туттар I диэнтэн атаах. Сочуоккун үчүгэйдик туттараахтаа
□ Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы Туттараахтыы тураарыҥ! С. Зверев

аат. Устудьуон үөрэнэрин тухары эксээмэҥҥэ, сочуокка ылар сыаналарын туруоран иһэр анал киниискэ. ☉ Зачётка
Сочуоккатыгар турар сыаналара …… уларыйа сылдьаллар. Р. Баҕатаайыскай
Кини сочуоккатыгар хас да «түөрт» сыана турда. Н. Якутскай

аат. Иҥнэри сирэйдээх, ыскаамыйалыын холбоммут оскуола үөрэнээччитин остуола. ☉ Парта (ученическая)
Кинилэр Чүөчээскилиин иккиэн биир паартаҕа олороллор. Суорун Омоллоон
Өйдүүбүн, бииргэ үөрэммиппит, Биир паартаҕа олорбуппут. Баал Хабырыыс
От охсор, мунньар оскуола Өр сылга үөрэппитэ. Кини паартата, остуола — Киэҥ хочо, кытыл этэ. П. Тулааһынап
◊ Оскуола паартатыттан — оскуоланы, орто үөрэҕи бүтэрээт тута (үрдүк үөрэххэ киир). ☉ Прямо со школьной скамьи (окончив школу, сразу поступить в вуз)
Оскуола паартатыттан Олох тууһун амсайбакка, Сиппит киһи курдук туттан Сүүрбүппүт институкка, Мунаарбыппыт сочуокка. И. Гоголев

1. тирит диэнтэн дьаһ. туһ. Оҕобун тиритиннэрдим
2. Кими, тугу эмэ ийэ-хара көлөһүнэ тохтуор диэри тугу эмэ гынарыгар күһэй. ☉ Принуждать кого-л. действовать с большим напряжением сил, заставлять работать до седьмого пота
   Чааһы быһа тиритиннэрэн баран, сочуоппун нэһиилэ туруоран ыытта. «ХС»
   Холкуос сыллааҕы отчуотун оҥорторон бэркэ тиритиннэрбитэ. «ХС»
   ◊ Тиритиннэрэр эмп эмт. — ыарыйдахха көлөһүнү таһаарар эмп эбэтэр эмтээх от. ☉ Потогонное средство
   [Хатыҥ] сэбирдэҕин оргуттахха, киһини тиритиннэрэр эмп эмиэ тахсар. Суорун Омоллоон
   [Биэ эмиийин отонун уутун] тиритиннэрэр эмп курдук сылаастыы иһэллэр. МАА ССЭҮү

сыһ.
1. Олус үчүгэйдик, уһулуччутук. ☉ Очень хорошо, отлично, превосходно
[Дьоруой Ф.К. Поповка туһаайан:] Бу күн анныгар Уол оҕо буолуу Улахан аналын Туйгуннук толордуҥ. Күннүк Уурастыырап
Оҕолор аттарын туйгуннук көрөллөр. Н. Заболоцкай
[Саллаат — тапталлааҕар:] Эн тыылга туйгуннук үлэлээн, мин боруоҥҥа хорсуннук сэриилэһэн, өһөгөйдөөх өстөөҕү кыайыахпыт. Т. Сметанин
2. «Биэс» сыанаҕа, биэһинэн (хол., үөрэн). ☉ На «отлично» (напр., учиться)
[Катя:] Бэҕэһээ киэһэ англия тылын сочуотун туйгуннук туттардым. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, Дальнай Восток биир куоратыгар мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай
Баҕарабын Туйгуннук үөрэнэргэр, Кинигэлэрдиин Бииргэ сылдьаргар, Кинилэрдиин Сатаан кэпсэтэргэр! Т. Сметанин

аат.
1. Тугу эмэ сурунар, суруйан толорор, туоһулуур кыра, сиэпкэ батар кинигэ. ☉ Книжка (записная, документ, удостоверение). Киниискэҕэр сурун. Киниискэбин көрдөрдүм
2. кэпс. көр сберегательнай киниискэ диэн курдук. Киниискэтиттэн харчы уһулла. — Киниискэбэр биэс уон тыһыынча сытар. А. Федоров
◊ Лимиитинэй киниискэ — үрүт кээмэйэ быһыллыбыт туох эмэ ороскуотун сурунар киниискэ. ☉ Лимитная книжка
Лимиитинэй киниискэҕэ уматык уонна саппаас чаас ороскуота суруллар. ЭБТ. Миэтириичэскэй киниискэ көр миэтирикэ. Сберегательнай киниискэ — бааҥҥа харчы уурдарар киниискэ. ☉ Сберегательная книжка
Анабылга көҥүллээһини уурумньулаах сберегательнай киниискэҕэ …… суруйуон эмиэ сөп. СКТ. Сочуотунай киниискэ — эксээмэн, сочуот о. д. а. бэрэбиэркэ түмүгүн бэлиэтиир устудьуон киниискэтэ. ☉ Зачетная книжка
Сочуотунай киниискэтигэр хас да «түөрт» сыана турда. Н. Якутскай. Сурунар киниискэ — тугу эмэ бэлиэтэнэр киниискэ. ☉ Записная книжка
Кини сурунар киниискэтигэр үгүс кыайыыларын испииһэгэ баара. Суорун Омоллоон
Сурунар киниискэни хармааммар уктубутум. ЫДЫа
Дьэҥдьийэннэр …… сурунар киниискэбин ылбыттара. СБТТ. Үлэ киниискэтэ — үлэ ыстааһын, наҕараада туһунан сибидиэнньэлээх тэрилтэ үлэһитин докумуона. ☉ Трудовая книжка
[Эдэр оробуочайга] үлэ саҥа киниискэтэ …… туттарыллар. ДьИэБ
Үлэ киниискэтэ үлэһит үлэтин характеристикалыыр сүрүн докумуон буолар. СГПТ

I
туохт., сөбүлээб. Кимиэхэ эмэ кырыктаахтык, хаҕыстык сыһыаннас; кими эмэ өһөө, өһөөн эккирэт, сойуолаа. ☉ Упорно преследовать кого-л., мстить кому-л. [Харабыллары кытта] иирсэр-этиһэр буоллаххына, кинилэр эйигин ордук хатайаллар, эйигиттэн харахтарын араарбаттар. Н. Якутскай
Преподавателлэр сочуокка лиэксийэлэри көтүппүт «мэҥнээх» дьону ордук хатайан сордууллар. Н. Лугинов
Кеша аҕата: «Бүттүүйэп Торопууну олус хатайар, туохха эрэ түбэһиннэрэн тэйэрэ буолуо», — диирэ. М. Ефимов
Дириэктэр баҕайы …… бүтүн сылы быһа үлэ бэрдэрбэккэ буолан, арыгыһыккын диэн хатайан хаайыыга ыыттара сыстаҕа үһү! БВВ ӨУоӨ
II
даҕ. Киһи тылын ылыммат, куруук утары этэр харсаах, хадаар майгылаах. ☉ Упрямый, непримиримый, непокорный
[Огдоос:] Бөппүрүөктүүр буоллаҕа дии. Хара сордоох хайабытын батан хатай хааннанна буолла. А. Софронов
[Ипатий] өр буола-буола хатай, бөппүрүөк санаата хаатыйаланан, ыанньыйан кэллэҕинэ, тоҕо тэбээн үөхсэн эбэтэр үлэттэн бугуйан ылаталыыр. М. Доҕордуурап
Өлүөскэ кыыһыран, эмиэ хатай тылы этээри гынан иһэн, дьонун билэн тохтоон хаалла. Эрилик Эристиин

I
1.
тут I диэнтэн дьаһ. туһ. Куһа туттарыахча туттарбатаҕа, туой сиирэ-халты харбатан испитэ. Суорун Омоллоон
Практикам бүттэҕинэ, отчуотум оннугар маны туттаран кэбиһиэм. Софр. Данилов
[Ийэм] илиигин тэһэ анньыаҥ диэн иннэни туттарбат этэ. М. Доҕордуурап
Даарыйа саһархай өҥнөөх дьоҕус соҕус чымадааны кыыска илиитигэр туттаран кэбистэ. «ХС»
2. Тугу эмэ хамсаабат гына тугунан эмэ боҕус, иҥиннэр, хам саай. ☉ Укреплять, закреплять что-л. чем-л.. Дьиэ эркинин маһын хамсаабатын диэн сыыбынан туттараллар
□ Аан маҥнай алачуо киниэхэ супту хаамтаран кэлэн, атын көнтөһүн туомтуу тардан, туттаран кэбиһэрэ. Н. Лугинов
3. кэпс. Тугу эмэ биэр (хол., наҕарааданы). ☉ Вручать (напр., награду). Бүгүн киниэхэ кыраамата туттардылар
♦ Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах көр көрдөр
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Кутун туттарда — кими, тугу эмэ олус сөбүлээтэ, иһигэр киллэрдэ. ☉ букв. не чаять души в ком-л. [Эһэ оҕотугар] ордук Тыгырыана наһаа кутун туттарар, адьас төрөппүт оҕотун курдук көрөр-харайар. Болот Боотур. Күн быатын туттар көр күн. Былыр сут саҕана балыктаах күөл күн быатын туттарара. Мүччү туттар (ыһыгыннар) көр мүччү. Хотуурун мээнэ киһиэхэ туттарбат, нэһиилэ мүччү туттардаҕым үһү. Били оҕо мүччү туттаран куотан хаалбыт
□ Мунньахтан мүччү туттаран куотан кэллим. «ХС». Сыыһа туттар көр сыыһа. Тылынан сүүйэн элбэх үппүтүн сыыһа туттарда
□ — Ээ, ол дьуһуурустубаттан куотар албаһа, сыыһа туттарар — кини идэтэ. С. Никифоров
◊ Баттах туттарар — баттаҕы хомуйан баран туттаран кэбиһэргэ аналлаах оҥоһук (хол., сокуолка). ☉ Приспособление для зажима чего-л., заколка
Кыпкылбаҕар муос баттах туттарара мапмаҥан кылгас сиэхтээх былааччыйатын кытта олус ханыылаһар. «Кыым». Сыыһа туттар — кимиэхэ, туохха эмэ таба туттарыма, куот. ☉ Вырваться на волю откуда-л., не дав возможности схватить себя. Ааҥҥа турар киһи тохтотоору гыммытын сыыһа туттаран куоттум
□ [Тиэтэйбит] туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, таҥаһа-саба суох сыыһа туттаран таҕыста да, наахаралар диэки сүүрэн тэбэ турда. Эрилик Эристиин. Таҥас туттарар — таҥаһы ыйаан баран, түспэтин диэн быаҕа ыга туттарар кыра оҥоһук. ☉ Прищепка. Таҥас туттарар атыыластым. Эксээмэн (сочуот) туттар — билиигэ-көрүүгэ тургутан көрүүнү аас. ☉ Сдавать экзамен, зачёт. Бүгүн сочуотун туттаран үөрэ сылдьар
II
тут II диэнтэн дьаһ
туһ. Бу Дуугун кырдьаҕас күөгэйэр күнүгэр туттарбыт сайылык ампаара. М. Доҕордуурап
«Түксү, аны кэлэн ампаары көтүрэн туттараары гынаҕын дуо?» — диэн Бөлчүөк кыыһыран күүстээхтик саҥарталаата. КДМ ОККО. Өйдөөх киһи кыаҕырдаҕына дьиэ туттар, акаары киһи байдаҕына дьахтарын уларытар диэн өйдөбүл баар

аат.
1. Ис хоһоонунан эбэтэр атын өттүнэн көрөн, үөрэтиллиэхтээх, быһаарыллыахтаах туох эмэ. ☉ Вопрос (то, что требует изучения и определения в плане содержания или в каком-л. другом плане). Наука уонна культура боппуруостара. Социальнай боппуруостар
□ Холкуос сайдыытын боппуруоһугар баартыйа ыйыыта баар
Онон салайтарыахтаахпыт. С. Ефремов
Кини Академияҕа научнай каадырдары аттарыы боппуруостарынан дьарыктанара. В. Яковлев
Кини [«Хотугу сулус» сурунаал] суруйааччылар, литературоведтар, кириитиктэр болҕомтолорун саха сэбиэскэй литературатын актуальнай боппуруостарын быһаарыыга туһулуохтаах. Софр. Данилов
△ Туох дьүүллэһиллэрэ, кэпсэтиллэрэ; дьүүллэһии тиэмэтэ. ☉ То, что обсуждается, рассматривается, тема обсуждения (напр., на собрании). Мунньахха көрүллэр боппуруостар
□ Кинилэр бырабылыанньа мунньаҕар туруорар боппуруостарын бэлэмнээн, арыт мөккүһэн, арыт сөбүлэһэн, уһуннук олордулар. М. Доҕордуурап
Күөл балыгын бултааһын туһунан А. Бястинов боппуруоһу көтөхпүтүн сэргээн аахтым. «Кыым»
2. кэпс. Туох эмэ быһаарыллыахтаах сорук, наада, дьыала. ☉ Вопрос (задача, требующая решения, дело, которое нужно выполнить)
Алдьархайдаах элбэх бурдук быһылынна. Оруос боппуруоһа быһаарылынна диэххэ сөп. С. Ефремов
Биһиги бэйэбит төһө түргэнник хамсыырбыт …… ол туспа боппуруос. М. Шолохов (тылб.)
Ибрагим ити бутуурдаах соҕус боппуруоһу быһаарар суолу була охсубут этэ. В. Гаврильева
3
көр ыйытыы. Дакылаат кэнниттэн араас ис хоһоонноох бэрт үгүс боппуруоһу ыйыталлар уонна онтон салгыы кэпсэтиилэр буолан бардылар. А. Бэрияк
Арай түһээтэҕинэ, сочуот туттара олорор эбит. Преподаватель боппуруос бөҕөнү кутар-симэр. Миша билбэт. Н. Лугинов

I
дьөһ. (туохт. уонна таһ. түһүгү кытта тут-лар)
1. Хайааһын кими, тугу эмэ кытта бииргэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, совершающих действие совместно с кем-чем-л.
Сеня икки күн устата уруккутун өссө чиҥэтэн лигиччи ааҕан баран, атын группалары кытары туттарса барда. Н. Лугинов
[Кэтириис:] Ол оннук үөрэхтээх дьахтар, ама, биһигини кытары олорбот да баҕайыта ини. С. Ефремов
△ Арыаллааһын суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения сопровождения кого-чего-л. (вместе с)
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
Куукалкатын кытары Валя дьүөгэм киирдэ, Киниэхэ мин дьоһуннаан Кэпсээн биэрдим барытын. Т. Сметанин
Бэйэҕин кытары Аҕалыаҥ, Биһиэхэ Эн үрдүк үөрүүнү. А. Абаҕыыныскай
2. Хардарыта оҥоһуллар хайааһыҥҥа кыттыһар кими, тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, участвующих во взаимном, обоюдном действии (с, вместе с)
Мөккүс дириҥ санаалаахтык Доҕор дьонноргун кытары, Мөккүс хоһууннук, тыйыстык Өстөөхтөргүн кытары. С. Данилов
Эн хаһан даҕаны миигин кытары истиҥник кэпсэппэт этиҥ. С. Ефремов
Онтон Манчаары диэки санаалаахтар, баай баттыгаһын өйдөөччүлэр кинини кытары кэпсэтэр, сибээстэһэр, сүбэлэһэр буолбуттар. МНН
△ Быһаарар суолта дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок определительного значения
Маассаны кытары сибээһи күүһүрдүөххэ.  Талааннаах педагог оҕону, дьону кытары ханнык да үлэттэн чаҕыйан турбат, салҕар диэни билбэт. ЧКС ЫаЫЫ
△ Хайааһын туһуламмыт предметин бэлиэтиир дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения направленности действия на объект
[Преподаватель сочуоту туруоран кэбиһэр] үксүгэр наһаа «настырнай» устудьуону кытары түргэнник арахса охсор баҕаттан. Н. Лугинов
Уолан киһи, оҕо сааһа ааһан, уҥуоҕа кытаатан, хаана-сиинэ кэйэн, сул тиити кытары туста оонньуур буолбут. Н. Павлов
3. Хайааһыны оҥорууга туһаныллар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, с помощью которого осуществляется действие (с, на)
Уолбут дириэктэр массыынатын кытары барыста. Оттон куораттыыр оптуобуһу кытары кэлиэхпит буоллаҕа дии.  Тэрээккин кытары Тииттэри суораҥҥын, Титииги, ампаары Тэрийдиҥ, оҥордуҥ! Эллэй
4. Хайааһыны арыаллыыр атын хайааһыны, туругу бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, состояния, сопровождающих другое действие (с)
Ити тулаайах кыыһым эппит итэҕэлэ Илэ-чахчы кэлиэ диэн, Эрэлбин кытары ийэ дойдум диэки Иэнигийэн иһэбин. С. Зверев
Өйдүүгүөн, эрэйгин кытары Устубут бэрт элбэх сыллары? Эллэй
Ыркый ырыатын кытары …… Ыраах аартыгы булаары, Хаҥыл буулуур аппынан Хара тыалары тэллэрэн, Хаамыы, сэлии иккинэн Хабылыннаран иһэбин. С. Данилов
5. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Киирэр ааны кытары уҥа вахтер остуола, сыһыары кинигэ ыскааба турар. Н. Габышев
Киирэри кытары утары турар ааҥҥа ким эрэ ньимис гынан эрдэҕинэ, сиирэ-халты харбаан, Арбатскай кэбиниэккэ көтөн түспүтэ. В. Яковлев
6. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ, тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
[Дьахтар] саҥа күнү кытары Сарсыныгар эрдэ туран, Биргинэхтээх сайылыгар Хоту тумул аннынан Хобуохайдыы турбута. Күннүк Уурастыырап
Оҕом, бары от-мас көҕөрүүтэ, манчаары от үүнэн эрдэҕинэ, ону кытары бу тэҥҥэ көһүннэҕэ, онон кини аата Манчаары диэн буоллун. МНН
7. Ким, туох эмэ атын предмеккэ ханнык эмэ сыһыаннааҕын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, лица, к которым имели какое-л. отношение другое лицо или предмет (с)
Ганс бэйэтин урут билсибит дьахталларын кытары кинини тэҥнии саныыра. Суорун Омоллоон
Кыыһы кытары маҥнайгы сыһыаны олохтуурга, төһө сатыыргынан болҕомтону тардардыы, таайтарыылаахтык, имэҥнээхтик көрөҕүн. Н. Лугинов
8. Хатыланар ааттары кытта ким, туох эмэ туохха эмэ кубулуйуутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В составе повторяющихся имен указывает на превращение одного предмета в другой (с)
Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар сарсын, баҕар өйүүн буору кытары буор буолан, олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева
9. Хайааһын тугу эмэ киллэрэн туран ситэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении включенности чего-л. в сферу действия, выражая степень и предел этого действия (включая)
Мантан [уу тоҕо охсоруттан] сэрэнэн, тутааччылар өрүс аннын кытары бөҕөргөтөргө күһэллибиттэрэ. Суорун Омоллоон
Ийэ дойдубут ыҥырар: Чэйиҥ, кэтэ тардыҥ, бары Кынаттаах кыылы кытары Сырсан ситэр хайыһары! Эллэй
Киһи дьоло — оҕотугар. Микиитин оҕолорун дьоллорун туһугар барытын, кыайарын барытын, кыайбатын кытары биэрбитэ. В. Гаврильева
10. Ситим тыл суолтатыгар туттуллан, бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Панас, Оксана уон икки саастаах быраата, эдьиийэ этэрин кытары, хап-сабар дьиэ таһыгар тахсан хаалбыта. Суорун Омоллоон
Этээччи бүтэрин кытары, Эрчимнээх ураабыт ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньордоох эмээхсин бэрт өр сүбэлэһэн, санаа дьулуура, сүрэх баҕата оҥостон, Өлөксөөстөрө уон сааһын туоларын кытары, ыал нэһилиэктэригэр оскуола аһыллыбытыгар үөрэттэрэ биэрбиттэрэ. А. Бэрияк
II
эб. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление говорящим высказываемой мысли (и, тоже)
Оттон Түүлээх: — Бу Наһаары кытары сылдьыспыта, — диир күннээх буоллаҕына, — Бу киһи миэхэ төрүт өстөөх этэ, — диэн этэргэ олоҕун оҥостон, бүгүн кинини кытта тото этиһиэх буолан иһэр. Суорун Омоллоон
[Туруйаҕа] Хонуу көтөрө бары Хоҥкуйан сүгүрүйэн барбыт, Уу көтөрө кытары Уруйдаан-эҕэрдэлээн турбут. С. Васильев
Тыатын быыһа кытары Тырымнаабыт, сырдаабыт Таас куорат инитэ — Табаҕалыыр эбэкэм. С. Тимофеев