страд. от харай= 1) сохраняться, храниться, находиться на сохранении, сберегаться; хараллыбатах сэп-сэбиргэл неубранный инвентарь; 2) быть окружённым заботой, находиться под присмотром.

страд. от хаал= 1 —12 1) оставляться, быть оставленным; үлэҕэ хаалларылын = быть оставленным где-л. на работе; 2) оставляться, сохраняться, быть оставленным, сохранённым; 3) оставляться, быть оставленным без использования; 4) не быть осуществлённым (напр. о решении); 5) оставляться, быть оставленным без последствий; 6) быть вышедшим из употребления, из моды.

несов. 1. (получать средства для жизни, деятельности) иитиллэн олор, аһаан олор; 2. (сохраняться, поддерживаться) тутулун; это дело содержится в секрете ити дьыала кистэлэҥҥэ тутуллар; 3. (находиться, помещаться, храниться) тутулун, хараллан тур; в конюшне содержалось до сорока ло- шадей көнньүүһүнэҕэ түөрт уоҥҥа тиийэ ат тутуллара; 4. (быть заключённым) тутулун, хаайылын; содержаться в тюрьме түрмэҕэ тутулун; 5. (входить в состав чего-л.) баар буол; в овощах содержатся витамины оҕоруот астарыгар витаминнар бааллар.

даҕ.
1. Туохха эмэ өтөн кииримтиэ, өтөн киирэр дьоҕурдаах. ☉ Хорошо впитывающийся, всасывающийся
Быйыл биһиги бастаан туора хоруйтарыахпыт. Онтон бысталааһынын уһаты ыытыахпыт. Оччоҕо сааскы уута суха суолуттан мэһэйдэтэн сиргэ иҥимтиэ буолуоҕа. М. Доҕордуурап
Сымыыт буспут көрүҥэ киһи организмыгар ордук буһумтуо уонна иҥимтиэ. ДьСИи
Силис астаахтар киһи доруобуйатыгар элбэх туһалаах битэмииннээхтэр, минеральнай туустаахтар, киһи этигэр-хааныгар түргэнник иҥимтиэ саахардаахтар. ФНС ОС
2. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаалымтыа (хол., киһи өйүгэрсанаатыгар). ☉ Способный надолго сохраняться, оставаться в памяти, в сердце человека
Айылҕаҕа анаммыт сүрэҕибыары сайан киирэр дьоҕус лоскуйдар көбүтэллэринэн ордук тиийимтиэлэр, өйгө-санааҕа иҥимтиэлэр. ФЕВ УТУ

несов. 1. за кого-что тутус; держаться за руку илиититтэн тутус; 2. на чем (быть укреплённым) тутулун, тутуллан сырыт, иҥин; крышка не держится хаппаҕа иҥнибэт; пуговица держится на одной нитке -тимэх биир саптан иҥнэн сылдьар; 3. (вести себя) тутун; он держится очень скромно кини олус сэмэйдик туттар; 4. (сохраняться) тур, сырыт; ветхий домик ещё держится хампархай дьиэ билигин да турар; привычки держатся долго үгэс өр сылдьар; 5. (не сдаваться, сопротивляться) тулуй, тулус, бэринимэ; крепость держится кириэппэс бэри.ммэт; 6. чего (придерживаться) тутус, батыс; держаться правой стороны уҥа өттүгүн тутус; 7. чего, перен. (следовать чему-л.) тутус, батыс; держаться другого мнения атын санааны тутус; 8. разг. (сдерживаться) тутун, кыатан; он долго держался, но, наконец, расплакался кини өр кыатанна гынан баран, тиһэҕэр, ытаан барда; # держаться на ногах атаххар кыанан тур, атаххар уйутун; держаться в воздухе салгыҥҥа уйдар; держаться прямо көнөтүк тутун; держаться вместе тутуспуту-нан сырыт; держаться в стороне туора сырыт.

I
туохт.
1. Иинэн-сүтэн бар, урукку көрүҥҥүн сүтэр, мөлтөө (хол., туох эмэ кыһалҕаттан, ыарыыттан). ☉ Становиться слабым, терять прежний вид, тощать, сохнуть (напр., от нужды, болезни — о ком-л.)
Күүтэллэрин күүһүттэн Сүүтүк буолан сүүдүйбүттэр, Кэтэһэн-кэтэһэннэр Кэлтэгэй буола сыспыттар. П. Ядрихинскай
Туох аньыым-буруйум иннигэр Бу маннык сүүдүйэн, Соҕотох туран хааламмын, Сүрэҕим чуҥкура ытаата! Суорун Омоллоон
2. поэт. Күүстээх иэйииттэн, санааттан долгуй (киһи сүрэҕин, дууһатын этэргэ). ☉ Приходить в сильное душевное волнение, тревожиться, беспокоиться о чём-л.
Мэйиим-санаам эргийдэҕиэн, Өйүм-санаам түмүлүннэҕиэн, Сүрүмкутум сүүдүйдэҕиэн! Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн сиригэр Көҥүл ситэтэ суоҕуттан Сүр кутум сүллүһүннэ, Сүрэҕим сүүдүйдэ. С. Зверев
Ахтылҕан төлөннөөх суоһуттан Сүүдүйэн манньыйа ууллуоҕум, Итиэннэ бу күрбэ таастартан Мин сыккыс буоламмын устуоҕум. М. Ефимов
3. фольк. Туохха эмэ киирэн умнуллубат гына иҥ, иҥэн хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оседать в памяти, в сердце, сохраняться
Төлөрүйбэт төлкө буолан Сүргэр-куккар сүүдүйдүн диэн, Сүрэххэр-быаргар иҥнин диэн Үҥэн-сүктэн сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
ср. орд. сүүди ‘прихрамывать на одну ногу’
II
туохт. Туохха эмэ күүскэ умсугуй, баҕар; тугу эмэ күүскэ ахтан, онно тартар. ☉ Чувствовать сильное влечение к кому-чему-л.; чувствовать сильную тоску по кому-чему-л. [Кыыс:] Талы баайгар таласпаппын, Таптыа диэн тахсабын, Сүүһүнэн сүөһүгэр сүүдүйбэппин, Сүрэҕэ сөбүлүө диэн сүктэбин, Ону оройдоо. А. Софронов
Ольга Сократовна айылҕаны истиҥник таптыыра, төрөөбүт Волгатын диэки мэлдьи сүрэҕэ сүүдүйэрэ. «ХС»

тыаһы үт. т. Бүтэҥи гынан баран, дуораһыйан иһиллэр улахан тыас (хол., туох эмэ ыарахан үөһэттэн түһэр эбэтэр туохха эмэ охсуллар тыаһа). ☉ Глухой, но сильный шум, стук (напр., от удара какого-л. тяжёлого предмета обо что-л.)
Онноманна саалар тыастара «кип», «тиҥ», «ньир», …… гыналлара улам аҕыйаан барар. П. Тобуруокап
Кыыһырдым да мин «Молчать!» — диибин. Остуол тыаһа «тиҥ». Муоста тыаһа «лиҥ». И. Гоголев
«Тиҥ!» — хойуу талахха саа тыаһа кэлэн охсуллар. М. Шолохов (тылб.)
◊ Тиҥ курдук — 1) кытаанахтык, ыга (хол., ааны сап, хатаа). ☉ Плотно, наглухо (напр., закрывать дверь)
Ааннары тиҥ курдук, үчүгэй аҕайдык сабыталаан кэбиһиэххэ. Куобахчыттар сыакаардар аһан балыыҥкалыахтара. В. Титов; 2) бөҕөтүк, туохха да бэриммэккэ (хол., тур). ☉ Крепко, не подвергаясь никаким воздействиям (напр., стоять, сохраняться)
Быданнааҕыта тутуллубут тутуулар тиҥ курдук тураллар, [тиит] бэрэбинэлэрэ муос курдук кытаатаннар биилээххэ бэриммэт буолааччылар. ГКН КК; 3) этэҥҥэ, кыһалҕата суох. ☉ Спокойно, без проблем
[Тыа сиригэр] дэлэччи соҕус от оттоотуҥ да, ол аата дьылы тиҥ курдук тахсаҕын. «ХС»
Хотоҥҥо турар уонна сыһыыга сылдьар баай барыта сопхуос бас билиитигэр тиҥ курдук хамсаабакка турар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. тики ‘звук, шум, журчанье’, тиҥ тур ‘стоять прямо’, хак. тинтин ‘звукоподражание дзинь-дзинь’, узб. тинг ер ‘плотная, утрамбовавшаяся земля (на к-рой ничего не засевают)’

1) оставаться; дьиэҕэр хаал = остаться дома; 2) оставаться, сохраняться; хаассаҕа уонча билиэт хаалла в кассе остался десяток билетов; биэс мунүүтэ хаалла осталось пять минут; 3) оставаться, доставаться; нэһилиэстибэ бүтүннүу киниэхэ хаалла всё наследство осталось ему; 4) оставаться; оказываться, очутиться; попадать, находиться; үлэтэ суох хаал= оказаться без работы; харчыта суох хаал = остаться без денег; хааман хаал = а) лишиться имущества, остаться без крова (напр. в результате стихийных бедствий); б) прост, остаться без места (за столом, в аудитории); 5) не использоваться; оҕоруот аһын ото биһиэхэ хаалар, туһаныллыбат ботва у нас остаётся, не используется; хаалыа суоҕа разг. пригодится; (бу да) хаалбат разг. и то польза; и то хорошо; 6) оставаться неосуществлённым, не иметь результата; мунньахха ылыныллыбыт уураах хаалыа суохтаах решение, принятое на собрании, не должно оставаться неосуществлённым; хаалар тыл пустые слова пустословие; хаалары саҥар = говорить пустое, пустословить; 7) не иметь последствий; оставаться без изменений; буруйуҥ хаалыа твой проступок ничего за собой не повлечёт; урукку дуоһунаскар хаал = остаться на своей старой должности; иккис сылгар хаал = остаться на второй год; 8) отставать; поезтан хаал = отстать от поезда; былааны толорууга хаал = отстать в выполнении плана; чаһым хаалар у меня часы отстают; дьонтон хаалыма не отставай от других; 9) выходить из употребления; выходить из моды; көмүлүөк оһох аны хаалан турар теперь уже камелёк отошёл; 10) приходить в негодность; выходить из строя; мотуор хаалбыт мотор вышел из строя; 11) терять силу, переставать действовать; урукку сокуон аны хаалар старый закон теперь теряет свою силу; 12) терять прежнюю силу, привлекательность (об умении, мастерстве кого-л. в чём-л.); ырыата хаалбыт теперь он уже не может петь так хорошо, как раньше; 13) в сочет. с деепр. на =ан, =эн основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает законченность, категоричность действия: баран хаал = уйти; алдьанан хаал = разбиться; сломаться; сүтэн хаал = потеряться, затеряться; кууран хаал = высохнуть, засохнуть; харааран хаал = почернеть # кулгаах хаалар, муос үүнэр погов. уши отстают (в росте), (а) рога растут (т. е. будущее за тем, кто развивается, работает над собой); тыыннаах хаал = остаться в живых; харыс хаал=, сүөм түс = сильно огорчиться, пасть духом.

дьүһ. туохт.
1. Иннин диэки үтэн тахсыбыт буол (уоһу этэргэ). ☉ Быть вытянутым вперёд, оттопыриваться (о губах)
Кэлтэччи тарааммыт бэрт чачархай баттаҕа бураллыбыт, суптугур уоһа ордук чорбойбукка дылы буолбут. Л. Попов
Тыллыырап тугунханныгын кыайан быһааран өйдөөбөккө, хараҕын сүүрэлэҥнэттэ, ачыкытын өрүтэ анньыммахтаата, уоһа чорбойдо. Софр. Данилов
Уу дорҕоон артикуляцията: уоспут чорбойор, тыл төбөтө аллараа илин тиистэртэн кэннин диэки тэйэр. ПЯГ АСОДИ
2. Туохтан эмэ чороччу быган көһүн (улахана суох тугу эмэ этэргэ). ☉ Выступать, выпирать откуда-л., выдаваться из чего-л., торчать (о чём-л. небольшом)
[Эмээхсин] таныытын аннынан ыт эмиийин саҕа чорбойо сылдьар үөннээх. Эрилик Эристиин
Аан эргэрэн тырыттыбыт бүрүөтүн харбыалаата, туох эрэ чорбойон турарыттан ылла уонна ааны эрчимнээхтик аһа баттаата. Н. Заболоцкай
[Оҕус тарбыйах] саҥа чорбойон эрэр өҥүргэс муостарын икки ардынааҕы сүүһүн түүтэ будьуруйа эриллэн тахсыбыт. С. Маисов
От үрдүгэр чорооҕу кыратык — тутум саҕа чорбойор гына анньыллар. ПАЕ УуАХО
3. көсп. Туохха эмэ көрдөрүү түмүгүнэн барыларыттан ордук буол, тугунан эмэ атыттартан ордон таҕыс. ☉ Выделяться, отличаться от остальных по каким-л. показателям, признакам
Син бэйэм кэммэр дьон тэҥинэн үлэлээн кэллим. Дьонтон хаалбакка, чорбойбокко. Н. Лугинов
Кини сыл ахсын үөрэххэ улаханнык чорбойон, уһулуччу дьоҕурдааҕын көрдөрөн испитэ. П. Филиппов
Уопут, маастарыстыба уонна тустар кылаас өттүнэн бэйэтин биир дойдулаахтарыттан биллэрдик чорбойоро. КИС АаДЧ
Мин хара маҥнайгыттан хайа баҕарар сорудаҕы чуолкайдык, ыраастык толорорбунан чорбойбутум. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ кэннэ орт, ордон хаал. ☉ Оказаться в наличии после чего-л., оставаться в излишке
Билигин чорбойор көлөбүт да, киһибит да суох. Д. Таас
[Уолбут] улаханы туһалаабат, хата туох эмэ чорбойуох буоллаҕына ылыа эбит да, оҕонньоруҥ киниэхэ чорботон бэрт. М. Попов
Эр киһи туох эмэ чорбойдоҕуна сонно тута мэлитэн иһэрэ. В. Титов
△ Аһара бар, хастан эрэ ордон таҕыс (ахсааны этэргэ). ☉ Перевалить, перейти за сколько-л. (о количестве)
— Эн биригээдэҥ төһөнү кэртэ? — Миэхэ үстүү-түөртүү саһааннааҕым, түөрт сүүстэн чорбойдо. М. Доҕордуурап
△ Баар буол, орт (бириэмэни этэргэ). ☉ Сохраняться, оставаться (о времени)
Бириэмэ чорбойдоҕуна кэлин мунньах сыҕарымыгар таарыйан ааһыахпыт. И. Никифоров
[Пиэрмэ үлэһиттэрэ] бэйэлэрин тустаах үлэлэриттэн чорбойор бириэмэлэригэр …… оттууллар. «ХС»
ср. казах. шор ‘желвак’, кирг. чорбой ‘торчать’, чормой ‘быть толстогубым’, монг. цорвойх ‘оттопыривать губы’

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров