. С. Васильев
3. Үҥкүрүйэн, төкүнүйэн түс. ☉ Перекатываться, кувыркаться; скатиться кубарем
Моойтоон эрэйдээх сарылаабытынан аллара диэки күөлэһийдэ. Е. Макаров
[Миша] Сэмэни тимиринэн сирэйгэ бырахта уонна аппа түгэҕин диэки күөлэһийдэ. БТТ
4. Биир ойоҕоскуттан атын ойоҕоскор ыараханнык эргилин (улахан суон киһини этэргэ). ☉ Тяжело переваливаться, перекатываться с боку на бок (о большом грузном человеке)
Онуоха айыы бухатыыра үс төгүл күөлэһийэ түстэ да [сордоҥ балык буолла]. Ньургун Боотур
[Пуд Ильич] күөлэһийэн туран туус көрдүү түөһүлүннэ. Далан
«Тиэргэҥҥэ даа?» — күөлэһийэн турда, хараҕын сотунна. Н. Заболоцкай
5. көсп. Дьон бэлэмигэр кыһалҕата суох сылдьан аатыр-сураҕыр. ☉ Используя чужие заслуги, достичь славы, известности
Көҥүлгэ күөлэһийбит туох да дьалаана суох дьон. «ХС»
Колосовыҥ үлэни-хамнаһы сатабыллаах тэрийээччи аатыран, албан аат үрдүгэр күөлэһийэр. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Саҕахха түс (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт (о солнце)
[Күн] Күөх саҕахха Күөлэһийэн истэ. А. Бродников
Күн күөлэһийэн эрдэҕинэ, Ньургустаана Бүөр бөһүөлэккэ тиийдэ. В. Протодьяконов
ср. п.-монг. көлбийе ‘валяться, кататься’

I
туохт.
1. Үөһэттэн таҥнары дьулурҕатык сыыр устун туох эмэ тэрилгэ олорон, анньынан (хол., салааскаҕа, хайыһарынан) эбэтэр төкүнүйэн түс. ☉ Скатиться с горы на большой скорости
Оҕонньор сыыһа туттан, уолу үрдүнэн сырылыыр. Күннүк Уурастыырап
Очурдарга охсулла-охсулла, сыыры таҥнары сырылаан түһэн истим. Т. Сметанин
Турар очуостар төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай
Сыыры таҥнары хайыһар сыыйылла сырылаата. АЕ СТ
2. көсп. Олус күүскэ итий, куйааһыр, сыралҕаннаах буол (хол., куйаас күн туһунан). ☉ Излучать жар, пылать жаром, быть очень жарким, знойным
Куйаас түһэн сырылаан эрэр. Н. Заболоцкай
Көхсүнү кэҥэтэр көй куйаас түһэн сырылаабыт. Н. Түгүнүүрэп
От үүммүт даҕаны, Уот куйаас сырылыыр! Аһыҥа баҕайы Хотуурун сытыылыыр. Баал Хабырыыс
II
1. тыаһы үт. туохт. Быыстала суох биир кэмник «сырр» диэн эрэр курдук тыаһы таһаар. ☉ Шипеть, шкворчать; трещать
Кус кынатын тыаһа сырылаан кэлэн уҥуор от саҕатыгар түһэн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Сотору чаанньык оргуйан сырылаата. С. Никифоров
Сылабаар оргуйан буруолаата, Алаадьы буһан сырылаата. С. Васильев
2. көсп. Олус күүһүр, чуҥкунуур тыастаах буола дөйүөрэ тоҥ (тымныыны, тымныы салгыны этэргэ). ☉ Звенеть, трещать (о морозе)
Халлааммыт тымныыта сырылаан Аан туман оргуйа турбута. Эрилик Эристиин
Тоһуурга сытааччылар …… тыыннахтарына, тымныы сырылыыра эрэ иһиллэр. В. Протодьяконов
Кыһыҥҥы ыыс-быдаҥҥа киһи тыына сыыгыначчы сырылыыра оту ыһан эрэр тыаска холонор. КНП КУуА
ср. кирг. шырылда ‘трещать, шуршать, журчать’, каракалп. шырылдау ‘пищать, издавать писк’, сырылдау ‘клокотать (в груди, в горле)’