стон; кряхтенье; ыар ынчык тяжёлый стон; ынчык иһиллэр слышится стон.

1. прич. от подавить; 2. прил. (заглушённый) ыгыллаҕас, бүтэҥи; подавленный стон бүтэҥи ынчык; 3. прил. (угнетённый, мрачный) хам баттаппыт, хараастыбыт; подавленное настроение хараастыбыт санаа, хам баттаппыт настроение.

аат. Ыараханнык, быһыта баттаан кылгастык тыыныы быыһыгар уһуннук саҥа таһааран энэлийии. ☉ Протяжные крики и стон
Манна ыксаллаах эпэрээссийэни оҥороллор. Хаһыы-ыһыы, ынчык-энэлгэн баһаам. Ф. Софронов

аат. Ыалдьан эбэтэр тугу эмэ тулуйбакка ис-искиттэн дириҥник ыҥырҕаан саҥа таһаарыы. ☉ Стон, стенания
Эмп сыта саба биэрэр, Энэлгэн, ынчык иһиллэр. Күннүк Уурастыырап
Көрүдүөр тобус-толору бааһырбыт дьон. Ынчыктара, айакалааһыннара — киһи тулуйуох үлүгэрэ буолбатах. Н. Якутскай
Оһох кэнниттэн дьиэлээх эмээхсин ыар ынчыга иһиллэр. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. ынчих ‘стонущий’

туохт., фольк. Энэлгэннээхтик эҥсэлитэн саҥата таһаар (ыллаа, ынчыктаа, ытаа). ☉ Издавать громкий стон, причитать, выть
Аар Тойон аҕата оҕонньорго, Күбэй Хотун ийэтэ эмээхсиҥҥэ Кыайтаран тахсыбытын кыалыгытан, Кыйданан кэлбитин кистээн, Ыпсаран ыллыы-туойа Ыҥсалыйа турбута үһү. П. Ядрихинскай
[Сайсары] Ыҥсалыйан ытаан барар. Суорун Омоллоон. Уһун Ойуун үс төгүл сүгүрүҥнээтэ, халлаан түөрт саҕаҕын диэки хайыһа-хайыһа салгыы ыллаан ыҥсалыйда. И. Гоголев

аат. Бытааннык, ыараханнык, ынчык курдук иһиллэр туох эмэ (хол., ырыа, ытааһын). ☉ Протяжный звук, издаваемый от сильной боли или горя (напр., песня, плач, стон)
Көтөр буордаах саха балаҕана, көмүлүөк куйаас сыралҕана, Бурдук тардар таас сыналҕана, Ыһыырынньык үгээрдээх чаана. Эллэй
Чуумпутун-чуумпутун. Көтөр-сүүрэр бүтүннүүтэ ах барбыт. Арай мин эрэ ынчыгым, сыналҕаным иччилээхтик дуорааннанар. В. Гольдеров
Дириҥ, уһун кутурҕан дьикти бэйэтэ минньигэстээх, Кистээн ытыыр сыналҕан — Киһи көхсүн кэҥэтэрдээх. С. Васильев

аат. Улахан ыарыыттан, аһыыттан уһуннук, суланар курдук саҥа таһаара-таһаара, ынчыктааһын, ытааһын. ☉ Протяжный стон, крик, стенания (обычно от труднопереносимой боли, тяжёлой болезни или большого горя)
— Тоойуом, сыччыыйыам, кэлимэ, — диэн ааттаһар ийэтэ энэлгэнин быыһыгар, — Даарыйа эмээхсиэн, ыытыма даа! Амма Аччыгыйа
Ылдьаана, ити түүн букатын утуйбакка, эрэй бөҕөнү көрөн, энэлгэнигэр киһи тулуйбат буолбута. Д. Таас
Биир Павлухин диэн кыра уолбутун нэһиилэ өйөөн аҕалан эмчиттэргэ туттардыбыт. Уолбут энэлгэнэ сүрдээх этэ. КНЗ ОО. Бааһырбыттар ыар ынчыктарыттан, энэлгэннэриттэн киһи куйахата күүрэрэ. Индия кэпс.

сов. 1. (высвободиться силой) төлө көт, төлө туттар; он вырвался из моих рук кини мин илиибиттэн төлө көттө; 2. (быстро отделиться от кого-л.) уһуллан инники таҕыс, инники түс; вырваться из толпы дьон иннигэр түс, дьон ортотуттан уһуллан инники таҕыс; 3. (выйти наружу) таһырдьа (көтөн) таҕыс, таһырдьа уһууран таҕыс; из окна вырвалось пламя төлөн түннүгүнэн таһырдьа уһууран таҕыста; 4. (внезапно прозвучать) =а түс, төлө туттаран таҕыс; у него вырвалось неосторожное слово киниттэн биир алҕас тыл төлө туттаран таҕыста; вырвался стон ынчыктыы түс; 5. (оторваться, отделиться) тулун, быһын, түс; из книги вырвалась страница кинигэттэн биир лиис түспүт; ваза вырвалась из рук ваза илиибиттэн төлө туттарда; 6. (освободиться) төлө көтөн таҕыс, мүлчү көт; вырваться из вра- жеского окружения өстөөх төгүрүктээһинин төлө көтөн таҕыс.

1) тяжёлый; грузный; ыар сүгэһэр тяжёлая ноша; ыар таһаҕас тяжёлый груз; ыар киһи грузный человек; 2) тяжёлый, трудный, сложный; обременительный; ыар үлэ тяжёлый труд; 3) перен. тяжёлый, серьёзный, опасный; ыар баас опасная рана; 4) перен. обидный, оскорбительный; тягостный, неприятный; ыар тыл обидное слово; 5) перен. тяжёлый, безрадостный, горестный; печальный, мрачный; ыар санаа мрачные думы; ыар олох безрадостная жизнь; ыар күннэр-дьыллар тяжёлые времена; ыар ынчык горестный стон; 6) перен. тяжёлый, тяжкий, суровый, очень серьёзный; ыар буруй тяжкая вина; 7) перен. тяжёлый, с тяжёлым характером; ыар киһи человек с тяжёлым характером; 8) перен. тяжёлый, безвыходный, критический; ыар балаһыанньалаах киһи человек, попавший в тяжёлое положение; 9) перен. тяжёлый, затруднительный; тыынара олус ыар у него затруднённое дыхание; 10) перен. дорогой (по цене); ыар сыаналаах маллар дорогие вещи; дорогие товары; ыар сыанаҕа ыл = купить что-л. по дорогой цене; ыар уунан утуй заснуть крепким сном.

туохт.
1. Улахан ыарыыттан, аһыыттан суланар курдук уһуннук саҥа таһаара-таһаара, ынчыктаа, ытаа. ☉ Громко, протяжно стонать, плакать, причитать, стенать (от тяжёлой болезни или большого горя)
Алаас кулуһуннаах күөлүн үрдүнэн бар дьон энэлийэ ытыыра эҥсиллэ уһунна. Амма Аччыгыйа
О, эн кэбис куттаныма — Суланыа, ытыа — диэҥҥин, Энэлийэн, ынчыктаан, — Бар дьонун куттуо, — диэҥҥин. С. Данилов
Кини ойоҕо Алааппыйа эмээхсин хаҥас диэки энэлийэр саҥата иһиллэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Киһи уһуннук ынчыктаан ыган ытыырын курдук дорҕоону таһаар эбэтэр оннук тыаһаа (хол., силлиэ, буурҕа). ☉ Издавать звуки, похожие на стон, плач, выть (напр., о сильном ветре, буре)
Оттон буурҕа син биир энэлийэр, суланар-саанар, абааһы уолунуу бэйэтин арбанар, ыйылыыр. Н. Габышев
Таһырдьа хобдох баҕайы тыал үөлэс үүтүгэр энэлийэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Былыр манна куруҥ тыаҥ Кутурҕанын туойара, Иччилээхтик силлиэ тыал Энэлийэр буолара. П. Тулааһынап
Аан энэлийэн аһылынна. «ХС»
ср. тат. инэлү ‘умолять’, алт. энеле ‘тосковать, сетовать, скорбеть’, монг. энэлэх ‘горевать, сокрушаться, скорбеть, страдать’, эвенк. эну ‘болеть’