побуд. от солбонуй= утомлять; ослаблять; күүс үлэҕэ аттарын солбонуппут он изнурил своих лошадей тяжёлой работой.

солуо хаар — кыһын устата халыҥаан сааскыга диэри бүтүн турбут тоҥуу хаар. ☉ Накопившийся за зиму и нетронутый до весны снег
Сотолооҕу солбонуппут Солуо хаар обургу Солбонуйан барда. Өксөкүлээх Өлөксөй

көр күлгэдий
Күрдьүк хаарым көтөҕүллүбүт, Сойуо хаарым солбонуйбут, Күр муус күлгэрийбит, Үрүйэ уута үөрдүспүт, …… Үрэх уута үмүөрүспүт. Саха фольк. «[Кулаактары] кытта охсуһартан хаһан да туора турбаппын, — Сиэнчэ мүчүк гыммыта, — ол гынан баран, киһи кыһыйыах, күүс-күдэх күлгэрийэн эрэр». Б. Лунин (тылб.)

солбонуй диэнтэн дьаһ
туһ. Эдэрдэр эһиги кырдьаҕастары, биһигини, үлтү сирэргэ күүскүтүнуоххутун олус солбонуппакка эрэ, саҥаны, ордугу айан-суруйан иһиэххит этэ. П. Ойуунускай
Оҕонньор эдэр эрдэҕинэ сырыыны-айаны сылдьымахтаабыт бэйэтэ, кырдьар бөҕө кыайан, сорсуйар бөҕө солбонутан, бу айылаах кыаһылатан сыттаҕа. И. Федосеев
Кини киһи модун күүһүн Тугунан солбонутуом дии саныыгын? А-ИМН ОЫЭБЫ

туохт. Үчүгэйи, дьоллооҕу түстээ, төлкөлөө. ☉ Предугадывать, предопределять кому-л. благополучное, счастливое будущее
Аал уот иччитэ Тойон эһэм обургу, …… Үтүөнэн айыылаа, Үрдүгүнэн соргулаа, Үчүгэйинэн үөрт, Үөрүүлээҕинэн көрүс. С. Зверев
Илин өттүбэр Соноҕос ат саҕа Солбонуйбат соргута Солбуйа туойан соргулаа! А. Софронов
«Биһиги бэйэбит түөлбэбитигэр холкуос тэринээри гынабыт, онно бараҥҥыт эһиги мунньахтаан, сүбэлээн, соргулаан кулуҥ», — диэн көрдөстүлэр. Күндэ

1. көр эймэний. Күндүл күөх көхсүгэр Көтөр кынаттаах Көччүйэн үөскээбит, Ийэ киэлитигэр Көмүс хатырыктаах Эгэлгэ балыга Эммэнийэ элбээбит. С. Зверев
   Эриэккэс Днепр үрдүнэн саха этигэн хомуһун алыптаах дорҕоонноро эммэнийэ тарҕыыллар. М. Ефимов
2. Сылай, мөлтөө, күүскүн-сэниэҕин сүтэр, солбонуй. ☉ Выбиться из сил, сильно устать
   Ханнык даа киһи, Хатыҥ сэбирдэҕин курдук, Хагдарыйар хааннаах, Эргэрбит мас курдук, Эмэхсийэр эттээх, Эммэнийэр бэйэлээх эбит. А. Софронов
   Эн оҕоҥ сүрэҕэ атын уонна ити соругу эрэ, кииринэн хаалбычча толорон, таптыыр кыыһын аҕатын кулаах оҥортордо. Онно эдэр киһи сүрэҕэ ыалдьыбат, этэ-хаана эммэнийбэт бэйэлээх буолуо дуу? А. Сыромятникова

туохт.
1. Улаханнык сылай, күүһүҥ-уоҕуҥ эһин; үгдэрий, солбонуй. ☉ Чувствовать усталость, утомление, уставать
Куйаастан уҥуоҕаиҥиэҕэ ууллан, үлэттэн сылаарҕаабыта суойан, Татыйаас нухарыйыан баҕарда. Софр. Данилов
Кини саҥата суох бэйэтэ көрө сылдьан, ким эмэ сылаарҕаабытын биллэҕинэ, сынньанар дьиэҕэ илдьэр. А. Фёдоров
Сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
2. Тугу эмэ гынаргын туһата суоҕунан аах, сүрэҕэлдьээ. ☉ Делать что-л. нехотя, с усталым видом, лениться
Тугу эмэни ыйыттахха, бэрт өр саҥата суох турбахтаан баран, сылаарҕаабыт курдук кэпсэтэллэр. Н. Якутскай
Урут Петя сарсыарда дьыссаакка барарын сылааргыыр буолара. М. Ефимов
Наар Силип Арамаанабыс кэпсиир эрээри, киһитэ истэрин да сылааргыырын билэр буолан, уһаабакка-тэнийбэккэ кылгас-кылгастык саҥарар. И. Семёнов
△ Аһара сылайбыт буолаҥҥын тугу эмэ гыныахтааххын, оҥоруохтааххын ыарырҕат, оҥорума. ☉ Отказаться от какого-л. действия в силу крайней усталости, утомления
[Аанча] саҥа суолун булбата, урукку суолун сонордуоҕун сылаарҕаата. Болот Боотур

I
аат. Булду (хол., тайаҕы, саһылы) эккирэтии, батыһыы. ☉ Преследование зверя, погоня за добычей (напр., за лосем, лисицей)
Ол уол үгүс үрэхтэри, Киэҥ Сибиири тэлэр, Булт сойуотугар кини Сир сиксигэр тиийэр. С. Данилов
Булчут мэлдьи күндү түүлээх сойуотугар сылдьар. И. Федосеев
Булчут идэтэ сыралаах, Булт сойуота сындааһыннаах. С. Данилов
◊ Сойуо хаара — күһүҥҥү тоҥоруу кэнниттэн кыылы эккирэтэргэ тоҕоостоох бастакы чараас хаар. ☉ Первый снег после заморозков, на котором легко прослеживаются следы преследуемого зверя
Күрдьүк хаарым көтөҕүллүбүт, Сойуо хаарым солбонуйбут. Саха фольк. Кутталтан өйүн сүтэрбит Эр Соҕотох мастар быыстарынан ыстанна, тыстарын сойуо хаар быһыта тыытарын кэрэйбэт, ыарыытын да билбэт. В. Бианки (тылб.)
ср. др.-тюрк. соҥда ‘гнаться, следовать по пятам’
II
1. аат., эргэр. Быа түмүгэ ыйыллыбытын олуйан сүөрэр сытыы уһуктаах мас эбэтэр тимир иннэ. ☉ Деревянная или металлическая игла для распутывания узелков на верёвке
Сытыы биилээҕи Сыҕарыппакка эрэ Сырайыгар тирээтэ, Сойуо уһуктааҕы Чугуруппакка эрэ Субатыгар туһаайда. П. Ядрихинскай
2. даҕ. суолт. Сойуо курдук сытыы уһуктаах уһун (үксүгэр көтөр тумсун хоһуйууга туттуллар). ☉ Длинный, имеющий острый, как игла, конец (обычно употр. для образного сравнения клюва птицы)
Хара суор оҕотун уһуйар: «Сойуо тумускар соллоҥ иҥнин, Сиэмэх оҕото сиэмэх буолар». И. Эртюков
[Ньымааты] бэл суор обургу сойуо тумса тоҥсуйбатах, баҕыыр тыҥыраҕа тыыппатах. Н. Абыйчанин
Ол кыыл обургу Сойуо хара тумсун Сототун таһыгар Сурдурҕаччы охсоот …… Киһилии дьаҥсайа, Кэс туойа олорбут. С. Васильев
ср. монг. соёо(н) ‘клык, бивень; крючкообразная прочищалка (для курительной трубки)’
III
аат., бэт. Сылгы синньигэс оһоҕоһугар үөскүүр отут-түөрт уон сэнтимиэтир уһуннаах бөкүнүк быһыылаах лиистик. ☉ Параскарит
Саҥа эмптомп булан [сылгылар] сойуоларын түһэртээбит олус үчүгэй эбит. Далан
Сойуолаах сылгы оһоҕоһуттан сүүс биэс уон устуукаҕа тиийэ итинник үөнү булуохха сөп. ААИ ОБСЫҮ. Сойуо сымыыттара икки сыл устата айылҕаҕа тыыннаах хаалааччылар. Сылгыһыт с.

1. даҕ.
2. Айааһамматах, сыарҕаҕа, ыҥыырга үөрэммэтэх, ахсым (хол., ат, таба туһунан). ☉ Необъезженный, дикий (о лошади, олене)
   Ыҥыырга хатааста түһээтин, ыытан кэбиһэллэр. Хаҥыл сылгы кэлин атаҕынан өрө тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, арыт өрө тура-тура мөҥөр. Хомус Уйбаан
   Урут наартаҕа көлүллэ илик сорох хаҥыл табалар мөхсөн чиччигинэһэллэрэ. «ХС»
   Хаҥыл аты ындыылааһын буоллун, кыыллыйбыт табаны сыһытыы буоллун, барытыгар кини урут баар буолааччы. «Кыым»
3. көсп. Омуннаах-төлөннөөх, уохтаах, эрчимнээх, дохсун (киһи). ☉ Горячий, полный силы, чувств; дерзкий (человек)
   Сыыдам хаҥыл уолаттар сылгы сылгылаатылар, Бөдьөкө бөҕө уолаттар Бүтэйгэ бөҕүөрдүлэр. Д. Говоров
   Маайа, сирэйэ кытаран баран, аат эрэ харата аһыыр, урукку чобуо бэйэтэ сыппаан, хаҥыл бэйэтэ сымнаан, кэнэн баҕайытык туттан олорор. Н. Якутскай
   Баҕар, дьэ эһиги билбэккэ саарыаххыт: Балысхан сүүрүктээх олоххо миккиллэн Хаҥыл уол хаамыыта билигин бытаарбыт, Хап-хара хараҕар оонньообот дьэргэлгэн. В. Сивцев
4. көсп. Күүстээх, уохтаах, дохсун (тыал, буурҕа, сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, буйный, неистовый (о буре, ветре, течении реки)
   Ханна эрэ бэһиэлэйдик хаҥыл кутаа кытыастар, Мин сүрэҕим итинник Күөдьүйбүтэ эдэр сааспар. И. Гоголев
   Тайҕа тыйыс, хаҥыл үрэҕэ Суорба хайалар быыстарынан дохсуннук халыһыйар. И. Гоголев. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] кэлэн хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устар. А. Сыромятникова
5. аат. суолт.
6. Айааһамматах ахсым ат эбэтэр көлүллүбэтэх таба. ☉ Необъезженная лошадь или дикий олень
   Хапытыан хаҥылы айааһааччы. А. Сыромятникова
   Хабдьы [киһи аата] ханнык да күндүл хаҥылтан дьулайбат этэ. А. Бродников
   Сылгы саамай чычаарар, киһи көмөтүгэр наадыйар бириэмэтэ, ити, бырдах саҕанааҕы кэм быһыылаах. Манна хайдахтаах да хаҥыл чычаарар. чугаһатар. «Кыым»
7. Уох, омун, эрчим. ☉ Пыл, огонь, темперамент
   [Абааһы уола — удаҕан дьахтарга:] Күтүр өстөөх Дохсунуҥ кэм да солбонуйбатах, Хаҥылыҥ кэм да сыһыйбатах буоллаҕа. ТТИГ КХКК
   ср. кирг. хаҥҕыл ‘кляча’, эвенк. кангил ‘одичалый олень’