ж. солотуу; позолота часов стёрлась чаһы солотуута сотуллубут.

I шашка; солотуу уктаах шашка шашка с позолоченной рукояткой.
II шашка || шашечный; түптэ оҥорор шашка шашка для дымокура.

даҕ. Байбара тигиилээх (хол., былаачыйа). ☉ Имеющий оборки на подоле платья
Күтүөт уол кэтэҕэриин уһукка олорбутун кэннэ кийиит кыыһы байбаралаах кытаайка ырбаахылаан, таастаах хара харсыаттаан аҕаллылар. С. Зверев
Быйаҥнаах Аммаҕа күһүн обургу күөйэ көтөн кэллэ. Хатыҥнар-чараҥнар солотуу хаарыс байбаралаах ырбаахыларын намылыччы кэттилэр. «ХС»
Аллараа өттүнэн байбаралаах дьууппалары билигин үгүс дьахтар кэтэр. «Кыым»

даҕ. Буоскаттан оҥоһуллубут (үксүгэр чүмэчи туһунан). ☉ Восковой, сделанный из воска
Дьиэҕэ икки тойон туоллан олорор. Соҕотох буоскабай чүмэчи төрдүгэһин уота кыайан сырдаппакка, кинилэр үдүк-бадык ортотугар күлүгүрэн, улаатан көстөллөр, нүһэр тылларынан бырахсан кэпсэтэллэр. М. Доҕордуурап
«Марыыйабар!»— дии санаан, [Дьөгүөрсэ] ийэ таҥара күлүгүн иннигэр улахан буоскабай чүмэчини ылан умаппыта. Н. Якутскай
Биир муннукка өрүөллээх үрүҥ былаах өйөнөн турар. Иккис муннукка, суп-суон соҕотох буоскабай чүмэчилээх, улахан таастаах солотуу килбиэннээх киристиэс таҥара турар. Уустаах Избеков

даҕ. Дэлэйдик, сиэдэрэйдик намылыйан түспүт (хол., хойуу сэбирдэх, киэргэл, симэх). ☉ Свисающий, ниспадающий (напр., о кронах деревьев, богатых украшениях)
Айгырас киэргэллэрин устан, сыгынньах дьылыгыраһан турар кытархай мастар быыстарыгар сандал салгын көҥүл күүлэйдиир. Л. Попов
Араҕас субалаах, араҥа туостардаах, Сэбирдэх симэхтээх, айгырас лабаалаах Хатыҥчаан чараҥым суугунуу тыаһаата, Саһархай таҥаһын наҥначчы таҥынна. А. Бэрияк
Дьахтар солотуу көмүс ытарҕата айгырас, Соннук солотуулаах Уон тарбаҕын биһилэҕэ кылбачыҥнас. С. Тимофеев
△ Холбуу баайыллыбыт, элбэх уонна ыарахан (хол., күлүүс тыллара). ☉ Связанные вместе (о тяжелых металлических предметах, напр., о связке ключей)
«Бар, нохоо, ампаарга тахсан ол эдьиийиҥ көрдөөбүтүн ылан биэр», — диэн баран, айгырас үгүс күлүүһү уолга уунна. Н. Заболоцкай

даҕ. Саамай бастыҥ, талыы, кылааннаах (түүлээх туһунан). ☉ Самый лучший, отборный, остистый (обычно о пушнине)
Саарба кыыл самыытын таалыра саҥыйахтаах. Саха фольк. [Кыыс оҕотун] эрдэ киис бэргэһэлээбитэ. Тигиллэн ууруллубут саҥа соҥҥо аны таалыр түүлээх саҕа наада буолбут үһү. «Кыым»
◊ Таалыр манньыат эргэр. — кыһыл эбэтэр үрүҥ көмүстэн кутуллан оҥоһуллубут улахан төгүрүк харчы. ☉ Большая круглая монета из золота или серебра
Кириисэлиир Кирилэ Лаамылаан иһэн Кээтикэлиир Кэтириинэттэн буут үрүмэ хайаҕы өйүө ылан тахсар, кэһиитин таалыр манньыат киллэриэх буолан. Саха нар. той. IV
Дайыыла оҕонньор эһэтэ тараҕай, куһаҕан киһи эбитэ үһү. Ол иһин күлүү гынан «тараҕайа таалыр манньыат, соролойо солотуу көмүс» диэн дьахталлар туойбуттарыттан «Соролой» диэн аат биэрбиттэр. М. Доҕордуурап
русск. талер

дьүһ. туохт., кэпс. Томороон, модороон көрүҥнэн. ☉ Иметь крупный, грубый, неотесанный вид
Биир хартыынаҕа суон бэгэччэктээх бадьырыйбыт сүүнэ киһи сутуруга көстөр. Болот Боотур
Оҕонньор бадьырыйбыт илиитин түөһүгэр сыһыары тутан ылан баран, сэрэниин-сэрэнэн токутан аҕалан быар кууһуннарбыта. «ХС»
Чаҕылхай солотуунан килбэҥнээбит, бадьырыйбыт кэтит араамаҕа олордуллубут ыраахтааҕы сүүнэ улахан мэтириэтэ ыйанан турара. М. Горькай (тылб.)

1. аат.
2. Үксүгэр тимиртэн эбэтэр алтантан оҥоһуллубут иһиттэр о. д. а. тэриллэр тас өттүлэриттэн чараас гына көмүһүнэн эбэтэр атын металларынан сотуллубут бүрүөһүннэрэ. ☉ Тонкий слой золота, олова или другого металла, покрывающий железные или медные изделия, позолота, полуда
   Ойуулуом дуу, түннүк герань сибэккитин, сылабаар тымныы дуйун. И. Гоголев
   Күн уота, сылабаар үрүҥ солотуу дуйуттан тэйэн, истиэнэни сырдатта. М. Тимофеев
   Цинка дуй дьэбиннирбэтинэн ордук, кэнсиэрбэ ньалбаана да барар. ПАЕ ОС
3. көсп., поэт. Уу ньууругар халлаан күөх урсуна, күн, ый сырдыга тэйэн көстүүтэ. ☉ Отражение на поверхности воды лазури неба, переливающийся блеск, отсвет солнца, луны
   Сотору толоон үрдүнэн туналҕаннаах ый тахсыаҕа, күөлгэ күлүгүн көрүнэн көмүс дуйун суурайыаҕа. Күннүк Уурастыырап
   Күһүммүт түһэн Өлүөнэҕэ көмүс дуйун суурайда. М. Ефимов
   Ол ыйбыт таҕыста, Чуумпурбут өрүһү Дуй кутан кылбатта. П. Тулааһынап
4. даҕ. суолт. Килбэҥнээн, күлүмүрдээн көстөр. ☉ Блестящий, сверкающий
   Ый күөлгэ көмүс дуйун көрүнэр. Күннүк Уурастыырап
   Бигиир дуй долгун түөһүгэр Бэл ый кытта нуктаата. Сандал дуй мандардаах күһүммүт сайыны ыраах атаарар. М. Ефимов

аат. Туох эмэ саҕата, кытыыта (хол., тыа, хонуу уо. д. а.). ☉ Край, конец, окраина чего-л.; опушка (леса)
[Оҕолор] кэриигэ тиийэллэрин кытта чыычаахтар чырыптаһа көрсүбүттэрэ. П. Тобуруокап
Сыһыы соҕуруу кэриитэ, иҥнэри баттаммыт курдук, аллараа сытар. У. Нуолур
Өтөх кэриитигэр сырдык бэс чагданы кытта ыаллаһан, били пиэрмэбит хотоно …… субуруйан олорор. Э. Соколов
Ньурба киэҥ хонуутун арҕаа кэриитинэн үс сүүсчэкэ саалаах киһи киирэн иһэр эбит. Д. Токоосоп
◊ Кэрии (кэрискэ, кэриэн) тыа — хонуу, өрүс кытылын устун быстыбакка, уһуннук кыйа бара турар тыа. ☉ Лесная гряда, далеко протянувшаяся вдоль чего-л. (напр., вдоль реки)
Кэрии тыалар төбөлөрө солотуу дуйунан сотуллаллар. М. Ефимов
Килбиэн көмүс күммүт кэрии тыаҕа түстэ. М. Тимофеев
Кини [Өлүөнэ] илиҥҥи кэрии тыалара ырыыхыраах күөх күдэрик буолан көстөллөр. П. Филиппов

аат.
1. Байыаннай уонна гражданскай сулууспалаахтар сололорун араарар кэрдиис. ☉ Служебный разряд у военных и гражданских служащих, военное звание, чин
Кини [уолчаан] икки өттүттэн куттал суох буолуутун чыыннара — доп-доруобай, киэптэҥэлэспит эр бэртэрэ ыгаллар, бардьыгыныыллар. Далан
Бэҕэһээ жилуправление мунньаҕа буолбута, горсоветтан үрдүк чыыннар бааллара. Н. Габышев
[Мотя] остуол тарта, тойоттору чыыннарынан наардаан аска ыҥыртаата. П. Филиппов
Гавриил Иванову өйдөөх-төйдөөх, туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан ытыктыыра. А. Данилов
2. Туохха эмэ уһулуччу ситиһииҥ, үтүөҥ-өҥөҥ иһин бэриллэр суолталаах бэлиэ (хол., уордьан, мэтээл о. д. а.). ☉ Знак отличия, награда (напр., орден, медаль)
Собуоттаах тойон …… Солкоттон тигиилээх көстүүмҥэ Солотуу чыыннарын иилинэр. Эллэй
Кини мин төрүттэрим ыраахтааҕыттан ылбыт чыыннарын, мэтээллэрин остуолга уурталаан баран, бэйэм икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
ср. русск. чин ‘знаки отличия’ (орден, медаль)