несов. см. сойтись.

туохт. Ханна эмэ муһун, элбэх буолан тоҕуоруй (хол., ыһыах дьонун этэргэ). ☉ Собираться, сходиться, скучиваться где-л. (напр., на празднике — о ком-чём-л.)
Чохчо ойуулаах Чороон айах чуоҕуйда, Кэккэ ойуулаах Кэриэн айах кэккэлээтэ. Саха нар. ыр. I
Толоон-толоон аайыттан Тоноҕос эриэн чуоҕуйбут, …… Халдьаайы, халдьаайы аайыттан Хара сүөһү ханыыласпыт. П. Ядрихинскай
[Ньурбаҕа] Оҕо-уруу айаарыаҕа, Ыһыах дьоно чуоҕуйуоҕа, Ырыа-тойук ыраатыаҕа, Ыраас күнүм сыраллыаҕа! С. Васильев
ср. узб., чук., кирг. чоҕул ‘соединиться, собираться’, бур. сугла, цугла ‘собираться’, монг. чуҕла (от чуҕ) ‘сойтись, собираться’

совм.-взаимн. от бул = 1) находить друг друга; дьон бэртэрэ булсубуттар сошлись люди, один другому под стать; 2) перен. разг. придираться друг к другу.

туохт.
1. Үөрүнэн сырыт, үөргэ холбос. ☉ Сбиваться в стаю, собираться в стадо, табун
Кинилэр [табалар] бүтүн үөрүнэн ханыылаһан сылдьааччылар. Н. Лугинов
Сыспай сиэллээх сырсыбыт, Халдьаайы, халдьыа аайыттан Хара сүөһү ханыыласпыт. П. Ядрихинскай
[Кыһын тымныы түһэригэр] суордар икки-үс буолан ханыылаһан, итиэннэ үөһэнэн эргийэ көтөллөр. И. Сосин
2. Кимниин эмэ туох эмэ уопсай интэриэстээх буол, бииргэ буол. ☉ Соединиться, сойтись, сблизиться с кем-л. себе подобным (напр., по интересу)
Ийэлэриттэн лаппа аҕа саастаах оҕонньор киһи ханыылаһан эрэрин мыына да, атарахсыта да санаабатахтара. Айысхаана
Бу уол иҥсэтигэр туохха эрэ түбэһэрэ буолуо. Аны ол хаамаайылары кытта ханыылаһар буолбут дуу?! «ХС»

сов. 1. (сойтись, сосредоточиться) муһун, түмүс; в классе собрались все ученики кылааска үөрэнээччилэр бары муһуннулар; 2. (напр. о совещании) муһун; собрался военный совет байыаннай совет муһунна; 3. (скопиться) муһун, мунньулун; здесь собралась вода манна уу мустубут; 4. (о дожде и т. п.) таҕыс, буол; к вечеру собралась гроза киэһэ этиҥнээх ардах буолбута; 5. (составиться, набраться) мунньулун; собралась ценная коллекция картин хартыына сыаналаах кол- ' лекцията мунньулунна; 6. (приготовиться) хомун, тэрин, оҥоһун; собраться в дорогу суолга хомун; собраться ехать домой дьиэ- ' лииргэ оҥоһун; 7. (решиться) санан, быһаарын; он собрался жениться кини ойох ыларга сананна; 8. (сжаться, сморщиться) түүрүлүн, мыччыһын; 9. с чем түмүн, мунньун, булун; собраться с силами күүскүн түмүн; собраться с мыслями өйгүн-санааҕын булун; собраться с духом санааҕын түмүн.

ый-күн ыһыаҕа оҥор = (или гын =) раздавать все съестные припасы без расчёта и экономии; ый-күн курдук алтыһыахпыт сойдёмся с тобой, как солнце с луной (т. е. новая встреча будет для нас более опасной —говорится врагу).

м. 1. килиин, ытапа; вбить клин ытэһа-та саай; 2. (в платье) киллэһик; вшить клин киллэһиктэ тик; 3. с.х. килиин; озимый клин күһүҥҥү килиин; 4. в знач. нареч. клином килииннии, суптугур; борода клином суптугур бытык; # свет не клином сошёлся погов. сир-дойду манан бүппэт, тыа ыллыктаах, уу оломноох, хайа аартыктаах; куда ни кинь — всё клин погов. кэлэр сир кэлии үүтэ, барар сир баҕана үүтэ буолла.

туохт.
1. Икки аҥыы тустуспа сылдьар тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр ыга сыстыһар гына оҥор эбэтэр эпсэри сыһыартаан холбоо. ☉ Плотно подогнать, приладить, чтобы одно к другому подходило по размеру
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Ыпсыытын үчүгэйдик ыпсаран, сыыптаан, муохтаан оҥоһуллар быһыт ампаар тирэҕин маһын суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Маннык улахан иһити сиик өппөт, уу тэстибэт гына ыпсаран, тигэн, ыаһаан оҥорорго улахан сатабыл, уран тарбах наада. НБФ-МУу СОБ
2. көсп. Хомоҕойдук, лоп-бааччы сааһылаан, өйдөнөр гына саҥар, хоһуй, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать складно, образно, выразительно, воспевать
Саха киһитэ кутун-сүрүн туттарбыт, ырыатыгар ыпсарбыт, хоһоонугар холбообут өрүһэ — улуу Өлүөнэ. Н. Якутскай
Биһиэхэ, сахаларга даҕаны араас итэҕэһи-быһаҕаһы көр-күлүү оҥорон сатаан ыпсаран кэпсиир дьоннор бааллар. ПП ЭЭД
Оҕо тыллары сөпкө сааһылаан, ыпсаран бэйэтэ этии оҥоруутугар ыарырҕатар. ОМЕ БМЫ
3. көсп., кэпс. Кимнээҕи эмэ бииргэ ыҥыран көрсүһүннэр, булсуһуннар, билсиһиннэр. ☉ Свести, познакомить кого-л. с кем-л., помочь кому-л. встретиться или сойтись
Уруурҕаһыннарбыт улуу-дьаалы буолан, Урууга угуйуллар; Ыпсарбыт ытык киһи буолан, Ыҥырыыга сылдьар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Омуннаах Уйбаан:] Мин эн тускун Бүөтүрү кытта сүбэлэстим. Сатанар буоллаҕына кини ыпсарыах буолла. Н. Неустроев
4. көсп. Тугу эмэ оннун-олоҕун буллар, сиһилээн быһаар, ситимнээн саассааһынан оҥор. ☉ Положительно решить какое-л. предприятие, дело, добиться его благополучного исхода, благополучно довести всё до логического завершения
Наада буолтугар, ыгылыйбакка туран барытын быһааран, орун-оннун буллартаан, ыпсаран кэбиспитэ. В. Яковлев
[Микииппэр] Ылсыбыт дьыалатын ыпсаран баран биирдэ тэйэр, киһи киэнэ киргиллээҕэ. Күндэ
«Үлэҥ боппуруоһун ыпсаран кэбиһиэх. Бостуой санааҥ уларыйа сылдьыа», — диэтэ Иван. Э. Соколов
5. көсп., кэпс. Киһиттэн (кимтэн эмэ) ылбыт иэскин төлөө. ☉ Расплатиться с долгами
[Кулуба:] Дьэ, доҕоор, хайатын даҕаны Бокуруопка ыпсарыаҥ. Эн буолан оттон биэрээ инибин. Н. Неустроев
Икки хонукка мииммиккэр, икки элии атыыр этинэн толунуоҥ. Сааһыҥ тухары сатаан ыпсаран, киһиттэн туһанар буолбут киһигин. Болот Боотур
[Харбаатай:] Бии иэскин хаһан ыпсараҕын? Л. Габышев
♦ Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки I
Икки хараҥаны ыпсаран үүнээйи эгэлгэтин үүннэрэллэр ахан да онтуларын хомуйааттарын кытары кэлэн былдьыыр кэриэтэ тутан бараллар. Н. Лугинов
Ийэлээх аҕабыт үлэ дии-дии, икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Оччолорго үлэһит илии тиийбэт буолан, холкуос үлэтигэр икки хараҥаны ыпсараллара, эр киһи үлэтин бүүс-бүтүннүү үлэлииллэрэ. В. Иванов
ср. хак. чапсыр ‘клеить, склеивать, приклеивать, прилеплять что-л.’

I
туохт.
1. Тугу эмэ кытта булкуһа сылдьан, сыыйа тимирэн аллара түгэҕэр түс, муһун. ☉ Опускаться слоем на дно, оседать
Көмүһү манна уунан сууйаллар Хаптаһын хоруудаҕа. Хорууда түгэҕэр сөҥөн хаалар Кыһыл көмүс кыырпаҕа. Баал Хабырыыс
Михаил Прокопьевич лотуок түгэҕэр сөҥөн хаалбыт маассаны ытыһар. И. Бочкарёв
Өтөрүнэн буора сөҥөн, уубут дьэҥкэрбитэ. КЗА АҮө
Хааны ытыйан баран алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Онтон өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ …… убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Дьиэ к.
2. Ханна эмэ тохтоон муһун, мунньулун. ☉ Сойтись, сосредоточиться, скопиться в одном месте
Булт ааттааҕа барыта онно күрэнэн сөҥмүт эбит. Н. Заболоцкай
Өлүөнэ өрүс көмүстээх тайҕатыгар хостонор үгүс кыһыл көмүс манна [Иркутскайга] кэлэн сөҥөрө. Н. Якутскай
Кини үрэх уҥуор баар ходуһаттан түһэр быыкаа көҥүскэ тахсан, сөҥөн турар балыгы хостообутун истэн, дьон эбии сөҕөллөр. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ааспат, умнуллубат өйдөбүлү, санааны хааллар. ☉ Произвести сильное, незабываемое впечатление, поселиться в чьей-л. душе
Бу киэһээҥҥи кэпсэтии Миша Бойтонов дууһатыгар өтөр умнуллубат гына сөҥнө. В. Яковлев
Эн суоххар миэхэ чугаскын, Мин өйбөр сөҥөн хаалбыккын, Өрүү сырдык өҥ буолаҥҥын, Өлбөт сырдыкка ыҥыраҥҥын. В. Потапова
Сүрэхпитигэр сөҥмүт ол үөрүү үрдүк өрөгөйө күн бүгүҥҥэ диэри өрүкүйэр. «Кыым»
♦ Сөҥөн олор — саҥата суох буол; хамсаабакка-имсээбэккэ ньим бар. ☉ Сидеть молча, неподвижно, погрузиться в молчание; застыть на месте
Кырдьаҕастар саҥата суох сөҥөн олороллоро. Н. Якутскай
Иккиэн уруккуну-хойуккуну өйдөөн санаарҕаабыт курдук балачча өр саҥата суох сөҥөн олорбохтообуттара. Далан
Аана уоһун сөрүү туттан, сөҥөн олорбохтоото. М. Доҕордуурап
◊ Сөҥө сырыт (сөҥөн сыт) — ханна, туохха эмэ үөскээн, мунньуллан баран чөл бэйэҕинэн баар буол (туох эмэ баайын, сыаналааҕы этэргэ). ☉ Скопиться где-л., в чём-л., оставаться до определённого времени нетронутым, в целости (о чём-л. ценном — напр., о полезных ископаемых)
Улахан баай-дуол Улахан эбэ сис хайаларыгар сөҥөн сыттаҕа. Саҥардыы ону булан эрэллэр. А. Фёдоров
Саха тылын баайа, күндүтэ олоҥхоҕо сөҥөн сытар. СЛ-8
Поэзиябытыгар төрөөбүт тылбыт саамай сүмэтэ, кэрэтэ сөҥөн сырыттаҕа. «Кыым»
ср. казах. шөк ‘осесть, оседать на дне, садиться’, ДТС чөк ‘опускаться, погружаться (в воду)’
II
даҕ.
1. Холку гынан баран модьу, күүстээх (үксүгэр киһи куолаһын туһунан). ☉ Густой, низкий, ровный и сильный (о голосе человека)
[Бөлүөхсэн турар дьон кэтэҕэр:] «Миэхэ суолла аҕалыҥ!» — диэн сөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Табаны ытыалааҥ!» — Кириилин сөҥ хаһыыта иһиллэр. Л. Попов
Кини [Кулаковскай] хоһооннорун сөҥ куолаһынан иҥнигэһэ суохтук, кудуххай соҕустук ааҕара. Н. Заболоцкай
Сөҥ куоластаах толуу киһи уһаат иһигэр саҥаран киҥкинэтэн эрэрдии бэйэтин билиһиннэрдэ. «Кыым»
2. Элбэҕэ суох гынан баран улахан ис хоһоонноох, өйдөөх, чиҥ (киһи тылын уонна тылынан айыллары этэргэ). ☉ Немногословный, но содержательный, умный, внушительный (о речи человека), веский (о слове)
Тыл арыт өһөскүн, Ыарахаҥҥын, сөҥҥүн, Тааскын, симилиэскин, Укулаат тимиргин. Баал Хабырыыс
«Умнуохпут суоҕа үтүө мөссүөҥҥүн, Уйаҕас ып-ыраас сүрэххин!» — диэтэ, бэргэһэтин уһулан, Сиидэрэп аҕыйах сөҥ тылынан. С. Васильев
Ийэ дойду көмүскэлэ — бу былыр былыргыттан ытык иэс буоларын туһунан сөҥ, күүстээх, ону сэргэ истиҥ иэйиилээх тыллар чугдаардылар. ВА
3. Аҕыйах саҥалаах, дьиппиэн, нүһэр. ☉ Немногословный, необщительный, суровый, замкнутый
[Дуолан Хара:] Миигин эрэй сөҥ, дьиппиэн оҥорбута, Уоммар диэри …… Кулун тэллэххэ либиир сыппытым. И. Гоголев
Кини тылгаөскө тииспэтэх, санаабытын таһыгар таһаарбат, бэрт аҕыйах саҥалаах сөҥ киһи. В. Яковлев
Сөҥ, кытаанах сэбэрэлээх дьон мэтириэттэрэ ыйанан тураллара. М. Горькай (тылб.)
4. фольк. Хойуу, иҥэмтэлээх (сүөгэйи этэргэ); өлгөм, баай. ☉ Густой, питательный (напр., о сметане); богатый, обильный. Сөҥ сүөгэй. Сөҥ сөгөлөөн
□ Мин сиэм этэ сөҥ сүөгэйи. Эллэй
Сөҥ сүөгэйинэн сөлөгөйдөөн Түһүлгэбит киинигэр Кэккэлэһэн олорон, Аһыыаһыы оонньуоҕуҥ. П. Ядрихинскай
Бултуйдаҕына …… малааһын, былыргылыынан эттэххэ, сөҥ сөгөлөөнү тэрийэр. Кэпсээннэр
5. эргэр. Улахан, сомоҕо, модьу. ☉ Громадный, массивный, тяжёлый
Төлөрүйбэт сөҥ сүлүгэскин Төлөрүтэн биэрдиҥ. П. Ойуунускай
Адаар бэстэр, сөҥ харыйалар Аргыый хамсыы нуоҕаһаллар. П. Тобуруокап
[Дудкин] Ыарахан, сөҥ балтанан, …… тимири Туой курдук эллээччи. С. Васильев
◊ Сөҥ түс — санааҕа ылларан, мунчааран саҥата-иҥэтэ суох буол, дьиппиэр. ☉ Стать молчаливым, угрюмым, помрачнеть
[Григорий] хайдах эрэ сөҥ түспүт курдуга. Д. Таас
[Алампа] сөҥ түспүтэ киһи хараҕар өтө көстөр эбит этэ. Р. Кулаковскай
Остуол икки өттүгэр бүрүө чилиэннэрэ аҕыс-сэттэ киһи сөҥ түһэн олороллор. В. Яковлев