с. нескл. 1. ателье (художник, скульптор, фотограф мастерскойа); 2. ателье (таҥас тигэр мастерской); ателье мод муода ательета.

мэлит диэнтэн атын
туһ. Константинопольга сүүһүнэн сылларга ууруллан турбут художниктар уонна скульптордар улахан сыаналаах айымньылара мэлитиллибиттэрэ. АЕВ ОҮИ

м. натурщик (художникка, скульпторга туран биэрэн уруһуйдатар киһи).

аат.
1. Тугу эмэ оҥорор, уһанар, эбэтэр өрөмүөннүүр дьиэ. ☉ Мастерская (производственное помещение)
Чаһы мастарыскыайа. Столярнай мастарыскыай.  Бу мастарыскыайга ү л э л и и р м э х э н и с э э т э р д э р и к ы тта кэпсэтиһэн, ыкса сиһилии билсиһэн истэҕин аайы бииртэн биирдэрэ ордукка, өссө мын дырга, өссө ордук дэгиттэр ууска дылылар. В. Ойуурускай
«Мастарыскыайга биир бириэмэҕэ алта тыраахтар туруоруллан өрөмүөннэнэр, ардыгар көрүдүөргэ кытта туруорааччыбыт», — диир сэбиэдиссэй Николай Леонтьев. БИ УЛАа
Ыраах тыраахтар биригээдэлэрэ тохтоло суох үлэлиил лэрин наадатыгар дьон олорор уопсай дьиэлээх тупсаҕай хонуу отууларын, хонуу мастарыскыайдарын …… туталлар. ЭБТ
2. Артыыстар, ырыаһыттар үөрэнэр, та лааннарын сайыннарар, ускуустубаҕа уһу йуллар сирдэрэ. ☉ Мастерска я (творческая)
Эксээмэн кэнниттэн үчүгэй тү мүгү көрдөрбүт …… уон сэттэ киһи саха актёрскай мастарыскыайыгар ылыллыбыттара. «ХС»
Василий Фёдоров Моск ваҕа эстрада артыыстарын Бүтүн Россиятааҕы мастарыскыайыгар үөрэннэ. АҮ
△ Худуоһунньук эбэтэр скульптор үлэлиир дьиэтэ, хоһо. ☉ Маст е р с к а я ( художника, скульптора). Худуоһунньук тар мастарыскыайдарыгар үлэлии олороллор

туохт.
1. Биир сиргэ уһаты-туора сырыт, кэл-бар. ☉ Ходить взад-вперёд, кружить на одном месте
Саҥа түспүт сыа хаарга эһэ суола чээччэйбит. В. Титов
Кырынаас чээччэйбит бу манан, Ол онон солоҥдо бугуйбут, Быйаҥ хаар аатыгар махтанан Баар кыылым барыта суруйбут. В. Дедюкин
Сарсыныгар кэлэн айаларын көрбүтэ, саһыла, сэмээр кэлэн баран, айаларга чугаһаабакка, тула чээччэйбит уонна баран хаалбыт. ЧМА СТС СЭ
2
чэчиргэт диэн курдук. Саас муус көтөҕүллүөн иннинэ, баҕаналары хам ыла тоҥмут мууһу тула чээччэйэн көйүллэр. СДН СФУуХМ
Скульптор баһаам улахан ньыгыл мыраамартан биэс аҥаар миэтэрэ үрдүктээх «Давид» диэн статуяны чээччэйэн оҥорбута. АЕВ ОҮИ
Биир сыарҕабытын муус хам ылан кэбиспит. Ону сүгэнэн чээччэйэн хоҥнордубут. В. Арсеньев (тылб.)

сыһ. Иннин-кэннин көрүнэн, сэрэнэн, суоттаан-толкуйдаан; бытааннык, дуоспуруннаахтык. ☉ Осторожно, осмотрительно; солидно, степенно
[Үстүүн] Ааҕан үктээн хардыылыыр, Ахсааннаахтык саҥарар. Күннүк Уурастыырап
Ааҕан хаампыт, ыараабыт, Ачыаһырбыт дарханы Хайаан эдэр диэххиний, Хаҥыл суолга илдьиэҥий?! С. Данилов
[Тойон] маа бэйэлээх аат аҕай харата алтахтыыр, ааҕан хардыылыыр бэйэтэ, кутталыгар, атын үлүгэрдик тибигирэтэн хаалла. Н. Заболоцкай
△ Тылы биир-биир бытааннык этэн (саҥар). ☉ Медленно выговаривая, растягивая слова (говорить)
Мария! Эн оҕолоргун илдьэ Тусневскайга көһөөр, — диэн биирдии ааҕан саҥара-саҥара, кыһыл бытыктаах кубарыччы куурбут эбирдээх сирэйин ханньары тартаран, өлүөх курдук буолан барда. Эрилик Эристиин
♦ <Ким да, киһи> ааҕан сиппэт — аата-ахса суох элбэх, киһи ааҕан муҥурун булбат. ☉ Не поддающийся исчислению, бесчисленный
Кини [Даарыйа эмээхсин] туох да ааҕан сиппэт үгүс, араас көрүдьүөстээх, уустук хоһуйуулаах, таабырыннаах. Амма Аччыгыйа
Скульптордар төһөлөөх үгүс табаны кыһан-чочуйан оҥорбуттарын ааҕан сиппэккин. В. Гаврильева

1. аат.
2. Алтан хорҕолдьуну эбэтэр сорох атын металы кытта холбуу уһаарыллыбыта. ☉ Сплав меди с оловом или некоторыми другими металлами, бронза
   Оччолорго боруонсаны үс суол ньыманан ыла сылдьыбыт эбиттэр: бастакыта, алтаҥҥа бэрт кыратык хорҕолдьуну холбуу уулларан; иккиһэ, алтаҥҥа кыратык хаа-дьаа көстөр мышьягы булкуйан; үсүһэ, алтаҥҥа кыратык хорҕолдьуну уонна мышьягы иккиэннэрин холбуу кутан.БИГ ӨҮөС. Скульптордар статуялары мыраамартан суоран, боруонсаттан кутан, мастан кыһан оҥороллоро. КФП БАаДИ
3. Боруонсаттан уус-уран оҥоһуктар (хол., статуя, мэтээл). ☉ Художественные изделия из бронзы, бронза (собир.)
   Биһиги баарбыт айылҕаны айааччылар, сир киэбин уларыта тутааччылар …… Биһиги сүппэт дьүһүммүтүн Холустаҕа ойуулууллар; Биһиги модун мөссүөммүтүн Боруонсаҕа куталлар. Л. Попов
   △ кэпс. Спортивнай күрэхтэһиигэ үһүс миэстэлээххэ тиксэр мэтээл. ☉ Медаль за третье место в спортивных соревнованиях.
4. археол. Киһи аймах былыргы историятыгар дьон, боруонсаны уһаарарга үөрэнэн, онон сэп-сэбиргэл оҥостуулара. ☉ В древнейшей истории: овладение людьми плавкой бронзы и преимущественное использование ее для изготовления орудий труда и оружия, эпоха бронзы. Боруонса үйэтэ
   □ Алма-Ататтан хотугулуу арҕаа Чу-Илийскэй хайаҕа боруонса эпохатын кэминээҕи храм көһүннэ. «Кыым»
   Туймаадаҕа боруонса үйэтинээҕи дьон олорбут уонна көмүллүбүт сирдэрэ, туттубут сэптэрэ, киэргэллэрэ көстүтэлээн тураллар. БИГ ӨҮөС
5. даҕ. суолт. Боруонсаттан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из бронзы, бронзовый. Боруонса бюст
   □ Эпэрээссийэ оҥорорго туттуллар боруонса инструменнар билиҥҥээҥҥэ диэри ордон хаалбыттар. КФП БАаДИ
   Онно дьон диэки хайыспыттар Кыһыл көмүс солотуулаах Уон алта боруонса кыргыттар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Спортивнай күрэхтэһиигэ үһүс миэстэлээххэ тиксэр. ☉ Присуждаемый за третье место в спортивных соревнованиях, бронзовый (о медали, награде). Боруонса наҕараада
   □ Роман Дмитриев боруонса мэтээлинэн наҕараадаланна. КИС АаДЧ

туохт.
1. Иннигэр баран иһэр кимиэхэ-туохха эмэ тиий, кинини кытта тэҥнэс. ☉ Догонять, настигать
Биһиги тэлиэгэлээх аргыспыт дьэ ситэн тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Ситиччэ түргэнник барбытын үрдүнэн бөрө ситиэхчэ буолла. Т. Сметанин
Мин даҕаны Элик кыылы Эккирэтэн ситэр Элэс быһый этим. И. Чаҕылҕан
2. Муҥутаан көҕөр, тылын (от-мас, үүнээйи) эбэтэр сөп буола бус (үүнээйи аһа). ☉ Доходить до полного расцвета (о растениях); созревать, поспевать (напр., о ягодах)
Тыа мутукчата ситэн, хойдон, айылҕа күөх унаарынан киэркэйбит. Амма Аччыгыйа
Сир аһа ситиэ, оо, оччоҕо кинилэр төһө эрэ күннүүллэр! И. Федосеев
Сорох учаастактарга [сэлиэһинэйи] саҥардыыҥҥыта ыспыппыт, атыттарга ситэн бүтэн эрэллэр. Г. Угаров
Горуох түргэнник ситэр суортарын булуохха наада. П. Егоров
△ Толору сайын. ☉ Достигнуть полной зрелости, созревать
Толкуйдаан истэҕин аайы ити санаата улам ситэн, кытаатан истэ. Н. Лугинов
Мин тапталым — сиппит таптал. И. Гоголев
Өйө-санаата ситтэ, күүһэ-уоҕа модьураата. И. Бочкарёв
Былыргы түүрдэр тылларыгар туохтуур саҥа чааһын быһыытынан сайдан, ситэн эрэрэ көстөр. АНК БТТ
3. Туохха эмэ санаммыккын, туруммуккун эккирэтиһэн туран оҥор. ☉ Добиваться, достигать чего-л. целенаправленно
Кини, арай, бииргэ санаатын сиппэккэ өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Сыалгын сиппит буоллаххына сылааҥ кытта минньигэс. Д. Апросимов
Бу төһө эмэ наадаланан кэлбит киһи тугу да сиппэтигэр тиийдэ. Н. Заболоцкай
Соруктарын ситэ иликтэринэ арахсыбат дьоннор буолаллар. И. Данилов
4. Төһө эрэ сааска тиий, төһө эрэ сааскын толору туол. ☉ Достичь какого-л. возраста, быть в каком-л. возрасте
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Сэттэ уоммун Ситиэхпэр дылы Одурууннаах олоххо оҕустаран, …… Бар дьоммуттан матан, баранаак буола сылдьыбытым. А. Софронов
«Мин ойох ылар сааһым буолла, эн эргэ барар сааскын сиппиккин, онон эн биһикки холбоһуох», — диэтэ Байбал дьоһуннанан олорон. Күндэ
Уолчаан биллэрдик улаатта Уончатын ситтэҕэ буолуо. Н. Заболоцкай
5. Толору буол, туол. ☉ Быть полным, завершённым
Бу сэһэннэр хомуллуулара ситэн турар диэххэ сатаммат, ордук хотугу хоһуун эпоһа. Саха фольк. Халандаар бэрээдэктэнэр, бит-билгэ ситэр. Амма Аччыгыйа. Бүгүн хадьымал көтөҕүүтэ бүтүөхтээх — Эһиилги ыһыы тэрээһинэ ситиэхтээхэ А. Абаҕыыныскай
6. -ан сыһыат туохтуур форматыгар «муҥурун бул, муҥурун була оҥор, толор». ☉ В форме деепричастия на -ан имеет значение «достичь какого-л. предела в чём-л., дойти до конца, делать до конца, до завершения чего-л.»
Этэрин дьаабытын Икки атахтаах Ситэн истибэтэх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таптал ис кистэлин Барыы эппэттэр. Тыл силик киистэтин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
Хайалар, хонуулар ойууларын хас кыраасканан ситэн сотуомуй? С. Васильев
♦ Ааҕан сиппэккин — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Бесчисленный, не поддающийся исчислению
Скульптордар төһөлөөх үгүс табаны кыһан-чочуйан оҥорбуттарын ааҕан сиппэккин. Софр. Данилов
Кавказ хайаларын холлорооннорун ааҕан сиппэккин. В. Гаврильева
Кини [эдэр дьахтар] ыарыытын билиҥҥэттэн ааҕан сиппэт. Эгэ, кырыйдаҕына хайдах буолуой. В. Протодьяконов
Силигэ сиппит көр силик. Уруу силигэ ситэн, Утуйуу буолла. С. Зверев
Дьыала силигэ сиппитин эрэ кэннэ, икки бэрт утарыта көрсө түстүлэр. А. Сыромятникова
Дьэ бу силикпит ситэн аны художественнай салайааччыланныбыт. «ХС». Ситэн сиэ кэпс. — эккирэтиһэн, сойуолаһан туран ситэри кэһэт, дьакый. ☉ Доконать, погубить
Чэ, бэйи, ытаат да буут бэриллиэ, ситэн сиэтиннэр. Е. Неймохов
Сэт-сэлээн сиппит көр сэт-сэлээн. Э, дьэ, сэт-сэлээн ситтэҕэ буоллун, охсуһууөлүү бөҕө үлтүрүйдэҕэ буоллун, хааннаах хара дьай халбарыйдаҕа буоллун! Ньургун Боотур
Билигин кэлэн Сэбиэскэй былааска сэмэҕэ тиксэр сэтимсэлээним сиппит үһү дии? А. Софронов
◊ Ситэ барбыт — ситэн эрэр, ситэр сааһыгар барбыт. ☉ Достигающий зрелого возраста
Таһырдьаттан Хара Наһаар киирэр, сарыы таҥастаах, ситэ барбыт киһи. Күндэ
Татьяна Гаврильевна остуолга олордоҕуна олус сылайбыт, илистибит ситэ барбыт дьахтар көрүҥнээҕэ. Э. Соколов
[Маруся Ордонская] уон аҕыс сааһын туолан, ситэ барбыт кыыс этэ. Эрилик Эристиин. Ситэ баттаа (кэп) — кими-тугу эмэ эккирэтэргин өр гыммакка ситэн ыл. ☉ Быстро настичь преследуемого
Өр буолбата, эһэм субу ситэ баттаан ылла. Н. Заболоцкай
Мохсоҕоло ыйылыы түһээт кэнниттэн эккирэппитэ, ситэ баттаан ылан, илиитигэр түспүтэ. В. Гаврильева
Маппыр дьахтары ситэ кэбэн ылбыт уонна хаарга охторон түһэрбит. Л. Попов
Кэрэмэс [кыылы] ситэ кэбэн ылан, сиһиттэн туора хабан ылла. «ХС»
ср. тув. чэт ‘достигай, догони’, др.- тюрк., ‘доходить, настигать, достигать’