несов. см. вырваться.

с. 1. (действие) төгүрүйүү, эргийии, эргийэн ылыы; 2. (окружающая среда) тулалааһын, төгүрүктээһин; капиталистическое окружение капиталистическай тулалааһын; 3. төгүрүктээһин; вырваться из окружения төгүрүктээһинтэн таҕыс.

1. передний; инники кэккэ передний ряд; инники кирбии передний край; 2. нареч. вперёд; инники түс = вырваться вперёд # инники өттүгэр впредь, в будущем; инники өттүгэр итинник гыммат буол впредь так не поступай.

несов. 1. (разрываться) быһын, быһытталан; 2. перен. (прекращаться) быһын; 3. (взрываться) эһин, дэлби тэп; снаряды рвутся снарядтар дэлбэритэ тэбэллэр; 4. (стремиться вырваться) мөҕүс, түһүөлээ; 5. перен. (стремиться куда-л., к кому-чему-л.) талас, дьулус.

нареч. указывает на энергичность, быстроту и завершённость действия: сулбу биэр = а) выбить, сбить что-л.; хараҕаны сулбу биэр = сбить засов; б) быстро спустить, снять (напр. брюки); сулбу ой= выпрыгнуть, выскочить; сулбу оҕус = выбить что-л. (напр. топорище, втулку и т. п.); сулбу тарт = выхватить что-л.; быһаҕын сулбу тардан ылла он выхватил свой нож; сулбу түс = спадать, сползать (напр. о штанишках, чулках у детей); сулбу ыстан = выскочить, вырваться # сулбу түс = а) сильно похудеть; б) обогнать, вырваться вперёд.

несов., ускользнуть сов. 1. (вырваться) халты туттар, ньылбы туттар, мүлчү бар; рыба ускользнула из рук балык ньылбы туттарда; 2. разг. (скрыться) ньылбыс гын, дьылыс гын, мүлчү туттар; он куда-то ускользнул кини ханна эрэ дьылыс гынна; 3. перен. разг. (уклониться) куот, куотун; он ускользнул от прямого ответа кини быһаччы эппиэттииртэн куотунна.

нареч. в сочет. с гл. означает резкость, силу и завершённость действия: төлө ас = открыть, раскрыть, растворить (рывком); төлө көт = выскочить, вырваться (с силой); төлө тарт = освободить, развязать (одним сильным движением или быстро, мигом); төлө бар = соскользнуть (напр. о натянутой верёвке); төлө ыһыгын = выпустить, упустить, отпустить; маһын бастаан төлө ыһыгынна он первым выпустил палку (при игре в перетягивание).

нареч. совсем, совершенно; илиибин ньылбы тартым я ободрал руку, я содрал кожу на руке; таҥаһа ньылбы сытыйбыт одежда его совершенно промокла, он насквозь промок; саалары ньылбы хомуй = собрать все ружья; ньылбы тарт = а) снять, содрать (напр. шкуру с животного); освежевать; б) выдернуть, вытащить рывком что-л. из-под кого-чего-л.; стянуть, стащить рывком; ньылбы бар= выскользнуть; инчэҕэй быа ньылбы барда мокрый ремень выскользнул (напр. из рук); ньылбы сыгынньахтан = раздеться догола; ньылбы көт = вырваться (с силой, напр. из объятий).

сыһ. «Сыыһа, сыыһа-халты, сиирэ-халты» диэн суолтаҕа эбэтэр бүтэһиктээх хайааһыны көрдөрөр суолталаах силлиспит туохтуурдарга туттуллар: мүччү көт, мүччү тут у о. д. а. ☉ В сочетании с глаголом означает результат и завершённость действия: мүччү көт ‘вырваться’, мүччү тут ‘выронить что-л., выпустить из рук’ и т. д. Бобров таһырдьа мүччү көтөн таҕыста. Амма Аччыгыйа
Тахсан иһэн Лаана үтүлүгүн мүччү тут та. Н. Лугинов
Сүрэҕэ уолугунан мүччү ыстанан тахсыах курдук буолла. М. Доҕордуурап
♦ Мүччү туттар — 1) кимтэн эмэ тугун эмэтин нэһиилэ ыһыгыннар. ☉ Пере хватить у кого-л. что-л. Маны таһынан кинилэр сэрии сэбин, онтон-мантан буллахтарына, биитэр ньиэмэстэртэн мүччү туттардахтарына, ону тиксэрэ сатыыллара. Суорун Омоллоон
Одинцов мүччү туттаран ылбытыттан наһаа үөрэн «һуу» гынна. «ХС»; 2) туохтан эмэ тугунан эмэ албаһыран куотун, булгуй. ☉ Прибегая к хитрости, уклониться от чего-л., избежать чего-л. «Мүччү тут таран тиийиэҥ дуо, Соколов?» — диэн ыйытар авторота хамандыыра. «ХС»

аат.
1. Тарбахха кэтиллэр киэргэл. ☉ Кольцо
Кыһыл көмүс биһилэҕин устан иһэн төттөрү анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кини илинкэлин кэбиһэр үрүҥ көмүс симэҕин уонна кылдьыы көмүһүн, кыһыл көмүс харыйа ытарҕаны, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
Оҕолор …… дьиэлэригэр кэлэн сэлиэнэйдээх ууга биһилэҕи түһэрэн, олох маска бүргэһи сүүрдэн эҥин бараһыайдыы сатыыллар. Софр. Данилов
2. Киһи тарбаҕа батар гына кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут (хол., төлө тардарга) тиэрбэс. ☉ Предмет в форме круга, обода из твердого материала
Тимир биһилэҕин төлө тардарбын кытары парашютум тэнис гынан эрэрэ. «ХС»
[Гавриил] илиитигэр тутан иһэр лимонкатын биһилэҕин төлө тардар. А. Данилов
Рекламаларга биэс араас өҥнөөх биһилэхтэр — олимпийскай оонньуулар бэлиэлэрэ көстөллөр. Е. Неймохов
3. Бүүрүк, тиэрбэс курдук быһыылаах туох эмэ. ☉ То, что имеет форму круга, обода
Умнаска сэбирдэхтэр сыстыһар сирдэригэр биһилэхтэр (түмүктэр) икки ардыларынааҕы уста түмүктэр икки ардылара диэн ааттаналлар. ПФМ КО
Таммах түстэҕин аайы ууга төгүрүк биһилэхтэр эрилиҥнэстилэр. В. Арсеньев (тылб.)
4. көсп. Ким эмэ кими-тугу эмэ тулалааһына, төгүрүктээһин. ☉ Положение, когда кто-л. окружен кем-чем-л., замкнут круговой линией чего-л.
Бандьыыттар биһигини тохсунньуттан ыла биһилэх курдук төгүрүйэн хаайан кэбиспиттэрэ. ГСС
Түөрт уон сыллааҕыта, 1943 сыл тохсунньу уон аҕыс күнүгэр Ленинграды тула гитлеровскай сэриилэр биһилэхтэрин көҥү көтүү түмүктэммитэ. «Кыым»
◊ Биһилэх кутуһуу (кистээһин) — саха оонньуута — биһилэх кутааччы тула олорор оонньооччулар хайаларын эрэ ытыһыгар биллэрбэтинэн биһилэх түһэрэр. «Биһилэх кэл», — диэн ыҥырдаҕына, атыттар биһилэхтээх киһини тута сатыахтаахтар. Туттарбатах киһи биһилэх кутааччы буолар. ☉ Якутская национальная игра «Колечко»
Ведущий, у которого находится кольцо, ходит по ряду и делает вид, что в ладонь каждого опускает кольцо, и тем временем незаметно опускает его в чьи-л. ладони. Немного отойдя от играющих, вызывает: «Колечко, выходи!» Тот, у кого оказалось колечко, стараясь вырваться из своей пары, устремляется к ведущему, а его напарник должен его схватить. Если его не поймают, он становится обладателем кольца и ведущим. А первый ведущий садится на его место. Былыр өбүгүлэрбит саха балаҕанын сыҥаһатыгар иккилии буолан (8 паара) кэккэлэһэн олорон эрэ биһилэх кутуһан оонньууллара. ӨОо. Киэһээҥҥи хараҥа ыган кэллэҕинэ, биһилэх кутуһуутугар, харах симсиитигэр улахан да дьон кыттыһа түһэллэр. ЧМА ЭТНББ
Дьэ ол кэнниттэн үҥкүү, ырыа, харах симсиитэ, биһилэх кутуһуута, солоҥдолооһун, дьиэрэҥкэй тэбиитэ, хапсаҕай оонньуута буолар. «ХС». Сирэйдээх биһилэх — тарбах көхсүгэр түбэһэр өттүгэр арааһынай быһыылаах, ойуулаах эбэтэр ойуута суох хаптаҕай ньуурдаах биһилэх. ☉ Кольцо с небольшой нарезной печатью, печатка
Кини сирэйдээх биһилэххэ сакаас ылалларыгар көрдөспүтэ. «Кыым». Уот биһилэх байыан. • өстөөхтөргүн билиэн ылар эбэтэр суох оҥорор сыаллаах өстөөх атын сэриилэриттэн арааран төгүрүккэ ылыы, төгүрүктээһин. ☉ Окружение (букв. огненное кольцо)
Оттон уот биһилэххэ ыллардахха, дьэ бу олус кутталлаах, ыарахан. «ХС»
Куорат тула өттүнэн уот биһилэх буолан куораты төгүрүктээн сытара. Эрилик Эристиин
Кинилэри уонунан бүгүлүүр ахсааннаах, модун техникалаах өстөөх улахан сэриитэ уот биһилэххэ хаайбыта. «ХС»