түмүктээх соҕуо эмт. — эндемическэй соҕуо арааһа. ☉ Разновидность эндемического зоба
Түмүктээх соҕуонан ыалдьыбыт дьон щитовиднай былчархайдарын хайа эмэ биир өттө улаатар. АБИ ЭС

базедова болезнь соҕуо (щитовидной былчархай үлэтэ кэһиллиититтэн үөскүүр ыарыы).

м. 1. (у птиц) куолах; 2. мед. соҕуо, УР-

туохт., кэпс. Туох эмэ ыарыыга сиэт эбэтэр оһоллонон эчэй; ыарыылан; алдьан. ☉ Страдать тяжелой болезнью или иметь серьезную травму; быть, стать болезненным, немощным
Кыһын соҕуо буолан, үөһүрэн уонча ынах сүөһү бодоҥурбута. Эрилик Эристиин
Чугас дьоно ити айылаах бодоҥурбу-тун көрүөхтэрин баҕарбат. Айталын
Кини хаҥас илиитэ токур, бодоҥур-бут. Э. Войнич (тылб.)

көр сыыҥкалаа
Училище оҕото барыта сыынгалаан, олордохпутуна нэһиилэ көнөн турарбыт — тобуктарбыт сүһүөхтэрэ киһи тулуйбат гына ыалдьаллара. Далан
«Мин өссө сыынгалыыбын. Ол соҕуобун эмтиирбэр мэһэйдиир», — диэн сурукка [Чернышевскай] хойутаан билиммитин ааҕабын. Б. Лунин (тылб.)

I
аат. Киһини сэтэрээн саҥарыы (хол., туга эмэ табыллыбатах киһини өссө хомуруйуу, сиилээһин). ☉ Злорадство, ехидство
Тэҥнээҕим сэтэтигэр, холооннооҕум хоһуутугар барыам буоллаҕа, …… бухатыыр киһи буолан баран хайдах да күөн көрсүмүнэ, күрэс былдьаһымына барыахпын сатаммат! Ньургун Боотур
ср. тув. сөдүр ‘сердись’, халх. сэдээ ‘раздражение, нервозность’
II
аат. Өҥүс бас. ☉ Затылочные мышцы (с обеих сторон шейных позвонков)
[Сур соноҕос] сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы көрдөрөр ээ, түөһэ эттээх, моонньо сэтэлээх. Амма Аччыгыйа
Алексей Петрович тас көрүҥэ орто уҥуохтаах, сүрдээх модун быччыҥнардаах, үргүлдьү сэтэлээх моойдоох киһи эбит. Н. Кондаков
△ Бөлтөйөн көстөр (урга, соҕуоҕа, быллыаҕа маарынныыр) туох эмэ. ☉ Что-л. выпуклое (похожее на желвак, шишковидный нарост)
Элиэ кэккэлэһэ үүммүт сэтэлээх суон үс мутук төрдүгэр абырҕалы, оту-маһы мунньан олус улахан үллүбүт-баллыбыт уйа оҥостубута быданнаата. Далан

аат. Үүнээйи сибэккитигэр үөскэх үөскүүр уоргана. ☉ Пестик (цветочный)
Сибэкки сүрүн чаастара — соҕооччуга уонна тычинкалара. КВА Б
Астар бары соҕооччук болчуоҕуттан үөскүүллэр. КВА Б
Сибэкки ортотугар бытыылка курдук быһыылаах соҕооччук баар. ҮСАКИ

I
даҕ., кэпс.
1. Иэйиитэкуойуута эбэтэр ууһа-урана суох, тоҥуйтоҥкуруун эбэтэр салаҥ. ☉ Недушевный, грубый, неизящный, топорный
Бу дойдуга үчүгэй иһитчит суох эбит — ыаллар кытыйалара-хамыйахтара соҕооннор, халы-мааргылар. Болот Боотур
[Эдэр суруйааччыларга] тылы чочуйарга кыһаммат, норуот үчүгэй, минньигэс тылларын туттубат быһыылар [тахсаллар]. Онтон суруйар тыл сыппыыр, соҕоон буолар. Н. Заболоцкай
Никон тимир көлө оннугар соҕоон оҥоһуулаах соҕотох сүгэ угун бас билэн сырыттаҕа бу. «ХС»
△ Итийэн-кутуйан үлэлээбэт, ис көҕө суох, көһүүн-көнтөрүк. ☉ Пассивный, безынициативный
Ити чыыбыгыраабытын, сэһигирээбитин көрүмэ, үлэҕэ ыар, соҕоон киһи. Н. Босиков
2. Киһи эбэтэр сүөһү минньигэһиргээбэт, сымсах. ☉ Невкусный, непитательный
Сиргэ-тыаҕа сылдьан, дьиэ-уот олоҕор холоотоххо, быдан соҕоон аһылыкка киһи түргэнник үөрэнэр. Я. Семёнов
Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр. КНЗ СПДьНь
Араас от үүммүт мэччирэҥэр таба үчүгэйин эрэ талан сиир, соҕоон, хатыылаах өттүн хаалларан кэбиһэр. СНН ТМТ
II
аат., түөлбэ. Намыһах сииктээх толооҥҥо үүнэр туораахтаах от, сөкү. ☉ Вейник Лангсдорфа
Хонуу отуттан кулун кутуругар маарынныыр соҕоон диэн от баар эбит. Н. Заболоцкай
Туундара зонатыгар …… ходуһа метлигын, кулун кутуругун уонна соҕоон оту …… ыһыахха сөп. САС
ср. тюрк. соҕан ‘лук’, хак. ноҕон ‘зелень, овощи’

1) тупой; соҕоон сүгэ тупой топор; 2) перен. грубый, топорный; соҕоон оҥоһуу топорное изделие; 3) перен. разг. глупый, тупой; соҕоон киһи тупой человек.

куоппаһыр диэнтэн хай
аата. Куоппаһырыы — үүнээйи ууһууругар сибэкки куоппаһа тычинкаттан соҕооччук (пестик) тумугар (рыльца) түбэһэн киирэрэ. АНК ТСТЗС. Сибэккилэр куоппаһырыыларын тупсарар наадатыгар сарсыарда аайы эрээт ахсын шпалердары маһынан хамсатан үүнээйилэри сахсыйаллар. КЮС ОАҮүА