сарыылаа диэнтэн бэй., атын
туһ. [Ыстапаанньыйа:] Ынаҕым тириитэ сарыыланара буоллар, соннонуом этэ. Күндэ

сыһ. Суукка ханнык да кэмигэр тохтообокко. ☉ День и ночь, и днем и ночью, сутки напролет
Мин даа сааһым тухары күннэри-түүннэри кэриэтэ үрүҥ-хара көлөһүммүн тохпохтоотум ини, суох ини, син биир уһун соннонуох быһыым көстүбэт. Суорун Омоллоон. Үрэх аайы, алаас аайы Үтүмэн киһи үлэҕэ тахсан, Оскуола, баланыысса дьиэлэрин, Улахан кулууп бэртэрин Күннэри-түүннэри туттулар, Күндээрдэн-дьэргэтэн истилэр. С. Васильев

I
бэргэһэлээ диэнтэн бэй
туһ. Чурумчуку бэйэтэ Чубуку бэргэһэлэннэ, Тугут истээх соннонно. Эллэй
Сиэдэрэй велюр Сэлээппэ бэргэһэлэнэн, Тупсан кэлбит. Р. Баҕатаайыскай
II
туохт. Таҥара дьиэтин сиэрин-туомун толорон кэргэннии буол. ☉ Обвенчаться по православному обычаю
[Марина:] [Аҕабар] эттим да итэҕэйбэт, Баай Байбал кыыһыттан ама эйигин ордорон ойох ыла кэлиэ дуо диир. Аҕата оҕонньор хайыы-аҕай кэпсэтэн сылдьар, бэргэһэлэнэллэрэ эрэ хаалан турар диир. П. Ойуунускай
Мааны дьон бэргэһэлэнэллэригэр үгэс быһыытынан, кинилэр билсиилээхтэрэ, аймахтара, араас дьон мустар куолулара. М. Доҕордуурап

сыһ.
1. Тиийбэттик-түгэммэттик, кыһалҕалаахтык. ☉ Бедно, скудно, нищенски
[Ыстапаан] биир кытта төрүөбүт кыдьыктаах [хаартыһыт] буолан, бу курдук кылгас соннонон, сааһын тухары дьадаҥытык, кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. А. Софронов
Сүөдэр Хомуоһап тапталлааҕын кытта хас да сыл дьадаҥытык да буоллар, дьоллоохтук ыал буолан олорор. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Мөлтөхтүк, куһаҕаннык. ☉ Слабо, плохо
Кини оҕолортон барытыттан дьадаҥытык таҥнара. Биһиги сорох эдэр суруйааччыларбыт тылы эрэ дьүөрэлээн, «тырылатан-тарылатан» бараннар, ис хоһоонун кыайан биэрбэттэр, уус-уран өттүнэн бэрт дьадаҥытык суруйаллар. П. Ойуунускай

1. аат. Бииригэр диэри саастаах таба оҕото. ☉ Оленёнок до года
   Кыракый тугут чох хара харахтарынан Аагалаах диэки махтаммыттыы көрүтэлиир. Т. Сметанин
   Сотору бастакы тугуттар төрөөбүтүнэн барыахтара. В. Протодьяконов
   Өйдөөн көрдөххө тугуттар эмиэ оҕолор курдук араас буолар эбиттэр. Улуро Адо (тылб.)
2. даҕ. суолт. Таба оҕотун тириититтэн тигиллибит, оҥоһуллубут, быыһык. ☉ Сшитый, сделанный из меха молодого оленя, пыжиковый
   Чурумчуку бэйэтэ Чубуку бэргэһэлэннэ, Тугут истээх соннонно. Эллэй
   [Максим] тугут бэргэһэтин устан, сонун сиэҕинэн сүүһүн көлөһүнүн сотунна. Л. Попов
   Тугут саҕынньах кэтэн Туотарыйа сүүрэбин. И. Эртюков
   ◊ Кыһыл тугут көр кыһыл. Кыһыл тугут ийэтин эмиийин сүтэрэн, үҥүлүҥнүүр. Тугут кэбиспит (кээспит) — итэҕэс, сиппэтэх эбэтэр өлбүт тугуту төрөппүт (таба туһунан). ☉ Выкидывать оленёнка недоношенным (о самке оленя)
   [Табалар] мэччирэҥ хаара чиҥээтэҕинэ тоҥоллор, ол содулуттан уулаах тыһылар тугут кээһиэхтэрин сөп. ССП ЫН
   Дьүүкээрбит табалар үксүгэр тугут кэбиһэллэр, оҕолоро хойуккааҥҥа диэри мөлтөх, аһаах уонна ыарыыга ылларымтыа буолаллар. ВВ ЫСЫ
   ср. тюрк. тоҕ, туг ‘рождаться, возникать, появляться’, МНТ тубул, монг. тугал ‘телёнок’, уйг. тугутлук ‘роженица’

1. даҕ.
2. Устатын кээмэйэ кыра, уһуна суох. ☉ Небольшой, незначительный в длину, короткий
   Сото кылгас даҕаны соло улахан (өс ном.). Кини илиитигэр …… кылгас соҕус мас тутуурдаах этэ. Суорун Омоллоон
   [Харыалап] мүлүркэй бүлгүннэриттэн үргүлдьү үүнэн тахсыбыт кылгас модун моонньулаах. Л. Попов
   Кылгас атахтарынан түргэн-түргэнник хааман дэдэһийэн тиийэн дьонтон туора, инники диэки миэстэҕэ олордо. Н. Лугинов
   △ кэпс. Үрдүгүнэн кыра, намыһах. ☉ Невысокий, низкий
   Кини үкчү аҕатын курдук …… кылгас уҥуохтаах, лэп курдук быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Кылгас эрээри, хоп-хойуу Отун үүнүүтэ бу дойду. Күннүк Уурастыырап
3. Бириэмэтинэн кыра, уһуна суох. ☉ Непродолжительный, короткий по времени
   Ол эрээри кини кылгас олоҕун устатыгар айан хаалларбыт нэһилиэстибэтэ биһиги бука бары киэн туттар күндү баайбыт буолар. Софр. Данилов
   Кинилэр ити кэпсэтиилэригэр тэптэрэн, сааскы кылгас түүн ааһан эрэрин билиминэ хааллылар. М. Доҕордуурап
   Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин көдьүүһэ суох ыытаҕын, Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
   △ Элбэҕэ суох, аҕыйах тыллаахөстөөх. ☉ Краткий, немногословный
   Кини бэйэтин быһыыта-майгыта эрэ буолан, кэпсээнэ бэрт кылгас. Саха фольк. Вася куолутунан, кылгас этиилэринэн саҥарбытынан чугаһаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Аҕыйах үптээх-астаах, тиийиммэт-түгэммэт; дьадаҥы. ☉ Малоимущий, бедный
   Мин кылгаспын, мин кыараҕаспын, элбэх иитимньигэ баттатан сылдьарбын билэҕин. А. Софронов
   Кыһалҕа бөҕө олуйан, кылгас бөҕө кыайан, мин сордоох айыыга-хараҕа киириэх бэйэм буолуо буоллаҕа дуо. Суорун Омоллоон
   Ити ыалга кыра Алампа биэс сыл кэриҥэ иитиллэр. Ортотугар Борук уола Бааса диэн эмиэ кылгас киһиэхэ биэрэ сылдьыбыттара. «ХС»
5. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн кырата, уһуна суоҕа. ☉ Непродолжительность (напр., лета)
   Суол уһуна эбэтэр кылгаһа биллибэт. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Биһиги дойдубут сайына кылгаһын быһыытынан эрдэ тахсар, сотору үүнүүтэ ситэр хортуоппуйу талыахха. А-ИМН ОЫЭБЫ
   ♦ Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна — 1) олус аҕыйахтык, дэҥ кэриэтэ (саҥарар — аҕыйах саҥалаах киһи туһунан). ☉ Очень редко (говорить — о молчаливом, неразговорчивом человеке)
   Бу сырыыга кини тыла-өһө сытыырхайбытын, чобуорхайбытын бэйэм да сөҕөн кэбиспитим. Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров; 2) олус элбэхтик, чаастатык (аҕыйахтык буолуохтааҕын оннугар). ☉ Слишком часто, помногу раз (делать что-л., а надо бы реже)
   Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрин, Дьахтар Алааһын тыымпытын кустарга иллэҥнээбэттэрин бэйэлэрин буруйдарынан аахпат этилэр. А. Неустроева. Кылгас майгылаах түөлбэ. — үчүгэй, сытыарысымнаҕас майгылаах. ☉ Добродушный, доброго нрава. Сүрдээх элэккэй, кылгас майгылаах киһи этэ. Кылгас санаалаах — уһуну-киэҥи эргитэн өйдөөбөт, муҥутах. ☉ Недальновидный, недалекий человек
   «Соммут эҥээринээҕэр кылгас санаалаах дьон сырыттахпыт ээ», — Сүөдэр үөһэ тыынар. Н. Якутскай
   Мэйи сирин булчуттара кыараҕас көҕүстээхтэр, кылгас санаалаахтар. Л. Попов. Кылгас соннон — дьадай, эһин, куһаҕан олохтон. ☉ Разориться, стать бедным
   Үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, сухаһыт оҕус курдук киһи, ол гынан баран, биир кытта төрүөбүт кыдьыктаах буолан, бу курдук кылгас соннонон, сааһын тухары дьадаҥытык, кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. Кырдьыга, хаартыһыт үгэстээх. А. Софронов
   Киэҥ-холку буолуу ханнык да киһиэхэ саамай үчүгэй майгы буолар. Хата ону мин саллар сааһым тухары сатаабатах баҕайым. Онон да кылгас соннонон сырыттаҕым ээ. С. Никифоров
   ◊ Кылгас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — уһатыылаахха утары туруоруллар, кылгастык саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Краткий гласный звук, противопоставленный долгому гласному звуку
   Саха тылыгар баар аҕыс аһаҕас дорҕоон барыта кылгас уонна уһатыылаах көрүҥнээх. СОТТҮө
   Саха тылыгар кылгас аһаҕас уонна хоһуласпатах бүтэй дорҕооннор дэхси чуолкайдык этиллибэттэр. СОТТЛ. Кылгас атах түөлбэ. — куобах. ☉ Заяц
   Бара сатаан, кылгас атах тоорохойун [табах гынан] тарда сатаатым. В. Протодьяконов. Кылгас долгун араадь. — уонтан сүүс биэс уон миэтиргэ диэри уһуннаах араадьыйа долгуннара. ☉ Короткие волны (радиоволны длиной от десяти до ста пятидесяти метров) Араадьыйа приемнигын кылгас долгунун эрийэн бииртэн биир ыстаансыйалар арааһы кэпсииллэрин истэ олордо
    Ити приемник кылгас долгунунан аан дойду ханнык баҕарар араадьыйа ыстаансыйата биэриитин ылар. «ХС». Кылгас моой зоол. — собо хатырыгыныы дьэрэкээннэнэн көстөр кугдархайдыҥы бороҥ дьүһүннээх обургу хаас, тумсун төрдө хара, атаҕа кыһыл өҥнөөх (үксүн туундараҕа төрүүрүөскүүр). ☉ Восточный тундренный гуменник (большой дикий гусь). Кылгас моой сиргэ уйаланар, түөрт, алта сымыыттаах буолар
   ср. осм. кыска ‘короткий’

даҕ.
1. Иһэ улахан, киһи хараҕар быраҕыллар (киһи, сүөһү, кыыл). ☉ Пузатый
Нары-нанаҕар ынайбыт истээх …… абааһы кыыһыгар боһуоннаах дьахтар дуомата кууһа түстэ... П. Ойуунускай
Тэйгэгэр истээх күрүҥ ынахтарын Лэглээриннэр бургунастара сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыадаҕар истээх, бөдөҥ-садаҥ киһи, соһуйбут омунугар, уостара оппойон хааллылар. Н. Заболоцкай
2. Иһигэр элбэҕи киллэрэр (хол., иһит). ☉ Вместительный (напр., сосуд, резервуар)
Үүт омуһаҕа хастар, хатыҥынан хаһыы мааччах оҥостор, биирдии буут истээх үс улахан туос ыаҕаһы тиктэрэр. Н. Неустроев
Киһи аайы үстүү көрүҥ араас истээх үрүүмкэлэри, фужердары туруордулар. Н. Лугинов
Дьэ аны истээх бэрэмэдэйигэр уолчааны уга илигинэ эргиллибэт гына кытаанах санааланан, иннин диэки түһүнэн кэбистэ. В. Гаврильева
△ Киэҥ киэлилээх. ☉ Объемистый, широкий
Уонча дьиэ, лааппы, биир «чайнай» Олорчу батар истээх. Дьуон Дьаҥылы
3. Киһи кэтэр таҥаһын иһинэн хос тигэн оҥоһуллар (туох эмэ). ☉ Подшитый с изнанки, подбитый (напр., мехом - об одежде)
Чурумчуку бэйэтэ Чубуку бэргэһэлэннэ, Тугут истээх соннонно. Эллэй
Иккиэн быстыспакка туох баар таҥастарын таҥнан баран, Шейдман атыыһыт саарба истээх тулуубун сөрүү туттан, оргууй нолурдаһан тахсар этилэр. Эрилик Эристиин
Куобах истээх сарыы үтүлүктэрэ кытта толору хаар буолан, ирэн, кытыылара чопчулаһа тоҥон бардылар. Н. Заболоцкай
Семенов буобура саҕалаах саһыл истээх сонун нэлэкэйдээбит. М. Доҕордуурап
△ Тымныы киирбэт гына оҥоһуллубут, ичигэс. ☉ Утепленный, на теплой подкладке
Үрдүк остоох истээх бачыыҥкатын хобулугар тирэнэн, уҥа-хаҥас эргичийбэхтээн ылла. Софр. Данилов
Өссө да истээх сон кэтэбит. Күннүк Уурастыырап
Истээх кээнчэ ип-итиинэн, сып-сылааһынан ыга тутта. Н. Заболоцкай
Сөтүөлүүр бэйэм истээх сонноох Тымныы тыал утары турдум. Дьуон Дьаҥылы
♦ Истээх сон истиҥ эҥээрэ буоллаҕа түөлбэ., үгэрг. - улахан баҕайы буоллаҕай, холоону да харыстаһаҕын (туһата суоҕу бүөбэйдэһэри этэллэр). ☉ Было бы с чем так носиться (букв. точно передняя внутренняя пола меховой шубы - говорят с иронией, когда кто-л. слишком бережно относится к чему-л. незначительному)
Иһэ истээх көр ис IV. Таһыттан көрдөххө талбыт курдук буолан баран, иһэ истээх ээ, бадаҕа. А. Софронов
Ити эрээри, билигин өйдөөтөххө, иһэ истээх кэпсэтии тахсыбыта. Н. Лугинов
Кэккэлэһэн олорон кэпсэтэллэрэ баата суох, оттон илииттэн тутуһарга тиийбит буоллахтарына, иһэ истээх дьыала буолуохтаах. Д. Таас

туохт.
1. Атахтаргын ууннары тэбитэлээн чиккэйэн сыт. ☉ Лежать, вытянувшись во всю длину, во весь рост
[Айыы бухатыыра] ол түһэн иһэн тыыллыбытынан хара сымара тааска иттэнэ иэнинэн түстэ. Ньургун Боотур
Чэ, оччоҕо мин хаһан Дьөгүөрдээн кэлиэр диэри уҥа ороҥҥутугар тыыллан сыттаҕым. Амма Аччыгыйа
Бэл Казбек ырдьыгынаабат, хараҕын симэн, тыыллан сытар. Н. Павлов
△ кэпс. Өлөн, чиккэйэн сыт. ☉ Умереть, протянуть ноги
Кулуба элэмэс атыыра толооҥҥо тыыллан хаалбытын булбуттар. А. Софронов
[Эһэ] иҥиирин тартарбахтаан баран тыыллан хаалла. Т. Сметанин
Кууһума: «Күтүр өстөөх манна тыыллан да хаалбаккын, эйигин да кытары доҕордоһон саһыл саҕаламмыт, сукуна сонноммут, солко курдаммыт биллибэт», — дии саныы-саныы …… эттээх солуурчаҕы аҕала барда. Н. Павлов
2. Күүр, тыҥаа, быыппаһын. ☉ Напрягаться, натуживаться
[Чаабый Натааһа] сирэйэ тыыллыаҕынан тыыллан баран, эргиллэн хос иһин эргиччи көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
Киһи күүскэ соҕус тыылыннаҕына — тыыллар диэн кэлиэ дуо, көннөрү холур соҕустук да хамсаатаҕына — [бу таҥас] тулуйбакка субу сиик-сииктэринэн көтүрүтэ баран хаалыах курдук этэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Биллэ-көстө улаат; сайын. ☉ Заметно вырасти; развиться
Эпоха сайдыытын батыһа, Эн тыылла кэҥиигин, Дьокуускай! Р. Баҕатаайыскай
[Оҕолор] Улааттылар-тыылыннылар... Уолан бэрдэ буоланнар Аат-суол кытта быһаарыллар Айаныгар аттаннылар. С. Тарасов
◊ Быһа (быһыта, өрө, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын — хам тутар тугу эмэ (хол., кэлгиэни) туох баар күүскүнэн, быччыҥнаргын муҥутуурдук күүрдэн алдьат. ☉ Поднатужившись, разорвать, порвать что-л. сковывающее, связывающее (напр., верёвку)
Чучунаа, кэлгиэлээх быатын быһа тыыллаары чиччигинии мөхсөр. Н. Абыйчанин
Хабараан тымныыга хам кэлгиллибит өрүс халыҥ мууһун хайыта тыыллан, көҥүлгэ көччүйэ көтөн эрэрин көрбөккүн дуо? П. Филиппов
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев
ср. хак. таҕы ‘разжимать (напр., зубы); взламывать; выворачивать что-л.’, таҕыл ‘разрушаться, разламываться’

I
туохт.
1. Хайа эмэ диэки сүүрүгүр (ууну этэргэ). ☉ Течь, протекать (о водном потоке)
Сырдык ыраас уу түллэс гына түһээт, Эбэ алааска устан мөлбөйөр. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ уу сүһүөх долгуннарын намылытан, уу-чуумпу уста сытар. Т. Сметанин
Дьэрэлийэ устар таас үрэх, суугунуу тыаһыыр күөх тыа диэки хаамыах курдук гынна. Күрүлгэн
2. Туохха эмэ олорон уунан айаннаа, ууга уйдаран сыҕарый. ☉ Передвигаться по водной поверхности, плавать; плыть на чём-л.
Икки чыккымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Сүүрүккэ оҕустаран уһуннахтарын ахсын, болуот куоракка улам чугаһаан истэ. Ойуку
3. Оргууй сыҕарыйа, долгулдьуйа хамсаа. ☉ Медленно, плавно двигаться по чему-л.. Туман кыайан көппөккө, сир ньуурунан устар. П. Ойуунускай
Соҕуруу устар сэдэх былыттар Дьиэлэр чыпчаалларын аалаллар. С. Данилов. Халлааҥҥа саҥа манньыат курдук ыпыраас уонна олус чуолкай ый мөлбөйө устар. Н. Габышев
4. кэпс. Устан иһэр курдук, долгулдьуйа хамсанан хаамп (кими эмэ этэргэ). ☉ Двигаться, ходить плавно, грациозно (о ком-л.)
Оо, доҕорум, эчи, устан түһэн холкутун, аалга дылы буолаахтаан. Суорун Омоллоон. Аанчык сайбаарыччы дайбаан, балаҕан диэки наскылдьыйа устар. Амма Аччыгыйа
Үүт-үкчү үрүмэччи курдук кыргыттар, кырыс үрдүнэн күөх тумарыкка уйдаран, күөгэһэ устан кэлбиттэрэ. С. Федотов. Сотору соҕус Мила оргууй устан киирдэ. НТП ТББ
4. көсп. Тохтоло суох оргууй ааһан ис (күн-дьыл туһунан). ☉ Протекать, проходить (о времени)
Үлэ-хамнас бэйэтин киэбинэн, уруккутун курдук уста турбута. В. Яковлев. Күн-дьыл ити үрэх сүүрүгүнүү тохтоло суох устар. Софр. Данилов
Ити күнтэн ыла Никита баччааҥҥа диэри уу чуумпутук устан испит олоҕор саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов
Сайыҥҥы үтүө күннэр им-ньим устан истилэр. М. Доҕордуурап
♦ Сүүрүк хоту уһун көр сүүрүк
Олоххо сорох дьон сүүрүк хоту устан истэхтэрэ эбээт. Устар ууну сомоҕо- луур көр сомоҕолоо. [Маабыра:] Оттон тылынан устар ууну сомоҕолуура эрэ бэрт дии. А. Софронов
Кини олоҥхотун, ырыатын дьикти хоһоонун, устар ууну сомоҕолуур уус тылын, мэлииппэ курдук курдат билэн, өйбөр хатаан ыларым. Күннүк Уурастыырап
Тылынан-өһүнэн устар ууну сомоҕолуур, уус тыллаах киһи этэ дииллэрэ. С. Никифоров
Устар ууну сомоҕолуур уран тылынан уонна уруккуну-хойуккуну өйдүүрүнэн, Дьэбдьиэ саҥа дьукааҕар эмиэ сөбүлэппитэ. Е. Неймохов. Ууга уһун — кыаҕыран бүт, үбэ-харчыта суох хаал, үп-харчы өттүнэн эһин. ☉ Вконец разориться
Ол киһи үбүн-аһын матайдаан, ууга устубут сурахтааҕа. Күрүлгэн. Чычаастык устар калька. — уһунукиэҥи толкуйдаабат, кыараҕас ыырдаах (киһи). ☉ соотв. мелко плавать. Тоҕойуом, олоххо чычаастык устар киһи улаханы ситиспэт. Элбэх уу устан ааста калька. — элбэх күн-дьыл ааста, ол устатын тухары элбэх уларыйыы буолла. ☉ соотв. много воды утекло. Олорбутум тухары элбэх уу устан аастаҕа, ол устатыгар кинилиин доҕордуу этибит
◊ Муус устар көр муус. Оҕото муус устарга кэлбитэ
□ Муус устар түргэн үлүгэрдик ааһа охсубута. В. Протодьяконов. Устар күн (киэһэ) — күнү (киэһэни) быһа, күн (киэһэ) усталаах былаһыгар. ☉ В течение дня (вечера), весь день (вечер)
Халба [киһи аата] устар күҥҥэ отчут киһитигэр хаарты эрэ саҕа лэппиэскэни сиэтэр эбит. С. Никифоров
Костя устар күн кыыһыра сылдьан баран, киэһээҥҥи аһылыгын аһаат, балааккатыгар киирэн хаптайда. Э. Соколов. Балбаара бэҕэһээ устар киэһэҕэ арахпакка ыыстаатаҕа үһү. Н. Бочкарёв. Ууга уһун (устан хаал) — халаан уутугар эбэтэр күүстээх ардахха ылларан, уунан туол, уунан халый (хол., сири-дойдуну, тутууну этэргэ). ☉ Быть затопленным, подтопленным, оказаться под водой
Аллан үрдүгэр сытар Сэттэ Тэкэ диэн ааттаах лыыбабадараан дойду, ардахтаах дьыл буолан, букатын ууга устан хаалаахтаабыт эбит. Н. Заболоцкай
Кыстыкпытын төһө эмэ эрдэ булбуппут үрдүнэн, ардаҕа күүһэ, уһуна бэрт буолан, хотоннорбут тэстэн, ууга устубуттара. «Кыым»
ср. др.-тюрк. йүз ‘плавать, распространяться’
II
1. даҕ.
1. Устатынан кээмэйэ улахан, кылгаһа суох. ☉ Значительный в длину, длинный
Сорох мастар лабааларын уһуна уон түөрт миэтэрэ буолар. Суорун Омоллоон
Субуруйбут уһун да уһун хотонноох, кыракый муус түннүктэрдээх балаҕан таһыгар тохтоотулар. Болот Боотур
Маша синньигэс биилин ааһа түспүт уһун хара суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээҕэ. М. Доҕордуурап
2. Уҥуоҕунан атыттардааҕар улахан, бөдөҥ (кими эмэ этэргэ). ☉ Рослый, высокий (о ком-л.)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгылаах кыыс, ону-маны дьаһайталаан сүүрдэкөттө. В. Яковлев
Үрдүк сүүстээх, сүһүөхтээх муруннаах, үрүҥүнэн диэличчи көрбүт уһун киһи саҥаран дабдыгыратта. М. Доҕордуурап
Көстөкүүнэп манна олорон чугастан болҕойон көрдөххө, энньэҕэр сэҥийэлээх, ис киирбэх маҥан сирэйдээх, бытыга суох, уһун уҥуохтаах, саас ортолоох үөрэхтээх көрүҥнээх киһи эбит. И. Никифоров
3. Кылгаһа суох, өр кэм устата буолар. ☉ Продолжительный, долгий, затяжной
Кэтэстэххэ биир сөкүүндэ уһунукатыан. Н. Лугинов
Саха сиригэр кыһына уһун, сайына кылгас буолан, саас сахаҕа бэрт күндү буолааччы. Эрилик Эристиин
«Онтон кэнники утум-ситим уһун курааннар буоланнар, бу күөл сыл аайы уолан испитэ», — диэн оҕонньор кэпсээнин түмүктээтэ. М. Доҕордуурап
Мин бастаан үөрэнэ киирэрбэр «биэс сыл диэн туох ааттаах уһунай, кырдьан баран бүтэрииһикпин» диирим. М. Попов
2. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн улахана, кылгаһа суоҕа. ☉ Длина чего-л., рост кого-л.
Дьарапалаан уһуна бу дьиэ саҕа буолуо. Күндэ
Кини, уһунугар сөптөөх суон, аҕамсыйбыт киһи, убаҕас ньалака кугас баттаҕа маҥхайан эрэр, кип-киэҥинэн, күп-күөҕүнэн сымнаҕастык унаарыччы көрбүт. Амма Аччыгыйа
Дьиҥэр, айымньы уһуна, кылгаһа, а. э., кээмэйэ, дьыала биир эрэ өттүн көрдөрөр. Эрчимэн
♦ Илиитэ уһун көр илии
Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сокуон хараҕа сытыы диэн эн истибэккин дуо? Амма Аччыгыйа
Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун! Н. Заболоцкай
Судаарыстыба хараҕа кыраҕы, илиитэ уһун. И. Никифоров. Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Сайын оҕо сылдьан кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна сөтүөлүүр буоларбыт
□ Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров
Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрэ. Н. Абыйчанин
Сүрэҕин быата уһун — көр сүрэх I. Бырайыагы киллэрбитим ыраатта, салайааччылар сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым». Уһун буруону унаарыт фольк., үрд. — баайдык-дуоллук, дьоллоохтук олор. ☉ Жить богато, счастливо
Торҕо түһүлгэни түстээҥ, Уһун буруону унаарытыҥ! Саха фольк. <Уһун> буруота быһынна — буруота сүттэ диэн курдук (көр буруо). Уһун буруобут быстаары гынна, алаһа дьиэбит кураанахтанаары гынна. П. Ойуунускай. Уһун илиигин уун кэпс. — кими эмэ күндүлээн туохта эмэ биэр, бэрис. ☉ Одаривать, потчевать, угощать кого-л. чем-л.. Биэрэ бу дойдуга кэлбитэ сыл буолан эрэр, ол тухары уһун илиитин ууна илик. Уһун илиилээх — кимиэхэ баҕарар дьайар кыахтаах, былаастаах. ☉ Влиятельный, имеющий власть (букв. с длинными руками)
Марго, бу эн биһиги курдук боростуой дьон өстөөхтөрө биир — уһун илиилээхтэр, хатаастыгас тарбахтаахтар. БТ
<Уһун> кутуругар сөрөөбүт көр кутурук. Хабычча урут сүүйтэрбитин иэстэһээри эргилиннэҕэ, кимнээҕи эрэ уһун кутуругар сөрөөн аҕалбыт буолуохтаах. Болот Боотур
Бу кыыс оҕону эмиэ уһун кутуругар сөрөөн эрэр. «Кыым». Уһун кутурукка оҕустар — ким эмэ угаайытыгар, куһаҕан содулугар киирэн биэр. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Оо, абаккабын даа! Бу уһун кутурукка оҕустарбыт сорбун! Суорун Омоллоон. Уһун кутурук сөрөөһүнэ (оҥоһуута, охсуута) — ким эмэ угаайытыгар киирэн биэрии, ким эмэ куһаҕан содула. ☉ Последствие, результат чьего-л. дурного влияния
[Трофим:] Өссө туох эрэ атын суол баар быһыылаах, Кэтэх Кирилэ уһун кутуругун сөрөөһүнэ буолаарай? Р. Баҕатаайыскай
Ол барыта Дьэргэлээх Уолуктай уһун кутуруктарын оҥоһуута. Болот Боотур. Уһун кэпсээн (остуоруйа) калька. — биир-икки тылынан быһаарыллыбыт, иһэ истээх дьыала. ☉ соотв. долгая история
«Чэ, ол — уһун кэпсээн», — Сэтэлээх дьон истиэ диэн сэрэхэдийдэ. Е. Неймохов. Уһун отун оттотума кэпс. — кими эмэ сүгүн олордума, үлэлэтимэ. ☉ Не давать покоя, возможности спокойно жить, работать кому-л.
Ол дьон өссө үксээтэхтэринэ, уһун оппутун оттообот дьон буолаайабытый? Болот Боотур
Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муустаас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай
Бэрик бэрсэр салайааччылары арыйаары гыммыттары хам баттыыр буоллахтарына, хаһан уһун оту оттуур дьоннорбутуй, бу?! Е. Неймохов. Уһун санаалаах (са- наа) — уһуну-киэҥи санаан, олохтоохтук толкуйдуур. ☉ Дальновидный, широко мыслящий
Киһилии итэҕэстэрдээх өрүттэрин ордуктаах, үчүгэй өттүлэрэ ырааҕынан баһыйар үтүө майгылааҕасигилилээҕэ, киэҥ көҕүстээҕэ, уһун санаалааҕа. Күннүк Уурастыырап
Уһун санаабытынан олох бары эрэйин-кыһалҕатын куоһардахпыт. Н. Лугинов
Уһун санаа, кэтэх өй, оҕуруктаах толкуй мэлигир. «Чолбон»
Уһун санаата кылгаата (татыарыйда) көр санаа II. Киэҥ көхсө кыараата, уһун санаата кылгаата, халыҥ тириитэ хайынна. Ньургун Боотур. Онуоха айыы бухатыыра киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаата саптааҕар кылгаата. Саха фольк. Уһун солкуобайы сырыс (эккирэт) калька., кэпс. — улаханнык сыраласпакка эрэ элбэх харчылана сатаа. ☉ соотв. гоняться за длинным рублём
Алмааһы көрдөөччүлэр ортолоругар уһун солкуобайы сырсан кэлбит киһи баарын илэ харахпынан көрбүтүм. ДФС КК
Күн бүгүнүгэр диэри уһун солкуобайы эккирэтэн дьон кэлиитэ-барыыта хотугу регионнарга быдан үрдүк. «ХС»
Оттон манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.)
Уһун соннон көр соннон. Судаарыстыба баайын хаҥатыһан бэйэтэ уһун сонноммута суохха дылы, бэл, киһилии бэргэһэтэ суох. И. Гоголев
Аҕам ол саҕана бириискэҕэ мас кэрдээччинэн сылдьыбыт этэ, ол эрээри көмүстээх Бодойботтон да уһун сонноммотоҕо. М. Доҕордуурап
Барыныбары сүрэххэ чугастык ылынан сүөм түһэр буоллаххына, уһун сонноммоккун. С. Маисов. Уһун сордоох (эрэй- дээх) — олоҕор элбэх эрэйи-кыһалҕаны көрсүбүт. ☉ Несчастный, горемычный
Суос-соҕотох буоларга ананан төрөөбүт уһун сордоох эбит. Болот Боотур
Уһун сордоох, күн тура-тура ыалы кэрийэн уһааҥныыргар бэркин. Суорун Омоллоон
Ааныска билигин уһун эрэйдээх олоххо олоробун дии саныыр. Н. Түгүнүүрэп. Уһун суолун оймоо — ким эмэ нус бааччы олоҕун уйгуурт, аймаа. ☉ Тревожить кого-л., нарушать чей-л. покой
Урукку күннэргэ уһун суолгун оймообут аньыым суоҕа, ааспыт дьылларга кэтит суолгун кэспит буруйум суоҕа — бырастыы гын! П. Ойуунускай. Уһун сурахтаах — дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэр, аатырбыт-сураҕырбыт. ☉ Широко известный, популярный. Ол киһи киэҥ ыырдаах, уһун сурахтаах буоллаҕа эбээт. Уһун тускул тут алгыс. — уһун дьоллоох олоҕу, кэлэр кэскили түстээн алгыс тылларын эт, алҕаа. ☉ Благословлять кого-л. на долгую счастливую жизнь, светлое будущее, произносить слова благословения
Кэнчээри оҕолорбор Кэскилгитин тэрийдим, Уһун тускул туттум, Уруй-айхал эттим! Саха нар. той. IV
Дохсун-дорҕоон күннэргэ Долгуйан-оргуйан тураммыт Кыра норуот кыайыахпыт, Уһун тускул тутуохпут, Уруй-айхал этиэхпит. П. Ойуунускай. Уһун тыл (тыллаах) кэпс. — сытыыхотуу саҥалаах-иҥэлээх, тыллаах (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ соотв. длинный язык
Оччону истэн баран уһун тыллаахтар айахтарыгар түһэрдэхтэрэ дии. М. Доҕордуурап
Микиитэ Бөтүрүөбүс, ол киһиҥ бэлэһинэн бэрт, уһун тылынан ууну таһыйар уот араатар. С. Никифоров
Итинник уһун тылым суоҕа эбитэ буоллар, мин туохха да түбэһиэ суох этим. Агидель к. Уһун тыыннаах — сылайар диэни билбэт, тулуурдаах, сындааһыннаах (хол., сылгы). ☉ Не знающий усталости, выносливый, неутомимый (напр., о лошади)
Мин даҕаны Уҕарыйбат уохтаах, Уйадыйбат эттээх, Уһун тыыннаах Улуу киһи буолуом. П. Ойуунускай
Уһун тыыннаах оҕо диэн кини [биһиги аппыт] буолар. Л. Габышев
<Уһун> тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Уһун тыыҥҥын иһиллии иликпинэ, Уллуҥах да устатын Уларыйыам суоҕа! П. Ойуунускай. Уһун уллуҥах — киһи аймах, киһи (дьон). ☉ Человек, человеческий род (люди). Арыгылааһын салҕанан бара туруо диэн этиллибэт, уһун уллуҥах санаатын уурбутун кыайбатаҕа диэн суох. ОДьКИи. Уһун уҥуоҕа урусхалламмыт фольк. — улахан ааттаах-суоллаах киһини суох оҥорбуттар (хол., кыргыһыыга). ☉ Быть убитым, сражённым, погубленным (напр., в битве)
Нөмүгү Хаҥалас тойон уһун уҥуоҕа урусхалламмыт. П. Ойуунускай. Уһун уоту отун — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго
Бүгүн биир кыыл дьүһүнүн көрөөрү сиргэ охто сыстым уонна баран, ханна уһун уоппун оттуох баҕайыбыный бу? В. Яковлев
Син-биир бу киһини кытта уһун уоту оттон олоруоҥ суоҕа. В. Титов
«Хайа киһиэхэ кэлбэт, Хайаҕа киһи тиийэр», — Диэн уһун уоту оттубут Омуктар этэр эбиттэр. И. Баишев
Уһун уутугар (уутун) утуйда көр уу II. Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ, Сүөдэрэ, уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
Бу сиргэ дьол көрдөһө кэлбит биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит итиннэ уһун ууларын утуйа сыталлар. Агидель к.
◊ Уһун (уһатыылаах) аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — кылгатыылаахха утары туруоруллар, уһуннук саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Долгий гласный звук, противопоставленный краткому гласному звуку
Уһун аһаҕас дорҕоону кылгас аһаҕас дорҕоон уһуурун курдук өйдүүр сыыһа, кинилэр тус-туһунаннар, ол иһин тыл суолтата атын-атын буолар. ПНЕ СТ
Бастакы кэккэҕэ уһун аһаҕас дорҕоон, иккискэ охсуу түһэр аһаҕас дорҕоон буукубаларын бэлиэтииллэр. КИИ МКТТҮө. Уһун баттахтаах (суһуох- таах, ырбаахылаах) — дьахтар, дьахтар аймах. ☉ Женщина, лицо женского пола
[Кирилэ:] Хата, мин эйиэхэ уһун баттахтааҕы булар дьыаланан дьарыгырыам. Р. Баҕатаайыскай
Убайа биир олус дьиибэ итэҕэстээх — уһун ырбаахылаахха олох чугаһаабат. Р. Кулаковскай
[Маарыйа — Ольгаҕа:] Айылҕа барахсан уһун суһуохтаах аймаҕын көҥүлгэ өр көччүппэт быһыылаах. И. Алексеев. Уһун биримиэнэ — оскуолаҕа иккис биитэр үһүс уруок кэнниттэн буолар, аҕыйах (хол., уон) мүнүүтэлээх тохтобул. ☉ Большая перемена
Маннык иһитиннэриилэр нэдиэлэҕэ иккитэ уһун биримиэнэ кэмигэр оҥоһуллаллар. Н. Босиков
Уһун биримиэнэҕэ уолаттар-кыргыттар бука бары линейкаҕа стройдаабыттара. БТТ. Уһун кутурук түөлбэ. — 1) бөрө. ☉ Волк
Хоту олохтоохтор бөрөнү уһун кутурук дииллэрин истэр этим. «ХС»; 2) кутуйах бииһэ-ууһа: сип-синньигэс уһун кутуруктаах, кытархайдыҥы дьүһүннээх хонуу кутуйаҕа. ☉ Полёвка красная. Хоту диэки хонууга уһун кутуругу элбэхтик көрөҕүн. Уһун омур- ҕан — сахаларга от үлэтигэр: сынньалаҥ икки ардыгар түөрт чаас кэриҥэ үлэлиир кэм. ☉ У якутов в период сенокосной страды: отрезок рабочего времени между двумя перерывами, равный приблизительно четырём часам
Биир күнү омурҕаҥҥа үллэрэллэрэ, «уһун омурҕан», «кылгас омурҕан» диэн икки суолга араараллара. АНВ СТУ
Кылгас омурҕан билиҥҥи чаһынан холоотоххо үс чаас кэриҥэ, оттон уһун омурҕан түөрт чаас кэриҥэ кэм буолуохтаах. «Чолбон»
Уһун өрөбүл көр өрөбүл. Ким оҕо сааһыгар сылдьан сааскы уһун өрөбүл көһүтүүлээх күннэрэ үүнэн, сүрэҕэ үөрүүлээхтик тэппэтэҕэ баарай?! «Кыым»
Саҥа дьыл үөрүүтүн-көтүүтүн кытары бииргэ түбэһэр, уопсай үөрэх оскуолаларын үөрэнээччилэрин кыһыҥҥы уһун өрөбүллэрэ саҕаланна. «ХС»
Салгыҥҥа дьаарбайыыны төрөппүттэр баскыһыанньаҕа уонна уһун өрөбүл кэмигэр тэрийэллэр. Дьиэ к. Уһун синньигэс — уһун уонна синньээн көстөр (хол., атах); уһун уонна кыараҕас (хол., көрүдүөр). ☉ Длинный и тонкий (напр., ноги), длинный и узкий (напр., коридор), продолговатый
Тайахтар уһун синньигэс атахтарын дыабаччы үктэнэн, томороон ньолбоҕор төбөлөрүн олоодуччу туттан, Тогойкины одуулаһан турдулар. Амма Аччыгыйа
Тордоохоп иһирдьэ киирэн уһун синньигэс көрүдүөр устун хааман тиийэн, уҥа диэки аһаҕас хоһу өҥөс гынна. С. Никифоров
Луҥхалыырап аармыйаттан маҥнай кэллэҕин утаата дьарамай, уһун синньигэс бэйэтэ билигин лаппа халыҥаан, санна дарайан, толору эттээхсииннээх тойон-хаан сэбэрэлээх этэ. «Чолбон». Уһун ураҕас уйбат булда — аһара элбэх булт-алт, өлгөмнүк бултуйуу. ☉ Большая добыча, удачная охота
Тииҥнэри сүлэн баран, балаакка сис маһын икки өттүнэн ыйаабыппыт үрдүнэн, онно да баппата, уһун ураҕас уйбат булда диэн, дьэ, ити эбит этэ. С. Федотов. Уһуну ыстан (ыстаныы) — турар сиргиттэн биитэр сүүрэн кэлэн, ыраахха ыстан (ыстаныыга күрэх). ☉ Прыгать (прыжок) в длину
Мөлтөх ньиэрбинэй систиэмэлээх оҕолор уһуну ыстаныыга түмүктэрэ мөлтөөбүтэ харахха быраҕыллар. ОАП ОТХ. Уһун үйэлэн — 1) уһун олохтоох буол, уһуннук олор. ☉ Жить долго, быть долгожителем
Син биир суорума соруктаныах эбитэ дуу, биитэр мүччү көтөн, уһун үйэлэнэн бүгүн миигин кытта бииргэ үөрэн мичилийиэх эбитэ дуу? Софр. Данилов
Уһун үйэлэнээри арыгытын-табаҕын быраҕан, дьиэтин иһин сынньанарга анаан, була-була оҥостон муҥнаммыта. Н. Лугинов; 2) кэпс. — уһуннук баар буол, олохсуй (тугу эмэ этэргэ). ☉ Долго служить людям, быть долговечным (о чём-л.)
Ханнык эмэ түбэлтэни ойуулаан кэпсиир унньулхай ааттар хаһан да уһун үйэлэммэттэр. Багдарыын Сүлбэ
«Хата, быһыт уһун үйэлэнэр сүбэтин булуохха», — диэт, оҕонньор олордо. «Чолбон»
ср. др.-тюрк., тюрк. узун ‘длинный, долгий’