II несов. (созревать) бус, сит.

несов. I. (созревать) сит, бус; яблоки зреют яблоколар буһан эрэллэр; 2. перен. (достигать полного развития) сит, сит-хот.

1) настигать, догонять кого-что-л. кини уолаттары ситтэ он догнал ребят; 2) перен. достигать, добиваться чего-л.; итинэн эн тугу ситиэҥий ? чего ты этим добьёшься?; 3) перен. поспевать, созревать; бурдук сиппит хлеб созрел; 4) перен. возмужать; достигнуть совершеннолетия, зрелости; сиппит кыыс зрелая девушка.

1) вариться; печься; эт буһан эрэр мясо начинает вариться; буспут килиэп испечённый хлеб; 2) созревать, поспевать; отон буспут ягоды поспели; бурдук буспут хлеба созрели; 3) обвариваться; обжигаться; уокка бус = обжечься; ууга бус = обвариться; 4) ощущать жару; потеть; дэлби бустум я сильно вспотел; куйааска бус = быть опалённым зноем # буутун этэ буспут он достиг мужской зрелости.

туохт. Онон-манан бус, алаҥха буола бус (хол., бурдук, отон туһунан). ☉ Созревать неодновременно, местами, там и сям
Амыдай аһа алаҥхаран эрэр. ПЭК СЯЯ
Бурдук туорааҕа буһуутун үс кэмҥэ араараллар: үүттүйбүт эбэтэр күөх (алаҥхара), буоскатыйбыт эбэтэр саһара уонна ситэри эбэтэр кытаата (саарыгыра) буһуу. СОТ

даҕ.
1. Түргэнник ситэр, буһар кыахтаах. ☉ Способный быстро созревать, поспевать, скороспелый
[Тиистиҥи көрүҥнээх кукуруза] сөбүгэр буһан ситимтиэ суорт. ХКА
2. Түргэнник улаатар, сайдар кыахтаах. ☉ Способный быстро расти, развиваться
Куруолук түргэнник ситимтиэ буолан араас аһылыкка наадыйар. АВЛ ХИиК
Сибиинньэ түргэнник ситимтиэ сүөһү. АГГ СТИи

туохт., фольк.
1. Үчүгэйдик үүнэн улаат, сит-хот (үүнээйи туһунан). ☉ Расти, созревать в обилии (о растительности)
Дьоллордоох толооннорун Тоҕус салаалаах локуора күөх ото Туйгуутаабыта үһү, …… доҕоттоор! Саха нар. ыр. I
2. Сааскын ситэн, улаатан сит-хот (эдэр киһи туһунан). ☉ Достигать зрелости, мужать (о молодом человеке)
Урааҥхайтан ордуктара үрдүк үскэллээх Үтүөкэннээх киһи буолан өҥөрсүйэ үүнэн, Туйгуутуу улаата охсубут эбит. П. Ядрихинскай

туохт.
1. Ириҥэр уонна иһэн таҕыс (кутургуйа, искэн туһунан). ☉ Нагноиться и опухать (о фурункуле, нарыве)
Кутургуйа адьас астыйбыт, биллэрдик ириҥэрбит. АаНА СТСКТ
△ Хойун уонна ириҥэр (киһи сөтөллөрүгэр тахсар хойуу сил туһунан). ☉ Становиться густым и гнойным (о мокроте и гнойных выделениях при кашле). Сөтөлө астыйбыт
2. Ситэн-хотон ас кут, бус (хол., сэлиэһинэй туһунан). ☉ Созревать, вызревать (напр., о пшенице)
Сэлиэһинэй астыйан, ситэн эрэрэ. Ону ким хайа иннинэ оҕолор көрбүттэрэ. Индия кэпс. Бурдук ыар астыйан нуоҕайар, От ситэр, отон да бустаҕа. Эн кэрэ бэйэкэҥ наскыйа Сайынтан астына таалаҕын. С. Данилов
Хойуу самыыр курулатыа — Куппут бурдук астыйар. Эллэй

туохт.
1. Үүнэн улаат, бөдөҥөө (хол., от-мас, үүнээйи туһунан). ☉ Созревать, поспевать, наливаться (напр., о растительности)
Дьоруо ат Тобугунан охсуллар Нуолур солко от Торолуйа үүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Манна сылгы, ынах халыҥ үөрэ көҥүл мэччийэр, толору астаах куолас торолуйа буһар. Күндэ
△ Күүһүр (тымныы туһунан). ☉ Крепчать (о морозе)
Торолуйбут дохсун тымныы Тохсунньуттан тосто былаан, …… Тураҕас сылгы барахсан Толбон күммүт сылааһыгар Туора туран сыламнаата. Күннүк Уурастыырап
2. Ситэн-хотон уой-тот. ☉ Добреть, полнеть
Торҕоннообут бэйэм дьэ торолуйуоҕум. ПЭК ОНЛЯ III
ср. монг. торних ‘расти, мужать; становиться на ноги, поправляться’

I
туохт. Ситэн туораахтаах буол, туораах үүнэн таҕыс (үүнээйи туһунан этэргэ). ☉ Созревать, наливаться (о семенах, зёрнах некоторых растений)
Томороон лоҥкур тиит Тоҥон-хатан турбут бэйэтэ Толуу лоһуор туораахтанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Початок толору туораахтанарын ситиһэр сыалтан искусственнай эбии куоппаһырдыыны тутталлар. ХКА
Кукурузаны сиилэскэ угарга …… хайыы-үйэ үчүгэйдик туораахтаммытын кэннэ, ол гынан баран туорааҕа сымнаҕас эрдэҕинэ хомуйуллуохтаах. САС
II
дьүһ. туохт. Элбэх буолан, туораах бытарыйарын курдук, оонньуу-көрүлүү, сүүрэкэлии сырыт (кыра оҕолор, көтөрдөр, кыыллар тустарынан). ☉ Резвиться, бегать, словно рассыпавшиеся зёрна (о маленьких детях, птичках, зверёнышах)
Саас буолан, оттоох күрүөҕэ чооруос бөҕө туораахтанна. Э. Соколов
Түөрт эмдэйсэмдэй, бытырыыс курдук оҕолор тула өттүбэр туораахтаналлар. Күрүлгэн. Анал миэстэҕэ отут биир сибиинньэ оҕолоро туораахтана оонньууллар. «Саха с.»