прил. 1. (кружный) төгүргэн, эргиир; ехать окольной дорогой төгүргэн суолунан бар; 2. перен. (обходный) туора, тастыҥ; узнать что-л. окольным путём туора суолунан бил, туораттан бил; 3. уст. (соседний, окрестный) чугастааҕы, ыаллыы; окольные сёла ыаллыы дэриэбинэлэр.

сов. 1. (распространиться) кос, ой, ойон тиий; огонь перебросился на соседний дом уот ыаллыы дьиэҕэ көстө; 2. чем (бросить друг другу) быраҕыс; переброситься мячом мээчигинэн быраҕыс; 3. чем, перен. (перемолвиться) быраҕыс, бырахсан ыл; переброситься несколькими словами аҕыйах тылла бырахсан ыл.

прил. 1. (соседний) быысаһа (турар), сэргэ (турар); смежные комнаты быысаһа хостор; 2. (близкий) ыкса сибээстээх; математика и физика— смежные дисциплины математика уонна физика — ыкса сибээстээх дьиссипилиинэлэр; # смежные углы мат. быысаһа муннуктар.

сов. 1. (перескочить через что-л.) нөҥүө ыстан, үрдүнэн түс; 2. (распространиться) кос, ой, ойон тиий; огонь перекинулся на соседний дом уот ыаллыы дьиэҕэ ойдо; 3. (быть проложенным для переправь!) быһа туораа, туора быраҕылын; через реку перекинулся мост өрүһү быһа муоста туоруур; 4. чем (кинуть друг другу) быраҕыс, кээһис; перекинуться мячом мээчиктэ быраҕыс.

1. сыһ. Ким, туох эмэ аттыгар, чугаһыгар. ☉ По-соседству, поблизости
   Биир бөһүөлэккэ ыкса ыаллыы үс оҕо олорбуттар. Суорун Омоллоон
   Аны билигин саҥа дьиэҕэ ыаллыы түбэспиттэрэ. Н. Лугинов
   Биир ойуурга Чэрэс уонна Чочос диэн ааттаах икки тииҥ ыаллыы олороллоро. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Ким, туох эмэ аттыгар, чугаһыгар баар. ☉ Расположенный вблизи, рядом с кем-чем-л., соседний
   Алааска, мин ыаллыы холкуоспар, Аатырбыт сылгыһыт киһи баар. С. Данилов
   Кэлин сураҕалаһан билбитим, ыаллыы нэһилиэккэ олорор аймахтарыгар күүлэйдии барбыт. Р. Баҕатаайыскай
   Ыаллыы ыстаадаҕа табаһыт кэргэнэ ыалдьыбыт. Кинини Таастаахха илдьиэхтээхпит. С. Дадаскинов

1. аат.
2. Дьону үлэҕэ холбооттооһун социалистическай сүрүн форматынан буолар бэйэ туттар сүөһүтүн (аты, оҕуһу) уопсайдаан, биир хаһаайыстыба буолан үлэлээһин. ☉ Основная форма социалистического производственного объединения граждан для ведения коллективного хозяйства на базе обобществления средств производства, артель
   Артыаллар хайыы-үйэ бурдуктарын күрүөтүн ханан да быыһа суох гына туттулар. П. Ойуунускай
   «Хоптолоох» сиһиттэн — Көстөкүүннээх олохторуттан артыал миэлиҥсэтин тыаһа курулаан иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Табаарыстыба чилиэннэрин кытары кэпсэтии оҥортуубут, артыалга киирэллэригэр ыҥырабыт. А. Бэрияк
3. Үлэ сорох көрүҥнэригэр (ордук күүс үлэтигэр) уопсай дохуоттаах уонна эппиэттээх буолар гына, бииргэ үлэлээһиҥҥэ дьоннор холбоһуулара. ☉ Объединение лиц некоторых профессий (связанных с физическим трудом) для совместной работы с общими доходами и общей ответственностью. Балыктааһыҥҥа артыал тэрийдилэр
   □ Тыал, буурҕа оонньуур, хаар саба тибэр хотугу дойдуга балыксыт артыалыгар атын сиртэн киһи кэлэрэ — сүрдээх улахан сонун. Т. Сметанин. Онон артыал көмүс көрдөөһүнэ туһата суохтук саҕаланар. И. Бочкарев
4. эргэр. Артыал чилиэнэ, артыалга кыттыгас киһи. ☉ Член, участник артели.
5. эргэр. Кэргэн; доҕор. ☉ Супруг (супруга); спутник жизни
   Аналлаах артыалын, Эрэмньилээх эрин, Туһааннаах доҕорун Моонньуттан кууспутунан, Уоһуттан уураабытынан [сылдьар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт., эргэр. Быысаһа турар, сэргэ олорор. ☉ Соседний, смежный
   Артыал дьаам. Артыал киһи. ПЭК СЯЯ

1. аат.
2. Орон эркин диэки өттө. ☉ Место в кровати ближе к стене, задняя её часть
   Сөдүөччүйэ улаҕа диэки хайыһан, кыра уолун таптайа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Түүлгэ да, илэ да олох барахсан мэлдьи үчүгэй», — диэн баран, Саабыс улаҕа хайыһан, утуйан муннун тыаһа бурдьугунаата. КФА СБ
   Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. «ХС»
3. Туох эмэ иһирдьэ, түгэх өттө. ☉ Внутренняя, глубинная, задняя часть чего-л. «Хата, бу Эрдэлиир саҥардын!» — улаҕа диэкиттэн хаһыы иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски көстүбэтэрбин үчүгэй этэ дии санаан, тыа улаҕатын диэки түстэ. Суорун Омоллоон
   Чурапчыга алта-сэттэ оронноох биир балыыһа баар буолбута, онно кыра дьон нэһилиэктэр улаҕаларыттан киирэннэр кыайан туһаммат этилэр. Эрилик Эристиин
   [Учуутал] киэҥ күөх харахтарынан кылаас улаҕатын диэки көрө турда. Н. Габышев
4. түөлбэ. Урукку, былыргы кэм. ☉ Давнее, прошлое
   Улаҕабытын өйдөөбөппүт да быһыылаах. ДСЯЯ
5. даҕ. суолт. Уһук, кытыы сытар (сир-дойду). ☉ Глухой, тихий, окраинный (о местности)
   Улуу куораттарга, Улаҕа оройуоннарга Тимир суолунан Тигинии сүүрпүттэрэ. С. Васильев
   ◊ Орто (улуу) дойду улаҕата фольк. — киһи мээнэ тиийбэт олус ыраах сирэ, сир уһуга (саха итэҕэлинэн, айыылар олорор сирдэрэ). ☉ Очень далёкая местность, край земли, света (по якутскому поверью, местность, где проживают божества — айыы)
   Онуоха үс айыы дьөһүөлдьүт бухатыырдар халлаан сүүрэр сындыыһын үктэллэнэн, орто дойду улаҕатыттан өҥөс гынан одуулаан көрдүлэр. ПЭК ОНЛЯ I
   Улуу дойду улаҕатыгар Олохсуйан көрүөхпүтүн Хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Халлааны улаҕатынан дойҕохтоох, сири сиксигинэн сэһэннээх Сээркээн Сэһэн (өс хоһ.). Урут Потапов аймахтара мустанннар сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан ыаһахтаһар хосторо пионердар утуйар куойкаларынан, кинигэлэринэн, хаһыаттарынан туолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан көр тоҕус II. Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туттубутунан, тоҕус халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии II. Ыалдьыттары улаҕа хаалар кэһиинэн күндүлээ. Халлаан улаҕата фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойду, бүппэт уһук, кый ыраах сир. ☉ Край света, край небосвода
   Хоту халлаан улаҕата Сутаабыт суор куорсунун түүтүн Субуйа тарпыт курдук Суһуруктуйа буста. Саха нар. ыр. Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр Соҕотохто халлаан улаҕатын диэки Сур гынан хаалла. Ньургун Боотур. Улаҕата көстүбэт (биллибэт) фольк. — олус киэҥ, бүтэр уһуга көстүбэт. ☉ Без конца и края
   Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон буолан муҥутаабыт эбит. Саха фольк. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
   Урукку дьыл (кэм) улаҕатыгар — былыргы дьыл мындаатыгар диэн курдук (көр дьыл). Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку кэм улаҕатыгар, Урааҥхай удьуора, Саха саарына бухатыыр киһи Олорон ааспыт. Ньургун Боотур
   Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку дьыл улаҕатыгар, Эргэ дьыл эҥийэтигэр Кыладыкы эбэ хотун диэн Сириэдийбит-сиппит эбит. П. Ойуунускай
   ср. якут. ула ‘близнаходящийся, соседний’, др.-тюрк. ула ‘связывать, соединять’, тюрк. улаҕы, улаа ‘край между сосной и полом’, хак. улаҕа ‘основание юрты’

I
аат. Былыр сахалар дьиэлэрин аанын утары илин диэки турар аттарын баайар баҕаналара (билигин сэргэни дьоллоох-соргулаах, уйгу олоҕу түстүүр, ыалдьытымсах буолууну туоһулуур бэлиэ быһыытынан туруораллар). Сэргэ аналынан үс көрүҥҥэ арахсар: ат баайар эбэтэр тэлгэһэ сэргэлэрэ, итэҕэл сэргэлэрэ уонна ыһыах сэргэлэрэ. ☉ В старину: устанавливаемый перед входом в дом, т. е
с восточной стороны, столб для привязывания лошадей, коновязь (в настоящее время эти коновязи, предназначенные для приёма гостей, трансформировались в символ счастья и семейного благополучия, в символ якутского гостеприимства). Выделяют три группы сэргэ: надворные коновязи для привязывания коня, культовые, использовавшиеся при проведении культовых религиозных обрядов, ритуальные сэргэ, устанавливаемые на традиционном празднике ысыах. Баай дьон сэргэлэрэ үстэн уон иккигэ тиийэ буолар. Н. Босиков
Аттар хара баламах буола тириппиттэр. Муҥ көтүүнэн, сугулаан олбуорун иһигэр субуруйан киирэн, сэргэҕэ хоруйа түстүлэр. М. Доҕордуурап
Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
◊ Ат сэргэ (бэриинэ сэргэ) — туорай мастарынан холбоммут икки, сороҕор үс сэргэстэһэ турар сэргэ. ☉ Два, иногда три сэргэ, соединённые пропущенными через отверстия в них перекладинами. Кийиит сэргэтэ — кийиит кэлиитигэр туруоруллар үрдүгэр чороон эбэтэр ат төбөтө оҥоһуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, украшенная барельефной геометрической резьбой, а в верхней части — чорооном или лошадиной головой, возводившийся к приезду невесты
Көрбүөччүлээх сэргэ эргэр. — сэргэ үрдүгэр оҥхойго киһи курдук быһыылаах, күөх оҕуруо харахтаах мас сатаны — ойуун «көрбүөччүтүн» уураллар. Кыһалҕалаах киһи бу көрбүөччүгэ кэлэн кыһалҕатын кэпсиир, үҥэр, көрдөһөр. Ойуун бу көрбүөччү нөҥүө көрдөспүт киһини эмтиир. ☉ Сэргэ со специальным вместилищем в верхней части для «ясновидящего» — сата, деревянного человечка с глазами из синих бусинок. Больные обращались к этому идолу со своей бедой и страданием, умоляли помочь выздороветь, и шаман через этих идолов лечил любого обратившегося к нему. Кэтэх сэргэ — тэлгэһэҕэ үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн түгэххэ турар боростуой ыалдьыттар уонна хаһаайынтан ураты атын дьиэлээхтэр аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Задняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для более нижнего ранга гостей и остальных членов семьи. Ортоку сэргэ — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн ортоку туруоруллар, орто баайдар эбэтэр дьиэ хаһаайына бэйэтэ атын баайар сэргэтэ. ☉ Средняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для гостей среднего достатка и для самого хозяина
Ойута быһыы Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэтиттэн Соргулаах соноҕоһун [тутта]. П. Ойуунускай
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыычаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллахтаабыт, Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэҕэ Улаан биэбит Уйгутун олохтуоҕуҥ! С. Васильев. Тойон сэргэ (бастыҥ сэргэ) — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн биирдэстэрэ. Соҕурууттан бастакы — араас ойуулаах-бичиктээх, сиэдэрэй оҥоһуулаах, убаастабыллаах ыалдьыттар аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Южная из трёх главных сэргэ, которая отличалась массивностью, нарядностью и богатством отделки и предназначалась для коней почётных гостей
Аанын аһан, дьиэлин тэлэйэн, Тэлгэһэтигэр тахсан, Тойон сэргэтигэр өйөннө. П. Ойуунускай
Ордук тойон сэргэҕэ бааллыбыт сүүһүгэр ыас хара ат сүрдээх кэрэ көрүҥнээх. Н. Лугинов
Сыһыы саҕатыгар сиэллээх-баҕахтаах, ат бастаах тойон сэргэ тула үҥкүү бөҕө ньиргийбит. Л. Попов. Төрүт сэргэтэ — саҥа дьиэҕэ киирии малааһыныгар туруорар сэргэ. ☉ Сэргэ, устанавливаемая к завершению строительства нового дома во время новоселья. Түктүйэлээх сэргэ эргэр. — былыр сахалар өбүгэлэрин куттарын түктүйэҕэ (кыра туос хоппоҕо) харайан балаҕан бочуоттаах муннугар ууран тураллара, сөп буола-буола ас бэрсэллэрэ. Ыал эстэр эбэтэр көһөр түгэнигэр тэлгэһэҕэ таһааран сэргэ долбууругар кистии уураллара. Ол сэргэ «түктүйэлээх сэргэ» диэн буолара. ☉ В старину: берестяное хранилище с душами предков помещали в почётном углу жилища и время от времени преподносили им пищу. В случае распада рода, семьи или при их переселении берестяное хранилище оставляли на хранение духу сэргэ. В дальнейшем эти сэргэ называли «түктүйэлээх сэргэ». Тэлгэһэ сэргэлэрэ — дьиэ аттыгар араас киһи олоҕор буолар түбэлтэлэргэ, уларыйыыларга анаан туруоруллар сэргэлэр (оҕо төрөөһүнэ, уруулар уо. д. а.). ☉ Надворные сэргэ, устанавливаемые во дворе дома в честь памятных событий (рождения ребёнка, свадьбы, посещения почётного гостя и т. д.).
ср. бур. сэргэ ‘коновязь’
II
1. сыһ. Кими эмэ кытта бииргэ, аттыгар, сэргэстэһэ. ☉ Рядом, вместе
Мин эйигин билэбин ээ… Чэ, холобур, ити Айдаргын арыт генийдэри кытары сэргэ туруораргын умуннуҥ дуо? Н. Лугинов
Сэмэнчик дьиэлээх хотуну, Харытыананы кытта сэргэ олорор. Н. Якутскай
Кинини сэргэ …… Матвей Фёдорович Барабанов хааман атыллаҥнатан истэ. М. Попов
2. даҕ. суолт. Аттыгар, сэргэстэһэ баар. ☉ Находящийся рядом, соседний
Сэргэ хоско иккис сэкирэтээр уол төлөпүөнүнэн ыраах учаастактары кытары ыһыытаһар. Н. Лугинов
Бу кэмҥэ сэргэ хоско туох эрэ лүһүгүр гына тыаһаата. Н. Габышев
III
1. дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Эмээхсин муҥнаах сонно Эмэх тииттии суулунна Үрүҥ чаанньыга сэргэ Үлтүрүйдэ сиргэ. «ХС»
2. Ким, туох эмэ аттыгар атын биридимиэт (эбийиэк) баарын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляясь при обозначении предмета, рядом с которым находится другой предмет
Сөрүүн киэһэлэргэ — ыам кэмнэригэр Ыаҕаскар үүт үҥкүүлүүрүн сэрэйэбин. Сэргэ турар асчыттар дьиэлэригэр Сэппэрээтэр дьирилиирин саныыбын. С. Васильев
Саҥа тэпилииссэни кытта сэргэ — сайынын хаппыыстаны, күөх луугу уонна петрушканы үүннэрэр сир. «Кыым»
3. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
Кыайыы киһини киһилии оҥорорун сэргэ, сороххо түктэри өрүтү эмиэ уһугуннарыан сөп. Н. Лугинов. Т. Сметанин эргиччи талааннаах суруйааччы этэ
Кини поэзияны уонна прозаны сэргэ драматическай айымньылары эмиэ суруйара. Софр. Данилов
Ситиһиилэри сэргэ итэҕэстэр эмиэ бааллар. «Кыым»
Итини сэргэ норуот ырыаһыттара үтүөкэннээх лиро-эпическэй айымньылары эмиэ биэрбиттэрэ. Эрчимэн
2. ситим т. суолт.
1. Кэм салаа этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Олох сыыйа көнөрүн сэргэ, Никон, олук үктэһэн, тэҥҥэ хаамсан испитэ. «ХС»
2. Тугу эмэ кытта биир бириэмэҕэ, биир кэмҥэ тэҥҥэ. ☉ Наряду, наравне, одновременно с чем-л.
Бу этэрээккэ улахан дьону кытта сэргэ оҕолор эмиэ охсуспуттара. ӨӨККҮ
Куйууру, маҥкыны сэргэ анньыы уонна мууһу харбыыр тимир күрдьэх эрэ наада. «Саха с.». Учуонайдары сэргэ сопхуостар дириэктэрдэрэ, туһааннаах испэсэлиистэрэ кыттыыны ыллылар, санааларын атастастылар. «Кыым»