побуд. от кыбыһын= 1) стеснять; смущать; конфузить; 2) заставлять бояться, опасаться, остерегаться.

1) притеснять, стеснять; харчынан кыһарый = стеснить в средствах; 2) вынуждать, принуждать к чему-л., настаивать на чём-л.; барарга кыһарый = вынудить уйти.

I несов. I. кого (за горло) тыынын хаай, тууйан өлөр; 2. кого (стеснять духание) тыынын хаай, тумнар, тууй; меня душит кашель сөтөлүм тыыммын хаайар; 3. кого-что (угнетать, притеснять) тууй, хаай; #душит злоба өһүөннээх санаа тууйар; душить в объятиях ыга куус.

несов. I. кого-что ык, ыга ас, үтүрүй; теснить друг друга бэйэ-бэйэҕин ыгыс; 2. перен. (не давать свободы, стеснять) хапчай, кыһай, хаай; 3. кого-что (заставлять отступать) ык; теснить противника өстеөҕү ык; 4. безл. (о недомогании) ыга тут, баттаа; у меня в груди теснит или мне грудь теснит түөһүм ыга тута р.

туохт.
1. Иэн, сабардам өттүнэн аччаа (сарбыллан эбэтэр иһинээҕитэ туолан). ☉ Уменьшиться по площади, в объеме (при заполнении чем-л.), стать тесным
Кэҥэс соҕус хос эрээри дьааһык үөһэ дьааһык, куул үөһэ куул бүөлээбит буолан кыараҕастыйан көстөр. Софр. Данилов
Сааскы сынньалаҥ буолан, оройуоҥҥа үөрэнэр оҕолор кэлбиттэр. Киэҥ кулууп кыараҕастыйбыкка дылы. А. Федоров. Сүөһү мэччийэр сирэ кыараҕастыйбыта, үгүс сайылыктар ууга устубуттара. «Кыым»
△ Синньээ, кэтитинэн улам кыараан бар. ☉ Стать у´же, сузиться
Оттон кырсаны бултуурбар мэнээктээбит, тохтообут сиригэр хаар бугулу оҥоробун. Ол бугулбут маҥнай киэҥ, онтон кыараҕастыйар, хорооннуубун. «Кыым»
Онно аартык улам кыараҕастыйар, суорба таастар улам күөхтүйэллэр, ынырыктыйаллар. М. Лермонтов (тылб.)
△ Куччаан, сөп түбэспэт, баппат буол (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Стать у´же, стеснять движения (обычно об одежде и обуви)
Рак улаатан истэҕин аайы сөп буола-буола, эргэ хаҕа кыараҕастыйар. ББЕ З
Оччотооҕуга мин чоройо улаатаммын, таҥаһым элээскэтэ тартайан, кыараҕастыйан, күлүү-элэк оҥостооччулар. С. Тока (тылб.)
2. көсп. Тиийиммэккэ-түгэммэккэ ыарахан балаһыанньаҕа киир, кыһалҕалан. ☉ Оказаться в бедственном положении, испытывать нужду
Дьокуускайтан биһиэхэ ас-таҥас өссө да кэлэ илик ээ. Быыска ылларан бэйэбит кыараҕастыйан олоробут. Пьесалар-1956.
3. көсп. Куччаа, тутахсый, кыараа (хол., туттуллар эйгэтэ). ☉ Сузиться, ограничиться (напр., о сфере употребления чего-л.)
Мэлдьи аҥаардас саҥа чаастарын эрэ быһаартарыынан муҥурданыы түмүгэр грамматическай ырытыы практическай суолтата кыараҕастыйыан сөп. СОТТҮө
Сахалар аатырбыт кэрэ, баай тылбыт туттуллар эйгэтэ кыараҕастыйда. «ХС»
♦ Көхсө кыараҕастыйда — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II)
Кууһума Кыралыырап охсуһууга соҕотоҕун хаалла. Киэҥ көҕүс кыараҕастыйда. Амма Аччыгыйа
«Айаным суолуттан туораатым дуу, хайдаҕый?» — диэн киһи муммута быданнаабытын кэннэ дьэ билиннэ …… көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай

1) загонять кого-л. куда-л.; сүөһүнү хааччахха хаай = загнать скот в загон; куобаҕы сыһыыга хаайан ыт = загнать зайцев на луг и перестрелять; 2) закрывать кого-л. где-л.; эһэни арҕаҕар хаай = закрыть медведя в берлоге; 3) стеснять, затруднять, спирать (дыхание); сөтөлүм тыыммын хаайар меня душит кашель; 4) арестовывать; заключать, заточать (в тюрьму); 5) перен. разг. оставлять кого-л. без присмотра (в помещении); кыра оҕону дьиэҕэ хаайан баран сырыт = оставить маленького ребёнка дома без присмотра; 6) задерживать, останавливать кого-что-л.; преграждать путь кому-чему-л.; тайаҕы ыт хаайдаҕына эрэ ситэҕин лося настигнешь лишь тогда, когда его задержит собака; ходуһаҕа ууну хаай = задержать на лугу воду (талую); иигин хаай = задерживать мочеиспускание (при болезненных явлениях); илин өттүттэн үрэх хаайар с восточной стороны дорогу преграждает речка; 7) переставать быть годным для езды, становиться непроезжим; ардах буолан , суол хаайбыт от дождя дорогу развезло; өрүс хаайбыт переезд через реку стал невозможен (вследствие приближающегося ледохода); 8) разг. лишать возможности делать что-л., заниматься чём-л.; задерживать кого-л., мешать кому-л.; миигин оҕом ыалдьан хаайда у меня заболел ребёнок, и я ничем другим заниматься не могу; ардах үлэни-хамнаһы хаайда дождь помешал всякой работе; хаайан олор = не пускать кого-л. куда-л.; үөрэххэ барар киһини хаайыллыа дуо не препятствовать же человеку в учёбе; 9) перен. ущемлять кого-л. в чём-л.; 10) перен. лишать возможности возражать; брать верх (в споре и т. п.); (биир ) муннукка хаай = лишить возможности оправдываться, оспаривать; прижать к стене; 11) разг. приставать с просьбами, требованиями; андылыы хаай = прост, не отпускать кого-л., требуя от него выполнения чего-л.

I
туохт.
1. Кими, тугу эрэ туох эмэ иһигэр киллэрэн, уган баран тахсыбат гына сап, хатаа. ☉ Закрывать, запирать кого-л. где-л., загонять, заталкивать куда-л. Сүүрбэ сааһын туолуоҕутан ыла, Маайаны кэлэр-барар, хонор-сүктэр дьонтон саһыарбат, хаппахчытын иһигэр хаайбат буолбуттара. Н. Якутскай
Андриан Корнилов тиэргэнигэр сүөһүлэри хаайбыттар. М. Доҕордуурап
Дьиэҕэ ыт үрэрэ иһиллэр, ону түгэх хоско хаайдылар быһыылаах. «Чолбон»
2. Буруйдааҕы тутан, түрмэҕэ олорт. ☉ Арестовывать, заключать под стражу, заточать кого-л. в тюрьму
«Илдьэн хаайан кэбиһиҥ!» — генерал Бурхалейы …… саабылатын өнчөҕүнэн хоҥоруутугар охсон чап гыннарда. Эрилик Эристиин
[Лэкиэс:] «Былыр аҕаҥ даҕаны өрөпкүөмнээн сылдьан хаайа сылдьыбыта сөп». С. Ефремов
Куорат полицията Манчаарыны булан, тутан ылан хаайан кээспит. МНН
3. кэпс. Ким, туох эмэ суолун бүөлээ, суолугар туора тур эбэтэр тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, харгыстаа. ☉ Задерживать, останавливать кого-л., преграждать путь, препятствовать кому-чему-л.; загонять кого-л. куда-л. Ардах сырыыны хаайда. Оҕом хаппырыыстаан, үлэбэр барарбын хаайда
□ Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
Арай ычык иһигэр ыта тайаҕы хаайан турар үһү. Улдьаа Харалы
Ууну хаайар икки ньыма баар: сири хаһан хоруу оҥоруу уонна быһытынан тохтотуу. КПЫ
4. көсп. Туох эмэ көҥүллүк буоларын, сайдарын, тарҕанарын тууй, боп. ☉ Мешать, препятствовать чужой воле, создавать помехи кому-чему-л. в чём-л.
Үтүө санаа, сырдык суобас кыра норуокка бэйэтигэр баар, ону тутан хаайыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
Чэ, доҕоор, соҕотох оҕобут баҕатын хаайымыахха. М. Попов
Мин өрүүтүн албын, хараҥа санаа кэрэни-сырдыгы хаайбатын туһугар охсуһабын. БВВ ӨУоӨ
♦ Тыынын (тыынын-быарын) хаай — ким эмэ тугу эмэ гынарын бопхаай, хааччахтаа. ☉ Лишать возможности делать что-л., душить
Лариса бу киһи тыынын-быарын хаайар ыар олохтон быыһанар, босхолонор суолу, киһилии олорор дьолу көрдүү сатыыр. Софр. Данилов
[Киис Бэргэн:] Бараммат өстөһүү, бараммат атааннаһыы Най хара буруота мин тыыммын хаайар. И. Гоголев
Тыыҥҥын хаайар хандалыга Көҥүл куолаһыҥ бөппөтө. Эллэй
Хааччахха хаай (хаайтар) көр хааччах. Сотору билигин Хараҥа түүн хааччахха хаайыа. А. Софронов
◊ Тыынын хаай — кыайан тыыннарбат гына боп-хаай, тыынын бүөлээ (тугу эмэ этэргэ). ☉ Стеснять, затруднять дыхание, душить (о чём-л.)
Маайа сүрэҕэ уолугар бүөлүү анньыллан, тыынын хаайар курдук буолуталыыр. Эрилик Эристиин
Күүстээх долгун арҕаһыгар Таисия Захаровна ытта сатыыр, тымныы уу иэдэһин таһыйар, айаҕар кутуллаары тыынын хаайар. Л. Попов
Бырдах таба муннунан, айаҕынан туолан, тыынын хаайар. И. Федосеев
ср. монг. хаах ‘закрывать; преграждать; прекращать’
II
туохт.
1. Кимтэн эмэ тугу эмэ арахпакка көрдөс, ирдээ. ☉ Приставать к кому-л. с просьбами, требованиями
Ол гынан баран, уол олус хаайбытын иһин, тылын быһа гымматаҕа. М. Доҕордуурап
Ити бырадабыас Баанньа куоракка таһаҕаста киллэрэн кулу диэн хас да күнү быһа хаайбыта. С. Ефремов
Ону ол диэбэккэ, дьиэлээх киһи үлтү хаайан, хааһаҕы астаран, табаҕыттан тардыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Максимы дьоно кыыскын хаһан билиһиннэрэҕин диэн хаайбыттара ыраатта. Күрүлгэн
2. көсп., кэпс. Олус ыксат, ыгылыт; кими эмэ куттаан ык-түүр. ☉ Ставить кого-л. в неудобное положение, вызывать смятение; страшить, пугать кого-л.. Уол киһитин охсоору хаайда. Оҕото ииктээри хаайда
□ Хабыр тымныы кыһыммыт Хаайа көтөн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Биир бэйэм кырбаары хаайан туран, кини дьиэтээҕи сорудаҕын элбэхтик устан сойбоппут буолуохтаахпын. В. Тарабукин
♦ Андылыы хаай кэпс., түөлбэ. — киминэн эмэ тугу эмэ күһэйэн оҥорторо сатаа. ☉ Вынуждать, заставлять кого-л. выполнять что-л. Киһитэ мунньахха тылла эт диэн андылыы хаайбыта. Кустук
Муннукка хаай (ык) көр муннук. Мин таайбын аан бастаан муннукка хаайан, өрө көтөҕүллүүлээхтик этиибин саҕалыыбын. Далан
Анарааҥҥылар муннукка хаайдахтарына, бэрэсидьиэммит кэлэн, кэлэр-барар үүппүтүн-хайаҕаспытын булларан барар. Н. Борисов
Ити курдук, уоруйаҕы дакаастабылларынан муннукка хаайан, буруйун биир күн иһигэр толору билиннэрэн турабыт. ЕМП БС

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эрийэ тардан иҥиннэр, сөллүбэт гына кэлгий (үксүгэр быанан). ☉ Привязывать, прикреплять кого-что-л. к чему-л. (обычно с помощью ремня, веревки)
Отторун тобоҕун бүтүннүү тиэйэн аҕалан, санаалара көнөн, оҕустарын булгутан окко баайдылар. Амма Аччыгыйа
Атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, Уйбаан Дууһа арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин
Эр бэртэрин Чаллах тииккэ бандьыыттар Хатыһынан баайбыттара, Сыгынньах эттэригэр Кыраһыыны куппуттара. И. Гоголев
2. Тугунан эмэ (хол., сабынан, кылынан) тугу эмэ өрөн оҥор. ☉ Изготовить что-л. плетением, вязанием
[Эллэй Боотур] Ураһатын оһуордуур, ойуулуур …… куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр. Саха фольк. Өлөксөй оһох иннигэр олорон сиппиир баайан будьуктаһар. В. Протодьяконов
Мин эрэнэр этим Аал уотум аһыныгас иччитин. Талкынан тирии имитэ туран, Туу өрө, Илим баайа олорон, Эрэллээхтик кини диэки көрөрүм. И. Гоголев
3. Кутуллубут тохтубатын курдук бобо тардан быалаан кэбис (хол., куул айаҕын). ☉ Туго завязывать что-л. (напр., мешок)
Бараан ханнын иһигэр этин, иһин дэлби кырбаан баран угаллар уонна мөһөөччүк курдук бобо баайан бүтэйдии буһараллар. Умнуллубат к.
4. көсп. Уһуннук босхо аһыы сылдьыбыт сүүрүк сылгыны тутан, мээнэ аһаппакка хатаран, сүүрүүгэ эбэтэр көлүүргэ бэлэмнээ. ☉ Готовить, выдерживать коня перед скачками или работой, обращая особое внимание на правильный рацион корма
Туллай аты хайдах баайалларын сыныйан көрө сылдьыбыта. Сүүрүк ат аһыыра, уулуура, сүһүөҕүн тэнитэн хаамыыта – барыта кытаанах быраабылаҕа олоҕурара. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит. И. Никифоров
Дьиҥэр, хаһаайыстыбалар уруккуттан биллэр сүүрүк сылгылары баайбыттара, эрчийбиттэрэ биһиэхэ биллэр. «Кыым»
ср. тюрк. ба ‘связывать’
♦ Илиитин-атаҕын баай – бэйэ санаабытынан көҥүллүк тугу эмэ оҥорору, кэлэри-барары хааччахтаа. ☉ Лишать свободы действий, стеснять кого-л. в чем-л., связывать по рукам и ногам кого-л.
Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи – кини [Даарыйа] үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. Кустук
Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай. Тэҥн. илиитин-атаҕын кыаһылаа. Иэс баай – сэттээх-сэлээннээх, иэстэбиллээх туох эмэ куһаҕаны оҥор. ☉ Обижать кого-л., причинять такое, что вызывает ответную месть, возмездие
«Дьэ, тукаам, сөптөөх соҕус киһиэхэ иэс баайдаҕыҥ буолуо. Иэскин лоп курдук дыбайыамынан төлүөм!» – диидии үөхсэ хаалбыта. Р. Кулаковскай. Яков Гурьев олбуорун иһигэр бар дьон туолан кэбиспиттэр. Баайдары-тойоттору саанар кырыктаах тыллар салгыҥҥа көтөллөр: «Иэстэһиэхпит! Умнуллубат иэһи баайдылар!» М. Доҕордуурап. Өйүн баай – ким эмэ өйүнсанаатын булкуй (сороҕор ап күүһүнэн), кими эмэ сыыһа санааҕа киллэр. ☉ Околдовывать, вводить в заблуждение кого-л.
Итини истэ туран, арай Туллай куттаммыта: ойуун аны миигин муокастыа, харахпын иирдиэ, өйбүн баайыа диэн. И. Федосеев
Эн акаары кыыһы өйбүн баайаҥҥын... Софр. Данилов. Сүрэҕин баай – ким эмэ өйүн-санаатын сүүй, бэйэҥ диэки охтор. ☉ Очаровывать, обвораживать, пленять кого-л.
Күүттэрэр тапталыҥ Көстүбэт быатынан Сүрэхпин баайбыккын. И. Эртюков
Күн аайы хоруол тойонугар Кэһиитин аҕалан кутун тутта, Кэмсиммэт гына сүрэҕин баайда. П. Ойуунускай
Хараҕы <хараҕын> баай көр харах. Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. Софр. Данилов
Ордьонумаан ойуун дьон хараҕын баайарын туһунан араас кэпсээн эмиэ үллэҥнэс. И. Гоголев
Ол эһиги араас албыҥҥытынан ити биһиги холкуоспут салайааччыларын харахтарын баайан олоруоххут суоҕа. С. Ефремов
◊ Атах баай – ат эбэтэр оҕус көлөнү ыраатан сүтэн хаалбатын диэн көнтөһүн (быатын) илин эбэтэр кэлин атаҕар баай. ☉ Спутывать поводом ноги коня или быка (чтобы он далеко не уходил)
Бухатыыр атын, көнтөһүнэн атах баайан, босхо ыытан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I. Иһи баай – иһи хатар, сыптарыйбат оҥор (хас да хонукка аһаппакка эбэтэр эмтээн). ☉ Вылечивать от жидкого стула, поноса (с помощью голодания или приема лекарств)
Кинини [моонньоҕону] иһи баайарга, тымныйан ыалдьыыга, сынгааҕа эмиэ туттуохха сөп. Далан
Кэлин чыычаах ото медицинаҕа иһи баайарга уонна иик хаайтарыытын эмтииргэ туттуллар буолан эрэр. МАА ССКОЭҮү. Иэс баай – 1) эккирэтиһэн оонньууга: атын оонньооччуну кыратык охсон баран куот (онуоха охсуллубут оҕо эккирэтэн ситэн илиитинэн даҕайыахтаах, оччотугар бааллыбыт иэс төлөнөр). ☉ При игре в пятнашки: слегка ударить в плечо другого игрока и убежать
Онтон арыый кырата тэһийбэтэ, өссө да киирээри аан диэки көрөн турар доҕорун киэпкэтинэн «сап» гына санныга охсон баран: «Иэс баайдым», – диэт сүүрэ турда. Н. Заболоцкай. Киэһэ үҥкүү бүтүүтэ, Лида киниэхэ иэс баайан баран, киэҥ сыһыы устун сүүрэн холоруктуу турда. А. Федоров; 2) тугу эмэ иэс биэр. ☉ Давать в долг что-л. Петров миэхэ биэс мөһөөх солкуобайы иэс баайда. Өртүү баай – уһун быаҕа баайан мэччит, аһат (хол., сылгыны). ☉ Давать пастись на приколе, привязывая длинной веревкой (напр., лошадь)
Кини кэнниттэн бары аттарыттан түһэн, аттарын хатыҥҥа уһуннук өртүү баайан, кирдиэлэтэн аһата ыыттылар. А. Бэрияк. Сиэл (дэлбиргэ) баай – аартык, сир-дойду иччитигэр анаан сүүмэх кылы маска бэлэх ыйаа. ☉ Развешивать на дереве в знак жертвоприношения пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности
Урааҥхай саха тахсар дабааҥҥа, киирэр аартыкка дэлбиргэ ыйыыр, сиэл баайар буолуҥ! ПЭК ОНЛЯ II
Сорох дьон аартык иччитэ атыҥырыы көрөн быһа кымньыылаабыта буолуо, ытык тииккэ алгыс алҕаан, сахалыы быһыытыйан сиэл баайбатах эбиккин дэспиттэр. П. Ойуунускай
Сиэл ыйаан, дэлбиргэ баайан Дьоллоох олох тускута буоллун диэн Симэхтээх-аардаах Симиир иһити туруордубут. Саха нар. ыр. III
Сиэл ыйыыр, дэлбиргэ баайар Сэттэ Урдаах кырдьаҕас тиит Суолу тула быластаан турда. С. Васильев. Солбуйа (туомтуу) баай – биирдэ тартахха сөллөн кэлэр гына эрийэ охсон баай. ☉ Связывать распускной петлей, которую легко развязать
Уот кугас хагдаҥ эһэ тыстаах, баттахтаах тириитин аҕалан, оһох иннигэр ойууҥҥа олбох ууран биэрдилэр. Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Түүтэҕи баай – быһыллыбыт бурдугу чөмөхтөөн бобо тардан баайыы оҥор. ☉ Вязать снопы
Бүтүгэс уолуҥ лейтенант Спиридон Малгин өлбүтүн туһунан сураҕы истэр киэһэҕэр бурдук сүүһүнэн түүтэҕин баайан, [Хобороос] отуугар сылайан тахсыбыт кэмиҥ этэ. И. Егоров
Эн ыллаа миэхэ ырыаҕын: Кини санатар күөх сайын Холкуоска мин доҕор кыыһым Көмүс түүтэҕи баайарын. П. Тулааһынап
II
1. аат.
1. Үп-харчы, малсал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо). ☉ Обилие материальных ценностей, богатство (людей)
Баайбын диэн бардамсыйыма, дьадаҥыбын диэн сэнэнимэ (өс хоһ.). «Саһыл түүтүнэн, киһи баайынан», – диир Дьөгүөрдээн. Амма Аччыгыйа
Байбыт баайым – баара-суоҕа биир ынахтаах этим, ону даҕаны өлөр күммэр хабалаҕа хаптардым. П. Ойуунускай
Кинилэр былаастарын, баайдарын хаһан да көҥүл өттүлэринэн туран биэриэхтэрэ суоҕа. Софр. Данилов
2. Туох эмэ дэлэйэ, элбэҕэ (хол., сир баайа). ☉ Большое количество, обилие чего-л. (напр., недр)
Оҕолоор, ойууру, биһиги күндү баайбытын, харах харатын курдук харыстааҥ. СТС. Биһиги Ийэ дойдубут уутун саппааһынан, баайынан аан дойдуга бастакы миэстэни ылар. Айылҕаны х. Константин кыра эрдэҕиттэн Саха сирин эгэлгэ баайынан киэн туттар, хоту дойду айылҕатын үөрэтэн билэргэ ымсыырар баҕа санаалара онно үөскээбитэ. П. Филиппов
Саха норуотун тылын эриэккэс эгэлгэ баайын иҥэринэн сылдьар киһи. Ол баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа
3. полит. Көлөһүннээһиннээх уопсастыба үптээх-астаах киһитэ. ☉ Богач, богатый (в эксплуататорском обществе)
Ханнык да баттыгас-атаҕастабыл баайтан үөскүүр, баайдар баар буоланнар, баттыгас баар. М. Доҕордуурап
Баайдар ортолоруттан тахсыбыт үтүө революционердары, сырдык тыыннарын норуот туһугар уурбут килбиэннээх дьоннору эн ханна, хайа кэккэҕэ туруораҕын? Амма Аччыгыйа
Бары баар Барҕа маҥалайыгар Үгүс өлгөм быйаҥа Үрдүк сололоох баайдарга Үүрүллэн киирэр буолара. Нор. ырыаһ.
2. даҕ. суолт.
1. Үптээх-астаах, кыахтаах (киһи). ☉ Богатый, денежный, состоятельный
Баһылай сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
Бу Микииһэ – баай киһи, баайы көрдүү сырыттаҕа. Н. Павлов
Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Биир киэҥкуоҥ ампаар дьиэлээх Баһылай Охонооһойоп диэн баай ыал дьиэтигэр хас да хонугу быһа хаартылаан таҕыстылар. Күндэ
2. Кыахтаах, күүстээх (хол., судаарыстыба). ☉ Мощный, сильный (напр., о государстве)
Сонно тута атын адьырҕа омуктар, баай судаарыстыбалар хааннаах сабарайдарыгар, халыҥ хабалаларыгар киириэ этибит. Н. Якутскай
Биһиги сакаасчыттарбыт бары сүүнэ баай тэрилтэлэр эрээри, буоссата да суоҕу кэмчилиири кэрэйбэттэр. Н. Лугинов
Үчүгэйиэн, Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов
3. көсп. Эгэлгэ үчүгэй, сиэдэрэй. ☉ Пышный, щедрый, нарядный
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
Уолаттар маны истээт, биир баай тиит баарыгар, ол төбөтүгэр ытталлар да, тиит мутукчатын иһигэр саһан хаалаллар. Суорун Омоллоон
Дойдум баай симэҕин хомуйан Араас да өҥнөрү холбоотум Уһанан, киэргэтэ кыбытан. П. Тулааһынап
4. көсп. Муҥура биллибэт, муҥура суох. ☉ Безграничный, бесконечный
Олоҥхо курдук поэзия чыпчаалыгар турар баай фольклордаах омук остуоруйата суох буолуон сатаммат. Саха фольк. Мин сахабын, Мин ырыам Сахалыы сатарыыр. Баай тыл – Мин тылым. С. Данилов
тюрк. бай
◊ Адьырҕа баай поэт. – сиэмэх баай. ☉ Богач-хищник
Сэбиэт сиригэр кыр өһүнэн кыынньан Алдьархайдаах сэриини арыйарга сананан Аан дойду адьырҕа баайа холбосто. Эллэй
Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар. С. Зверев
Аан дойду үрдүгэр аатыран Адьырҕа баайдардыын аалсыһан, Москуба муҥутуур саргынан барҕарда. Күннүк Уурастыырап. Айылҕа баайа – тулалыыр эйгэ баайа. ☉ Природные богатства
[Сайсары:] Айылҕа баайын итигирдик төһөлөөх тэпсэ сылдьарбыт буолуоҕай. Суорун Омоллоон
Айылҕа баайын харыстааһын бука барыбыт ытык иэспит буоларын умнар сатаммат. Айылҕаны х. Баай аймах истор. – баай бииһэ бүтүннүүтэ. ☉ Все, кто эксплуатируют чужой труд, буржуазия
Хаппытыанап эрэ буолбат, истэр тухары, баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
Баай аймах эппитэ сөп буолла, Батталы самнарар чаас туолла! Күннүк Уурастыырап
Баай байанай көр байанай. Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
Ох саа кириһин тардар буолуохпуттан Баай Байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда Эттээх хааммыттан Эҕэрдэлээн эрэбин! А. Софронов. Баай баттала истор. – баай көлөһүннээһинэ. ☉ Эксплуатация богатыми бедных
Дьиҥнээх саҥа олох кэлбитэ – сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара. А. Бэрияк
Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Кэпсиир – баай батталын. Суорун Омоллоон
Кини баай батталын дьэҥкэтик өйдүүр, ол иһин биһиэхэ көмөлөһөр. И. Федосеев. Баай кылааһа истор. – бары былааһы барытын ылан, баттаан-атаҕастаан олорор кылаас. ☉ Класс эксплуататоров
Норуот былыр, баай кылааһа баһылыктаан олорорун саҕана, санаатын сирэй этэрэ сатаммат этэ. Саха фольк. Баай кылаас тирэҕин – фашизм сүрэҕин Мин илиим харбыаҕа. П. Ойуунускай. Баай хара тыа – муҥура биллибэт киэҥ сиринэн тайаан сытар, элбэх бултаах халыҥ тыаны ытыктаан хоһуйар халбаҥнаабат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, возвеличивающий благодатный могучий лес, богатый пушным зверем
Баай хара тыа быһый атахтаах, сытыы кынаттаах, чуор саҥалаах араас кыра бытархай харамайдарын кини [Сүбэлиирэп] улам оччо аахайбат буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сахалар бэйэлэрин төрөөбүт тыаларын ытыктаан «баай хара тыа», «аар тайҕа» диэн ааттыыллар. И. Данилов
Баай хара тыа барахсан сэлиэһинэй кыһыл көмүс кылаатын көмө сытар. Ону хостуохха. М. Доҕордуурап. Бараммат баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай (хол., сир баайа). ☉ Неисчерпаемое богатство (напр., недр)
Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу-быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Дьэ бу буолар айылҕа бараммат баайа, быстыбат быйаҥа диэн! И. Данилов
Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн төрөөбүт дойдуҥ бараммат баайын, улуу бэйэтин. Т. Сметанин. Барҕа баай – олус элбэх, дэлэй баай. ☉ Огромное, несметное богатство
Киһи баар үрүлүйэ тохтор үрүҥ илгэни айааччы, бараммакка аллар барҕа баайы хаҥатааччы. П. Аввакумов
Мин дойдум киэҥ кэскилин Ыйар улуу былааҥҥа Саха сирин Барҕа баайын Хайҕаан, Сөҕөн ааттыыллар. П. Тулааһынап
Төрөөбүт сирдэригэр төһө да ити курдук барҕа баайдаах буоллаллар, дьүкээгирдэр сормуҥ бөҕөнү көрөллөрө. С. Курилов (тылб.). Батталлаах баай поэт. – баайы хоһуйар эпитет: көлөһүннүүр баай. ☉ Постоянный эпитет: богач-эксплуататор
Эргэ олох хара бэкир күлүктэрэ – Батталлаах баай үрүҥ баандалара Эдэр саха буойуну күнтэн сүтэрэ Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Кур баай – урут мунньуллубут баай. ☉ Ранее накопленное богатство
Күдэн үппүн, кур баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харыһыйар буоллахпына Хайдах ама табыллыаҕай. Күннүк Уурастыырап
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар Уонна дьэ бараннар-баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Сир баайа – хостонор баай, сир анныгар сөҥө сытар туһалаах баай. ☉ Полезные ископаемые; богатства недр
Сир баайын чинчийээччи геолог булчут, сылайбат-элэйбэт уол оҕо бэрдэ буолуохтаах. Т. Сметанин
Вольфрам, полиметалл, айылҕа гааһа, онтон да атын туһалаах сир баайдара Үөскээн сытар улахан кэскиллээх сирдэрэ көһүннүлэр. «Ленин с.». Тарас ыра санаатыгар Бааллар эҥин дьикти тыллар: Сиэрэ, вольфрам, сүлүүдэ, Сир баайын араас көстүүтэ... Кини тайҕаны арҕарар Геолог буолуон баҕарар. Р. Баҕатаайыскай