көҕөрт диэнтэн төхт
көрүҥ. Көнө хонууларбытын Күн аайы …… Көҕөрдүтэлээн кэбистэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардах түһэн сквердэри барыларын көҕөрдүтэлээн кэбистэ. «ХС»

предлог с род. п. 1. (посреди) ортотугар, үөһүгэр; среди площади разбит сквер площадь ортотугар сквер оҥоһуллубут; среди ночи түүн ортотугар; 2. (между) иһигэр, быыһыгар; дом среди сосен бэстэр быыстарыгар дьиэ турар; 3. (в среде, в кругу кого-л.) ортотугар; среди избирателей быыбардааччылар ортолоругар.

сэрбэй диэнтэн холб. туһ. Сэрбэспит, килэспит муҥнаахтар, Өрбөх суумкалана-суумкалана, Оскуолаларыгар сырсаллар. С. Данилов
Хаар чараас буолан, дулҕалар төбөлөрө сэрбэһэн көстөн тураллара. ИКДь
Сибэкки кэриэтэ сэрбэспит Детсаад оҕолорун сиэтэн, Ылааҥы күөх сквергэ кэллибит, Бары да эгдэйэ үөрэн. «ХС»

даҕ.
1. Олус кэтит, кыараҕаһа суох, улахан, нэлэмэн. ☉ Очень широкий, просторный (улица, дом)
Киэҥкуоҥ уулуссалар, күп-күөх сквердэр — барыта дьон сынньанарыгар, үчүгэйдик олороругар ананар. И. Федосеев
Холкуостаахтар дьиэлэрэ …… эчи киэҥнэринкуоҥнарын, үрдүктэрин. НД ДК
2. Олус холку (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Свободный, просторный, мешковатый (об одежде)
[Оксана] фашистар кэлэннэр …… кистэнэн, киэҥ-куоҥ таҥаһынан …… саһан сылдьар буолта. Суорун Омоллоон
Киэҥ-куоҥ ыт саҥыйахха сууланан …… тиэрэ түспүт киһи. Н. Габышев
Сахаараҕа …… олохтоох нэһилиэнньэ күн сыралҕаныттан быыһанаары сырдык дьүһүннээх, киэҥ-куоҥ уһун таҥаһы таҥнар. КВА МГ

I
1. даҕ.
1. Хас да суолга, хас да көрүҥҥэ арахсар. ☉ Разный, различный, разнообразный
Клумбаҕа араас кыһыл, күөх өҥнөөх сибэккилэр долгуһа тураллара. Амма Аччыгыйа
Биир күн устатыгар мин төһө-төһө араас эгэлгэни көрдүм! Суорун Омоллоон
Өтөрүнэн ыал олохсуйбатах, булчут эрэ сылдьар, үрэх баһа дойду — араас булт-алт, кыыл, саһыл уйата. М. Доҕордуурап
Мин оскуолабар опытнай учаастак тэрийэн, араас үүнээйилэри үүннэриэм. С. Ефремов
2. Ханнык эрэ бэлиэнэн уратылаһар, тугунан эмэ арахсар. ☉ Различающийся по каким-л. признакам, отличающийся чем-л.
Араас саҥалаахпыт, быһыылаахпыт, дьүһүннээхпит. Амма Аччыгыйа
Биһиги тыаларбытыгар көҥдөйгө төрөөччү сүүрбэ араас көтөр кынаттаах баар. Далан
Араас суол массыыналары көрбүтүм. Идэбинэн сайынным диэххэ сөп. С. Ефремов
Саргылаан түөрт сыл устатыгар үгүс араас омук устудьуоннарын кытта бииргэ үөрэммитэ, бииргэ сылдьыбыта. Софр. Данилов
3. Эҥин-эҥин, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах. ☉ Всякий, всевозможный, какой можно себе представлять
Онуоха айылҕа бэйэтигэр баар араас күүстэри баһылаан, үөрэх күүһүнэн айылҕаны кыайыы ситиһиллибитэ уонна ситиһиллэ турар. М. Доҕордуурап
Бу манна мин төбөбөр араас санаалар кииртэлиир буолаллара, ол аайы туох эрэ биллибэттэн дьиксинэн сүрэҕим хамсыыр буолар этэ. С. Ефремов
[Ньукулаас] Туркулаах үрэҕэр эдэр эрдэҕиттэн абаҕатыныын бултаабыт араас түгэннэрин санаталаата. С. Никифоров
2. аат суолт.
1. Ол-бу, эҥин барыта. ☉ То-сё, всякая всячина
Кини бэрт дириҥник арааһы толкуйдуурга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Мин эмиэ бу сквери таптыыбын, Дуоһуйа хаһыат ааҕабын. Арааһы аттара саныыбын. Ээлдээл да буолан хаалабын. Баал Хабырыыс
Аҕаа, эн тускунан дьон арааһы саҥарара истиэхпэр олус куһаҕан. С. Ефремов
2. мат. Көҕүрэтии түмүгэ. ☉ Результат, итог вычитания
Арааһы эбэргэ маҥнай көҕүрэтиллээччини эбиэххэ уонна ол түмүгүттэн көҕүрэтээччини көҕүрэтиэххэ сөп. БАН А
♦ Араас (арааһынай) буол — сиэри-майгыны сүөргүтүк кэһэрдии тутун. ☉ Вести себя неприлично, неэтично, дать повод людям осудить себя
«Пахай, бачча кырдьан баран араас буолан», — Катя күлэн кэбистэ уонна Пуд Ильич күөйэ туппут илиититтэн мүччү көппүтэ. Далан
«Мирон!? Иирбит, биитэр Холуочуйан араас буолар. Тур!» — диир, кэрэ бэйэтинэн Туруору көрөн турар. С. Данилов. Араас диэ — ол-бу сымыйаны, буолары-буолбаты кэпсээ. ☉ Рассказывать всякую неправду, несуразицу
Кыайар уола араас диэҥҥин! Оттон ойоҕуҥ өйүөлэн диэбэтэҕэ дуо? Н. Неустроев
Ону баара араас диэн куттааннар, айыы да, манна [алааска] туох кэллэҕин? Н. Заболоцкай. Уон араас буолума көр уон. Эҥин араас буолан көр эҥин
◊ Уон араас көр уон
II
ситим т., кэпс. Өскөтүн, өскө (туох эмэ оҥоһуллар усулуобуйатын көрдөрөр). ☉ Если (выражает условие совершения какого-л. действия)
Араас мин таптыыбын да, сокуон буолуох тустаах. Н. Неустроев
Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
III
төһө ахс. аат., кэпс. Биир (ахсааны ааҕыыга). ☉ Один (в счете чего-л)
Дьарыпылаан [киһи аата] биир кирпииччэни ылан баран: «Чэйиҥ, оҕолоор, — араас, дыбаа!». С. Ефремов

аат.
1. Бэйэни харыстаммакка, эр санаа, хорсун быһыы, килбиэннээх үлэ үтүө холобурун көрдөрөн албан аатырбыт киһи. ☉ Герой (человек, совершивший подвиг)
Сөмөлүөт иһиттэн гражданскай сэрии геройа Г.В. Егоров ойон тахсан трибуна диэки дьулуруйда. Амма Аччыгыйа
Норуот олоҕор, норуот сүрэҕэр герой өрүү тыыннаах. Софр. Данилов
2. Тугунан эрэ чорбойон, дьон болҕомтотун тарпыт киһи. ☉ Герой (лицо, чем-л. отличившееся и привлекшее к себе внимание). Остуоруйаҕа олохтон ситимнээх быһыы-майгы геройдарын тустарынан уустаан-ураннаан кэпсэнэр. Саха сэһ
1977
Маннык [көтүмэх, ыһыллаҕас] оҕо туһунан төһөлөөх элбэхтик суруллубута буолуой? Эмиэ туһугар «солбуллубат» герой. ОАП ИиЭУО
3. Уус-уран айымньыга суруллар дьонтон сүрүннүүр киһи уобараһа. ☉ Герой (главное действующее лицо в романе, пьесе и т. д.)
«Сааскы кэм» арамаан геройа - Микиитэ Лэглээрин. «Бронепоезд 14-69» сэһэн кылаабынай геройа хомуньуус Пеклеванов буолар. Софр. Данилов
◊ Биһирэмнээх (биһирэбиллээх) герой көр биһирэмнээх
[В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэрэ» арамааныгар] Ирбитин, Тугутов уобарастарынан эргиччи биһирэмнээх геройу айарга холоммута. ПБН БЭДь
Нуучча классиктара бэрт элбэх умнуллубат биһирэбиллээх геройдары айбыттара. ВГМ НСПТ. Герой-ийэ - уон уонна онтон элбэх оҕону төрөтөн ииппит ийэ. ☉ Мать-героиня
Ийэлэрэ аҕыйах сыллааҕыта герой-ийэ буолбута. М. Попов. Герой-куорат - Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр ураты хорсун быһыыны оҥорбут дьонноох куорат. ☉ Город-герой
[Кэбээйиттэн төрүттээх Н. Дмитриев] герой-куорат Севастополь бочуоттаах гражданина. «Саха с.». Былааны аһара толорон бастаабыт комсомолецтар кыайыыларын герой-куорат Москва чиэһигэр анаатылар. «Кыым». Лирическэй герой лит. - поэт лирическэй айымньыларыгар тугу этэрин бүтүннүү түмэн этээччи уус-уран уобарас. ☉ Лирический герой
Тимофей Сметанин лирическэй геройа биһиги улуу аармыйабытын кытта албан ааттаах суолу тэлсэр. Софр. Данилов
Поэма лирическэй геройа түҥкэтэх оҕонньор буолбатах. Эрчимэн. Россия (Советскай Союз) Геройа - ураты хорсун быһыыны оҥорбут, килбиэни көрдөрбүт киһиэхэ Россияҕа (урут ССРС-ка) иҥэриллэр бочуоттаах аат. ☉ Герой России (Советского Союза)
Россия Геройа А. Рыжиков аатынан сквер үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһылынна. Ф.К. Поповка сахалартан бастакынан Советскай Союз Геройун аата иҥэриллибитэ. Уоллара Владимир Советскай Союз Геройа буолбутун туһунан докумуону аймах-билэ дьоно сэрии бүппүтэ сүүрбэ сыл ааспытын кэннэ туппуттара. ВФИ ССГВЛ. Социалистическай Үлэ Геройа ист. - норуот хаһаайыстыбатыгар, культураҕа, наукаҕа, государственнай-общественнай олоххо ураты үтүөлээх киһиэхэ иҥэриллэр бочуоттаах аат. ☉ Герой Социалистического Труда
1938 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Социалистическай Үлэ Геройун аата олохтоммута. А. Данилов
[Мэҥэ Хаҥаласка] оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн сыллата Социалистическай Үлэ Геройа Е.И. Новгородова биригээдэтэ хомуйар. ПДИ КК

1. аат.
2. Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр тириилэрин бүрүйэ үүнэр сымнаҕас бүрүөһүн, сабыы. ☉ Шерсть, мех (у животных); пух, пушок, перья (у птиц)
   Күтүр улахан эһэ, кыыһыран арҕаһын түүтүн адьырыппытынан ардьыгыныыардьыгыныы сүүрэн маҕыйан иһэр эбит. Т. Сметанин
   Түү сүөһүнү тымныыттан уонна бааһырыыттан харыстыыр. СИиТ
   Кус дабыдалларын төрдүттэн хаантан чопчулаһа силимнэспит түүлэрин сэрэнэн араартаата. «Чолбон»
   △ Оннук сабыы, бүрүөһүн биир утаҕа. ☉ Пушинка, шерстинка
   Сыттыгын түүтэ баттаҕар иилистибит. Амма Аччыгыйа
   Кыра түү сыстыбытын бэркэ кыһанан ыраастаабыта. А. Фёдоров
3. Киһи тириитин сорох өттүн сымнаҕас биитэр хатыылаах бүрүөһүнэ, сабыыта. ☉ Волосяной покров некоторых частей тела человека
   Ханан да түү сыстыбатах малаҕар сирэйдээх лааһайбыт оҕонньор. Амма Аччыгыйа
   Сирэйэ барыта бар түү. Күннүк Уурастыырап
   Перовскай курданарыгар диэри сыгынньахтаммытыгар, түөһүн хойуу түүтэ көһүннэ. Л. Попов
4. Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр таҥастаммыт тириилэрин сымнаҕас бүрүөһүнэ, сабыыта. ☉ Обработанный мех, шерсть, пух животных и птиц
   Саҕынньах сиэхтэринэн даллас гыныытыгар, түүтэ ыһылла түстэ. Амма Аччыгыйа
   Кини сонун түүтүн таһыгар гына тикпиттэрэ. Суорун Омоллоон
   Түүтэ баранан эрэр сылгы тыһа этэрбэстэрин тэбээн тибиргэтэр. М. Доҕордуурап
5. кэпс. Үүнээйи киһи хараҕар көстөркөстүбэт сымнаҕас бүрүөһүнэ биитэр сиэмэтэ. ☉ Пух, пушинка (растения)
   Мин түннүгү ыйбытым, онно күп-күөх халлааҥҥа тирэх түүтэ көтөрө. ЫДЫа
   Мастар быыстарынан маҥан түүлэр көтөллөр. «Чолбон»
   Сквердэр тирэх мас ньаарсын түүтүнэн бүрүллэллэр. «ХС»
6. даҕ. суолт. Таҥастаммыт түүлээх тирииттэн тигиллибит (хол., тас таҥас) көтөр түүтүттэн оҥоһуллубут (хол., сыттык). ☉ Сшитый из шерсти шерстяной, пуховый (напр., о верхней одежде); изготовленный из пуха, перьев (напр., о подушке). Түү үтүлүк. Түү этэрбэс. Түү мээчик
   □ Хаппытыан сааһыгар таҥныбатах түү таҥастаммыт. А. Софронов
   Тогойкин сааны туппутунан остуолга кэлиитигэр Өкүлүүн түү былааты бүрүнэн таһырдьа тахсан барда. Амма Аччыгыйа
   ♦ <Кур> түү курдук кэпс. — бэрт кэбэҕэстик, кыһалҕа оҥостубаттыы. ☉ С большой лёгкостью, запросто, играючи
   Баһыахтыыр Балбаара дьулааннаах Сыллай Луханы кур түү курдук этэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Кэлиҥ эрэ бэттэх, тустуоҕуҥ, эһигини баҕас кур түү курдук быраҕаттыа этим. Эрилик Эристиин. Түүтүн үргээ — кими эмэ улаханнык мөх-эт, саҥар, кириитикэлээ. ☉ соотв. дать дрозда
   Ыстатыйаны муньахха дьүүллээтилэр, түүбүн үргүүр былааннаахтар. В. Яковлев
   Буҕаалтыр Кутуукап, хонуу үлэһитэ Даайыс тыл эттилэр, Матаҥныырабы түүтүн үргээтилэр. В. Протодьяконов
   ◊ Ньуолах (көп) түү — тирии кырсыгар баар чараас, ньаарсын түү. ☉ Подшёрсток. Кыыс куһун ньуолах түүтүн үргүү олорор. Обот түү (быччархай) көр обот. Ийэтэ кыыһыгар үргүү олорор куһун обот түүтүн көрдөрдө
   □ Куһу ылаат обот түүтүн үргээт, үрүсээкпэр уктабын. Далан
   др.-тюрк. тү, түк, түт, тюрк. түк

1. хаамп диэнтэн хай. аата. Кинилэр хаамыыларын улам бытаардан, хамначчыттар дьиэлэригэр чугаһаатылар. М. Доҕордуурап
   Хотуурдаах Тайыыла барахсан түргэн хаамыынан дэгэлдьийэн, алааһы ортотунан хайа тэлэн тахсара адьас субу баарга дылы эбээт! А. Бэрияк
2. Киһи биир хардыытыгар тэҥнэһэр уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная одному шагу
   Чанчыгар соҕотох кураайы тииттээх үрдүк тумулу сүүсчэкэ хаамыы уҥа өттүнэн халты таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Хобороос Кыһалҕаттан аҕыйах хаамыыны тэйэ хаамта уонна күөмэйин оҥостордуу сөтөллүмэхтээтэ. И. Гоголев
   Сүүсчэкэ атыл хаамыыны барарбын кытта, арай иннибэр ыарҕа быыһыгар хаар үрдэ толбоннуран көһүннэ. Болот Боотур
   Слепцов кылыйан ити туоһу биир хаамыы кэриҥинэн аһара түспүтэ. СВГ СБ
3. көсп. Туох эмэ төһө түргэнник баран иһиитэ, тиэмпэтэ. ☉ Ход, процесс чего-л., темп
   Холкуос бэрэссэдээтэлэ от хомуурун хаамыытын туһунан Ананийы кытта киирэн сүбэлэһэн тахсар. М. Доҕордуурап
   Кэлиҥҥи кэмҥэ олох хаамыыта түргэтээн, элбэх уларыйыылар буолуталаатылар. «Кыым»
   Бары билэбит ээ, күн-дьыл хаамыыта хойутаабат уонна уларыйбат, урукку кэмигэр хатыланан иһэр. ЯВВ КЭКТ
4. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарытыы, көһөрүү. ☉ Ход (в шахматах, шашках)
   Дуобаттан илиигин араардаххына эрэ хаамыы ааҕыллар. КМЕ ДХА
   ♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
   Атыыр оҕус алтаҕа, Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? Хааһахтыы үҥкүрүйэн истэ, Баҕарахтыы сыылан истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ. Быт хаамыыта көр быт. Бадараана бэрт буолан быт хаамыытынан айаннаан, киэһэ нэһиилэ дьиэлэрин булбуттара. Кутуйах хаамыытынан — кыһыҥҥы күн сыыйа бытааннык уһуурун бэлиэтиир кээмэй (быһа холоон, кыһын күн уонна түүн тэҥнэһэр кэмэ бүтүөҕүттэн Ороһуоспаҕа диэри кэм). ☉ Мера времени, равная незначительному отрезку, на который ежедневно удлиняется световой день (приблизительно от дня зимнего равноденствия до Рождества Христова — букв. мышиным шагом)
   Тохсунньу чугаһыгар күн кутуйах хаамыытынан уһуур, Ороһуоспаҕа оһох төрдө сырдыыр диэн буолар. КНЗ ОО
   Күнэ-дьыла тохтообукка дылы буолла, күнүһэ син ааһар, түүнэ кутуйах хаамыытынан сыҕарыйар. «ХС»
   Хаас хаамыыта көр хаас I. Эһиги «хаас хаамыыта» диэн тугун билбэккит буолуо, ол — эписиэр саллааты накаастыыр биир ньымата. «ХС»
   ◊ Кэтэһэр хаамыы көр кэтэс. Саахымат оонньуурга кэтэһэр хаамыы диэн баар буолар. Сиик хаамыыта — иистэнэргэ сиик барар, оҥоһуллуохтаах сирэ. ☉ Линия шва
   Сиик хаамыыта, охторуута биир тэҥ буоларын ситиһэ сатаан, иннэ суолун бастаан бүргэһинэн үүттээн бэриллиэхтээх. «ХС»
   Сиик хаамыытын, төгүрүк оһуор сурааһынын туоска бэлиэтииргэ икки атаҕар иннэлээх циркуль туттуллар. ГПП ТО
   Хаалыктаах хаамыы көр хаалык. Майа сэлиэнньэтигэр хаалыктаах хаамыы кулуубун чилиэннэрэ Герой Ф.Г. Попов сквериттэн Кыайыы монуменыгар диэри эрчимнээхтик хаамтылар. «Эркээйи». Билигин хаалыктаах хаамыы өрөспүүбүлүкэбитигэр киэҥник тарҕанна. «Саха с.». Хаамыы эһэтэ кэпс. — арҕаҕар киирбэккэ сылдьар, торҕоннообут эһэ. ☉ Медведь-шатун
   Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай