несов. разг. 1. (желать захватить побольше) иҥсэр, оботур, өрүскэлэс; 2. (скупиться) харамсый, күтүрүмсүй.

туохт. Кэрээннэһэн, күтүрүмсүйэн тардыалас. ☉ Скупиться, скаредничать
Туох буолуой, Сергей Крылов ону даҕаны кэрээкилэһэ барыа суоҕа! НВ БК

несов. 1. (съёживаться) кумуччу туту н, кумуй, түүрүлүн; жаться от холода тымныыттан кумуччу тутун; 2. (прижиматься) ыга сыһын; ребёнок жмётся к матери оҕо ийэтигэр ыга сыстар; 3. разг. (скупиться, жадничать) кичээҥилэс.

1) останавливаться перед чём-л., не решаться на что-л.; ыраах барыахпын кэрэйдим я не решился уйти далеко; өлөрүн да кэрэйбэт даже смерть его не остановит; 2) жалеть что-л., скупиться на что-л., жадничать; харчытын кэрэйэн ылбата он не купил что-л., пожалев денег.

туохт.
1. Кэччэгэй буол, харамсый. ☉ Скупиться, жадничать
[Аҕата уолугар] буспут сыалаах эти хаалаабыта. Лэппиэскэни, арыыны да кэччэйбэтэх. И. Гоголев
Олорбута, үлэлээбитэ сыратын кэччэйбэккэ, Эйиэнэ диэбэккэ, миэнэ диэбэккэ. Р. Баҕатаайыскай
Кыра эти биэриим, кэччэйэн буолбатах, кинини үс күн баайбытым, эмискэ элбэҕи аһыыра сатаммат. Т. Сметанин
Олох кэччэйбит киһитэ кыраҕа да дуоһуйар. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэни кэмчилээн туһан, харыстанньаҥ буол. ☉ Расходовать что-л. экономно, быть бережливым
Түөрт сүүс грамм хара килиэп хайдах да кэччэйбит иһин үс аһылыкка тиийбэккэ эрэйдиирэ. С. Никифоров
Ийэтэ тыаттан хаһан эмэ ыытар арыытын бэркэ кэччэйэн, тыҥыраҕар кэмнээн сиирэ. «ХС»
ср. монг. кэрчи ‘скупиться’

туохт. Кэччэнэҥҥин бэйэҕин туохтан эмэ матар, кэрээхи буол. ☉ Скупиться, жадничать, скаредничать
Кини [княжна Мери] күтүрүмсүйүмэ диэн ийэкэтин көрдөһөрө: бу көбүөр мин кэбиниэппин киэргэтиэ да этэ диирэ. М. Лермонтов (тылб.)
«Наһаа күтүрүмсүйэр, Константин Дмитрич», — диэтэ кини [Рябинин] мичээрдээбитинэн Степан Аркадьичка эргиллэн. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Тугу эмэни олус харыстаан, кэмчилээн туһан, тутун. ☉ Тратить что-л. очень скупо, быть крайне бережливым
Эргиэмсиктэр ат көхсүгэр ыҥыырдан чөкөтө түһэн аҕалар астара …… төһөлөөх да кэччэнэ, харыстыы сатаабытыҥ иһин, сотору буолаат бүтэн хаалара. Н. Заболоцкай
Ити тылы кини олус кэччэнэ туттар. С. Федотов
Биһиги ытыс тыаһын баҕас кэччэммэт дьоммут. «ХС»
△ Кэччэй, харамсый. ☉ Скупиться, скряжничать
[Уйбаан:] Эйигин кытта инчэҕэй эттээх тулуйан олороруттан ааста, туох иннигэр кэччэнэн муҥнанаргын өйдүүрүҥ буолуо дуо? А. Софронов
Иннэ үүтүн кэҥэтэр, Эргэрбит харам дьоннор Иһиэхтэрин кэччэнэн Эҥин араас диэхтэрэ. П. Тобуруокап
Оттон мин туспунан, — Тилийэ тэлгэһэлээххиттэн, Кэрчиги да кэпсииргин Кэччэнэҕин. К. Туйаарыскай

туохт.
1. Харыһыйан, ыарырҕатан, харыстаан кэмчилээн, ороскуокка киирэртэн туттун. ☉ Воздерживаться от расходов, скупиться, жалеть тратить что-л. Ороскуотун кэрэйбэтэххитинэ, эһиги даҕаны күөллэрдэ көһөрүҥ ээ. Болот Боотур
Манньатын-сулуутун, кэһиитин-тутуутун, атын да ороскуотун кэрэйиэ суохтааххын. Күннүк Уурастыырап
Хоргуйан олорон сыана кэрэйиэҥ дуо, өлөртөн быыһаммыккар үөрүөҥ. Болот Боотур
△ Буорту буолбатын диэн харыстаа. ☉ Беречь, оберегать что-л. от порчи
[Харытыан] үрүҥ сарыы этэрбэһэ сытыйарын кэрэйбэккэ, бадьаалаан тиийэн, умса сытар тыытын тиэрэ аста, ууга киллэрдэ. Л. Попов
2. Тугу эмэ ыарырҕаан оҥорума, тугу эрэ гынартан туттун. ☉ Затрудняться делать что-л., считая это слишком обременительным, сложным
Эмээхсин …… кини туһа диэн утуйбакка да үлэлиирин кэрэйбэт этэ. А. Федоров. Ыксаабыккар, сылайбыккар тэптэрэн, окуопа хастаргын кэрэйдэххинэ, бэрт сотору өстөөх буулдьатын аһылыга буолаҕын. ЫКТ
3. Тугу эмэни сүөлүргээн эбэтэр табыгаһа суоҕунан, толооһунан ааҕан, оҥорума, оҥорортон туттун. ☉ Не делать, не предпринимать, не решаться делать что-л., считая это неприличным, предосудительным, неудобным
Кини кэпсээнин истибит киһи бултуон да кэрэйиэх курдук. Амма Аччыгыйа
Биһиги саҥа үүммүт ньургуһуннары туура тардыахпытын кэрэйдибит. И. Сосин
Мин кинилэр [оҕонньордоох эмээхсин] ити чуумпу, нарын кэпсэтиилэрин быһыахпын кэрэйдим. Р. Кулаковскай
ср. п.-монг. кирэ ‘скупиться, скряжничать’, тув. кээргээр ‘жалеть, беречь’

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэрэргин кэрэйэ санаа, туттун. ☉ Неохотно расставаться с кем-чем-л., жалеть, скупиться
Оҕоҥ туһугар бүтүн баайгын туран биэриэх буоларыҥ. Ол сэттэ сүөһүнү харыһыйыма. Софр. Данилов
[Сылгыһыт Сүөдэр:] Хайыахпыный. Биир сыарҕа оту харыһыйыам дуо! И. Гоголев
Харчыгын харыһыйа олороҕун дуо? Сүөһүнү туттарбар тиийэбин. А. Николаев
2. Кими эмэ аһын-абыраа, амарах санаалан, ким эмэ туһугар кыһан, кыһалын. ☉ Жалеть кого-л., чувствовать жалость, сострадание к кому-л.
Тула өттө тула барыта туора дьон киһини аһыныах, харыһыйыах быһыылара биллибэт. Н. Якутскай
Аһыныгас санаалаах артыалым дьоно, истэн харыһыйыҥ. М. Доҕордуурап
Бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕун аһын, харыһый, ууга-уокка анньыма. ФЕВ УТУ
3. Кими, тугу эмэ көмүскээ, араҥаччылаа (хол., ханнык эмэ күөмчүлүүр күүстэн). ☉ Защищать, заступаться за кого-что-л., покровительствовать комучему-л.
Хаарыан эдэр саастаах Хабырыыс Паабылап Хаан-уруу дойдутун харыһыйа, Хара суордары хампарыта хайҕаллаах Кыһыл Аармыйаҕа ханыылаһан барбыта. Саха нар. ыр. III
«Таҥара барыбытын көрөр, барыбыт кыһалҕабытын билэр уонна харыһыйар», — диэбитэ Николка. Ойуку
Бухатыырдар [олонхоҕо] бэйэлэрин аймахтарын уонна бары күн сирин дьонун харыһыйар иннигэр сылдьаллар. ССЛИО