фольк. слуга, служитель.

уст. работник, батрак; слуга; хамначчыттар союзтара ист. союз батраков; хамначчыт уол мальчик-слуга.

аат., түөлбэ. Ким эмэ сорукка сылдьар илии-атах үлэһитэ, кулут, хамначчыт. ☉ Слуга, раб, посыльный кого-л.
Аанча кулгааҕыттан Дьэрэмииһэп «нохоо» диэбит кэһиэхтээх куолаһа сүппэтэ, «адьас бэгэдэл оҥостубут эбит», — диэн Ньуркучааны аһына санаата. Болот Боотур

мн. (ед. человек м.) 1. дьон; советские люди советскай дьон; 2. уст. (прислуга) чаҕардар; # на людях дьон ортотугар.

аат.
1. фольк. Олоҥхо персонаһа: хотон үлэһитэ эмээхсин. ☉ Персонаж олонхо: старуха-скотница
Сүөһү көрөөччү Симэхсин эмээхсин, сылгыһыт Сорук Боллур уобарастара …… чаҕылхайдык ырытыллыбыттар. Эрчимэн
Сэттэ уоннаах Симэхсин эмээхсин, Сүүрэн иһэн Этэрбэһин быатыттан иҥнэн, Умса баран түстэ. С. Васильев
Масчыт-отчут аймахха, Симэхсин эмээхсиҥҥэ, Сир аайы, Уон икки суол Улахан түһүлгэлэр буолтар. ТТИГ КХКК
2. үөхс. Кырдьаҕас эмээхсини «эн баҕас» диэн сэнээн этии. ☉ Употребляясь в значении «ничтожество», выражает раздражённо-презрительное отношение к старой женщине
«Үрбэккэ олор эрэ, симэхсин!» — Сэмэн бэрт өр хоонньун хастан бакыаты таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Күкүр Уус:] Сымыйанан этэриҥ буолуо, симэхсин! Суорун Омоллоон
«Симэхсин, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» — Сортуохап бардьыгынаата. А. Сыромятникова
ср. хак. симекчин, сүнекчин ‘слуга, прислуга; рабыня’, др.-тюрк. йумышчы ‘работник, слуга’, монг. шивэгчин ‘служанка’

1) диал. семья; дети; мин чаҕардарым моя семья; киниэхэ чаҕар баар киһитэ у него много детей; 2) уст. прислуга, челядь, слуги.

аат., фольк. Сорукка сылдьар, илии-атах буолар киһи, көмөлөһөөччү. ☉ Слуга, посыльный, прислужник, помощник
Сорудахха сылдьар үс күн дьөһүөлдьүт уолаттар, орто дойдуга киирэҥҥит, мин этэр тылбын үтүктэн биэриҥ эрэ! Саха фольк. Үрүҥ аар тойон Үс дьөһүөлдьүттэрэ Үөһэттэн тураннар Үөгүлээн кэбиспиттэрэ, Үргэн көппүт Үрүҥ туллук үөрүн курдук Үрэл-сарал көтө турбута үһү. П. Ядрихинскай
Ити уотунан сыыйыллар утах хас биирдиитэ өлөр өлүү дьөһүөлдьүтэ эбитин умнан кэбиһэҕин. ПДА СС

ж. собир. 1. ист. кулут-чаҕар (былыргы Руська феодалтан тутулуктаах дьон); 2. уст. (прислуга) илии-атах дьон, хамначчыт дьон.

аат.
1. Баай киһи, тойон сорук оҥостор хамначчыт киһитэ. ☉ Лакей, слуга
Остуол бэлэмнэммит. Сампаа ныскай бытыылката фрак кэппит түс-бас лакыайы санатар. И. Гоголев
Ыраахтааҕы лакыайа туохха да ылларба тах ааттаах албастаах Суут Балакирев диэн баар эбитэ үһү. Саха ост. II
Сергей Иванович лакыайыттан убайын аадырыһын ылаат, Левин киниэхэ бараары тэриннэ. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Уопсастыба олоҕор бэйэтин санаатын тутуспакка, атын дьоҥҥо ньыла кө төн куомун буолар киһи. ☉ Чей-л. приспешник, подхалим
Хапытаалы утары «кыһыл гвардейскай» атааканы тэрийдигит диэн биһигини буржуазия лакыайдара үгүстүк хомуруйаллара. В. Ленин (тылб.)

аат., эргэр. Баай ыалга аҥаардас аһыыр, олорор иһин үлэлиир киһи, чаҕар, кыра хамнас иһин үлэлиир, туспа олорор киһи. ☉ Наёмный работник в хозяйстве у богатого господина за невысокую плату или только за жильё и пропитание, батрак, слуга
[Балбаара:] Саҥардыыҥҥа дылы эн эриҥ биһиги диэки ыалларга хамначчыт сылдьыбыта. Амма Аччыгыйа
Ыаллар үгүс өттүлэрэ Соппуруон баай хамначчыттара этилэр. Н. Якутскай
Балаҕан иһигэр баар хамначчыттар бары биирдии табах, хастыы да кутуу чэй түҥэттибиттэрэ. Л. Попов
◊ Хамначчыт дьон көр дьон
Хамначчыт дьон тутуллан кэлбит Болоту одууласпахтаан ылаллар. Н. Заболоцкай
Хамначчыт дьону Хомуйан холбуу, Сылаастык хоһуй, Сырдыкка салай! А. Абаҕыыныскай
[Варвара:] Арай сааспыт тухары, аһыыр баҕатыгар, тыыннаах буолар туһугар баайдарга хамначчыттаабыт дьоммут. С. Ефремов