ж. 1. см. стопа I 1; 2. (подошва) уллуҥах.

ступня, стопа; уллуҥах суола след ступни; уллуҥах да устата халбарыйбата он не продвинулся ни на шаг (букв. ни на одну ступню).

1) лапа, стопа (животного);. эһэ баппаҕайа медвежья лапа; 2) шутл. лапа (о большой руке); аҕал эрэ баппаҕайгын дай-ка пожать твою лапу.

тас гын = однокр. подр. выстрелу, резкому щёлкающему звуку; тыаҕа мас тыаһа тас гынна в лесу раздался треск ломающегося дерева.
1. 1) внешний; наружный || внешность; наружность || внешне, снаружи, извне; тас көрүҥ внешний вид; тас өттө наружная сторона; тас өттүттэн с внешней стороны; тас ыал сосед; кинигэ таһа переплёт книги; тас таҥас верхняя одежда; дьиэ таһа двор; таһым дьалкыйан , иһим иирэн олорор погов. снаружи у меня всё взволновалось, внутри у меня всё взбушевалось (т. е. я очень расстроен); 2) внешний; тас политика внешняя политика; тас дьыала министерствота министерство иностранных дел; 3) наружный, подкожный жир (у скота); илии тас жир в один палец; икки илии тас жир в два пальца (как мера упитанности скота); 2. в роли служебного имени: таһыгар около, возле; у; мин таспар около меня; күрүө таһыгар у изгороди; дьиэ таһыгар возле дома; таһыттан из-за; куорат таһыттан из-за города; таһынан а) мимо, рядом, возле, у, около; ыалбыт таһынан мимо соседей; б) сверх, помимо; былаан таһынан сверх плана; сокуон таһынан вне закона # ити тас өттүнэн или ити таһынан сверх того, кроме того; тастан киирбит таас уллуҥах фольк. чужой, чуждый (букв. вошедшая извне каменная стопа); тириим таһынан киирэр мне очень не нравятся (его слова и поведение).

1) след; следы; кыыл суол а следы зверя; сыарҕа суола следы полозьев; хайыһар суола лыжня; суолгун сабын = замести свой следы; суолун хай = прям., перен. идти по горячим следам; суолгун муннар = запутывать свой следы; 2) дорога, путь; трасса; улахан суол большая оживлённая дорога; салгын суола воздушная линия, трасса; уу суола водный путь; тыа ыллык суола лесная тропинка; массыына суола шоссейная дорога; тимир суол железная дорога; 3) путь; төгүрүйэ суол окольный путь; уһун суол долгий путь; таба суол правильный путь; соҕотох суол единственный путь; суол киһитэ путник; суолга тур = тронуться в путь; ыраах суолга хомун = собираться в дальний путь; суолгун бул = встать на правильный путь; көнө суолу тутус = следовать по прямому, правильному пути; суолтан туораа = а) давать, уступать дорогу; б) перен. быть побеждённым в чём-л.; суолун быс = а) перерезать дорогу; б) перен. разг. закрыть путь, воспрепятствовать (напр. развитию чего-л.); суолла биэр = а) уступить дорогу; б) перен. разг. дать дорогу (напр. развитию чего-л.); айан аргыстааҕа үчүгэй погов. хорошо путнику с попутчиком; 4) перен. дело; ити биллэр суол это известное дело; бу көдьүүстээх суол это полезное дело; үтүө суол доброе дело # аҕаҥ суолун солоо = идти по стопам отца; следовать путём отца; дьикти суол чудо; ир суолун ирдээ =, тор суолун тордоо = преследовать неотступно (букв. следовать по его горячим и мёрзлым следам); куһаҕан суол порок; суол аана место у входа в юрту; суола да сойбут его и след простыл; суола суох сүт = пропасть без вести (букв. без следа); сымыйа суол вздор; чэпчэки суолу батыс = пойти по пути наименьшего сопротивления; ыраахтааҕы суола уст. царская повинность.

аат.
1. Туох эмэ кэмнэнэр, быһаарыллар кэриҥэ, кэмэ. ☉ Мера чего-л., единица измерения
Уста кээмэйэ. Ыйааһын кээмэйэ. Иэн кээмэйэ.  Уута бүтүннүү бардаҕына, кээмэйэ биллибэт киэҥ ходуһа диэн, дьэ киниттэн кэлиэхтээх. Күннүк Уурастыырап
Мин ыарыыбын эн курдаттыы көрөн тураҕын дуо, гражданин доктор? Эбэтэр киһи ыарыытын эн бааһырыы тас кээмэйинэн быһаараҕын дуу? Амма Аччыгыйа
Кырдьык, барыта үөрүү… Үөрүү буолан баран үрдүгүнэн кээмэйэ биллибэт үөрүү. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ кэриҥэ, киэҥэ, улахана. ☉ Объем, величина, размер чего-л.
Айдаар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Лаборатория оҥорор прибордара хаачыстыба даҕаны, кээмэй даҕаны өттүнэн киин институттарга оҥоһуллар прибордардааҕар ордуктара суоҕун бэлиэтээбитэ. В. Яковлев
Былыргы түүрдэр мэҥэ таастарын суруктара кээмэйдэринэн соччо улахана суохтар. АНК БТТ
Хамаҕатык барар промышленнай, хаһаайыстыбаннай, культурнай табаардары сөптөөх кээмэйинэн булуохха уонна атыылыахха сөп. «ХС»
2. лит. Хоһооҥҥо сүһүөхтэр биир кэминэн кэрчиктэнэн хатыланыылара. ☉ Размер стиха, стопа
Тылбаасчыт роман ис хоһоонун табатык тиэрдэн, тас форматын: кээмэйин, рифматын кытаанахтык тутуһан туран, айымньы уус-уран кырааскаларын оригиналга ыкса чугасаһардык биэрэри ситиспитин бэлиэтээбэт буолуохха сатаммат. Софр. Данилов
«Улуу Москва туһунан тойугу» …… сорох поэттар көҥүл кээмэйдээх акцентнай хоһоонноруттан, эпическэй айымньыларыттан даҕаны араарар күчүмэҕэй. Эрчимэн
ср. тув. хэмчеел ‘величина’

туохт.
1. Мастаах, ыарҕалаах сири мастарын түөртэлээн ыраастаа, ыраас сирдэ таһаар. ☉ Выкорчёвывать лес (напр., под пашню)
Бу курдук сирин Маайа аҕата Бабыкый оҕонньор солообута, хас да сыл бурдук ыспыттара. Эрилик Эристиин
Кэнники икки күн Дьөгүөрдээх тыа солообуттара. М. Доҕордууарп. Тыаны солоон суолла оҥостуоҕуҥ. А. Фёдоров
2. Маһы умнаһа эрэ хаалар гына мутугун ыраастаа, мутаа. ☉ Обрубать ветви, очищать ствол от ветвей
Биир күрүө тоһоҕотун саҕа маһы быһыта охсон ылан, мутуктарын солообутунан барда. Амма Аччыгыйа
Мас кэрдиитэ мутугу солуурдааҕар ыар үлэ буолан биэрдэ. «ХС»
Мөлтөһүөрдэр мутугу солообуттара. «ХС»
3. Сорох сыһыаты кытта холбоһон «туох эмэ бүтүнү хайыт, алдьат, үлтүрүт» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями имеет значение «рвать, ломать, разрушать что-л. цельное»
Уу тоҥ күөнүнэн быһыты тоҕо солоон ааспыта. Амма Аччыгыйа
Өрүс үрдэ, тугу барытын тоҕута солуох айылаахтык халҕаһалыы анньан, аллара диэки ахсымнык барылыы устан барда. П. Филиппов
«Умайар таас» [таас чох] саас үрэх халаана очуоһу хайа солообут дьапталҕатыттан көстүбүтэ. «ХС»
♦ Суолла солоо — туохха эмэ суолла ас, суолла тэл. ☉ Проложить, открыть дорогу к чему-л., куда-л. Кэм инни көрүнэн, эрдэттэн олоон, суолу солоон сылдьар ордук. Болот Боотур
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Сэбиэскэй судаарыстыба …… куосумаска бастакынан суолу солообута. СГПТ. Суолун солоо — ким эмэ суолунан бар, кими эмэ батыс. ☉ Идти по чьим-л. стопам, следовать путём кого-л.
Мин Киристиэс Айыы Тойон Таҥара миэхэ ыйбыт суолун солоон баччааҥҥа диэри олох олорон кэллим. Н. Лугинов
[Эркээни — Киис Бэргэҥҥэ:] Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ, Кини курдук хаардаах от түгэҕин саҕа Хара өһүөн олбохтонуоҥ. И. Гоголев
Бии оҕонньорум эрэйдээх суолун солоон, …… үрэх баһыгар тахсан, биир тымыр сыыһын сууйа сырыттым. Онтон кыра көмүс оҕотун булан киллэрдим. Суорун Омоллоон

прил. 1. (свободный, независимый) көҥүл; 2. (не стеснённый правилами, законами) көҥүл; вольные цены көҥүл сыана; вольный перевод көҥүл тылбаас; 3. (развязный, нескромный) бас-баттах, сүөргү, холуе; # вольная птица көҥүл көтөр, көҥүл киһи; вольные движения көҥүл хамсаныылар (гимнастиками снаряда суох хамсаныылар); вольные стихи көҥүл хоһооннор (араас стопалар-даах, тэҥэ суох ритмнээх); вольная гавань көҥүл гавань (кэлэр таһаҕастан пошлина ылбат порт); по вольному найму көҥүл наймынан; на вольном воздухе аһаҕас салгыҥҥа (аһаҕас сиргэ).

аат.
1. Маһы сүгэнэн кэрдиистии охсуу, оҥо охсуу. ☉ Зарубка, надруб, надрубка (обычно топором на дереве)
Охтороору кэрдэн молуойдаабыттара — хотутар, олук таһаарар аат суох. В. Протодьяконов
Буруустар, муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
2. Сүгэнэн маһы кэрдэргэ мас ойута ыстаммыт кэрчиктэрэ. ☉ Щепки, щепа
Кини [Кэбигирэй Миитэрэй] санаатыгар, маһа ордук кытаанахха, оҕустаҕын аайы тимир курдук чаҥыргыырга, сүгэтин олуга ордук ыраах ыстанарга дылы буолар. Амма Аччыгыйа
Чэгиэн мастан тэйиэлии Тэрээк сүгэ кыыраҥныыр. Уҥа-хаҥас тэйиэлии, Олук ойон кылбаҥныыр. Р. Баҕатаайыскай
3. Хаамыы, сүүрүү тэтимэ; хардыы. ☉ Темп ходьбы, бега; ширина шага
Сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн, хардыыта улам сыыдамсыйан барда. Р. Баҕатаайыскай
Үҥэр ааттаах Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап
Уйатыгар айаннаабыт тот тииҥ олуга кыараҕас, суола бахчаҕар буолар. ФВН ТС
△ Хаарга, бадарааҥҥа олорон хаалбыт суол. ☉ Следы, оставленные на снегу, по грязи
Кэлбит олукпунан төннүбэккэ, бэркэ сэрэнэн, иннибин-кэннибин көрүнэ-көрүнэ, сурпутугар төннөрүм. Н. Абыйчанин
Кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарынан көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. В. Протодьяконов
4. Кэрдиис кэм, кэм кэрчигэ. ☉ Отрезок времени; какая-л. часть жизни
Оттоку олукка Соноон иһэрин «Суо хотун дэтээри Сонургуур этэ». Өксөкүлээх Өлөксөй
История олугар сөп түбэһэн, икки иллээх норуоту уруйдуу, үөскээн тахсыбыта ити күнтэн үтүө тыл: «Найрамдал — Доҕордоһуу». И. Федосеев
5. лит. Силлабо-тоническай хоһоон систематыгар, холобур, нуучча хоһоонун тутулугар, охсуулаах уонна охсуута суох сүһүөхтэри биир кэм наардааһын кэрдиитэ. ☉ Стопа (в силлабо-тоническом стихосложении). Баал Хабырыыс хайдах эрэ чуолкай ритмикаҕа дьулуспат, холобура, Күннүк Уурастыырап олугун курдук буолбатах. Н. Тобуруокап
♦ Олук ааҕар кэпс. — кэтээ, кими эмэ кэтээн көр; кэтээн күүт. ☉ Зорко следить за кем-л.; подстерегать кого-л.
Биригэдьиири бэркэ олук ааҕан эрэр. НАГ ЯРФС II. Олук уопсар (уурсар) — кимиэхэ эмэ туоххунан эмэ баһыйтарбат буол, тэҥнээх буол. ☉ Ни в чём не уступать кому-л., быть на равных с кем-л.
Билигин да бултаан, кадровай булчуттары тиҥилэх үктэһэр, олук уопсар. «ХС»
Үһүс табаарыһым Николай Иванович Ефимов мин бу кэпсээбит үтүөкэннээх дьоннорбуттан кыратык да хаалсыбат, тэҥҥэ олук уурсар дьулуурдаах киһи. «Кыым». Олук үктэс (үктэһэн ис) — кими-тугу эмэ кытта тэҥҥэ сайдан ис. ☉ Идти в ногу с кем-чем-л.
Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэһэн тупсар, ситэр. «Кыым»
Бу да чахчы саха литературатыгар үгэ уонна сатира жанрдара атыттартан хаалсыбаттык сыһа олук үктэһэн сайдарга тугу эмэ оҥорон иһэллэрин бигэргэтэр. «Кыым». Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэнэн тупсар, ситэр. «Саха с.». Олук үктээ — туохха эмэ бастакы буол, саҥаны арыйааччы буол. ☉ Быть первопроходцем в чём-л., прокладывать дорогу первым. Д.П. Коркин саха тустуута аан дойдуга тахсыытыгар олук үктээбит киһинэн буолар. «Саха с.»
ср. др.-тюрк. олух ‘выдолбленное дерево, корыто’, тюрк. олук ‘жёлоб’

аат.
1. Киһи, хамныыр харамай атаҕын хаптаҕайын алын өттө, үктэнэр, тирэнэр сирэ. ☉ Стопа ног, конечностей у человека, животных
Сыгынньах уллуҥахтарын тохсунньу хаара хаарыйарын кытта төттөрү киирэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
Хадьымалга уллуҥахпын кычыгылата, атах сыгынньах оргууй чөм-чөм үктэтэлээн хаамарбын олус да таптыыбын. Далан
Эһэлэр тарбахтарын төбөтүгэр буолбакка, бүтүн уллуҥахтарыгар үктэнэллэр. ББЕ З
Эбисийээнэлэр бигиир уорганнарынан тарбахтара, түүтэ суох ытыстара уонна уллуҥахтара буолаллар. ББЕ З
2
көр уллуҥ. [Оҕо] этэрбэстэрин уллуҥаҕа умайан тэллэйэн хаалбыт. Суорун Омоллоон
Тротуар тааһын сылааһа бачыыҥка уллуҥаҕын курдат биллэргэ дылы. Софр. Данилов
Ойуулаах сарыы тирэҥсэтин уллуҥаҕа хас атыллаатаҕын ахсын туртаҥнаан көстөр. СҮК
3. Туох эмэ (хол., иһит) түгэҕэ. ☉ Дно (напр., посуды). Саар ыаҕас уллуҥаҕа үйэтигэр куурбат үһү (тааб.: мурун). Уллуҥаҕа суох сири чабычах баар үһү (тааб.: кыһыах). Манньыат курдук маарыннаах Уйгул төгүрүк уллуҥахтаах, Кустук курдук оһуордаах [матаар иһит]. С. Зверев
[Клим:] Бурдукпут бүтэн эрэр эбит дуу? [Одуор:] Аччаабыт этэ, иһиппит уллуҥаҕынан эрэ хаалбыт этэ. Суорун Омоллоон
4. Сахалыы уста кээмэйэ: киһи атаҕын үктэнэр сирин саҕа. ☉ Якутская мера длины, равная длине стопы человека
Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
Салаа үрүйэни өрө икки уллуҥах кэтитэ киэҥ чигдитийбит орох суол оҥойор. ЕВН КТ
♦ Тастан киирбит таас уллуҥах көр таас I
«Аны манна дьиэм-уотум да суох, ааһан иһэр айан киһитэбин, тастан киирбит таас уллуҥахпын...» — дии саныыр. «ХС»
Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах көр таас I. Лобуох, кырдьаҕас киһи, санаатыгар, одунчалар бары, ол иһигэр Өтөгөр уонна Кылар даҕаны, таһыттан киирбит таас ытыстар, туораттан кэлбит туос уллуҥахтар этилэр. Күннүк Уурастыырап
Түүн (түүҥҥү) сырыылаах түүлээх уллуҥах көр сырыылаах II. [Манчаары:] Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түрүлүүр түөкүн да аатырбытым иһин Аһынар сүрэхтээхпин, Амарах майгылаахпын, Уйаҕас сүрэхтээхпин, Оргуйар хааннаахпын. Эрилик Эристиин
Чахчы ыксаабыт, кыпчыйтарбыт эрэ киһи торбоһу сиир буолуохтаах! Биитэр түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥах сиэҕэ. Багдарыын Сүлбэ
Түүлээх уллуҥах көр түүлээх. [Ньургун Боотур:] Көр даа бу!!! Көр даа бу!!! Көрөллөөр-көрбөттөөр!!! Түүлээх уллуҥах, Түптүр үтүгэн түөкүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото! П. Ойуунускай. Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут — туохтан эмэ аһара үөр, өрө көтөҕүлүн. ☉ соотв. не чуять под собой земли (ног) (от восторга — букв. ступни его не чувствуют земли, глаза его не видят неба). Оҕом үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт буолбут, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Уллуҥаҕа хараарар — түргэнник сүүрэн хаалар, куотар. ☉ соотв. только пятки сверкают у кого-л. [Буурҕахолорук түстэ] Сүргүйэр сүүстээхтэрим, Сүүрэр сүргүөхтээхтэрим, Улуһа түһээт, Уллуҥахтара хараарда. П. Ойуунускай
Уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан, сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан көр аҕаа. Кытаанах [сир аата], этэргэ дылы, уллуҥах көлөһүнүн сүүскэ аҕаан, сүүс көлөһүнүн уллуҥахха аҕаан киһи үлэтэ тиллэр сирэ. Далан
[Маарыйа — Манчаарыга:] Тукаам, аҕаҥ бокуонньук өлбүтүн кэннэ, тулаайах хаалан, муҥу-таҥы көрөн, сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи-хара гынным буолбаат. В. Протодьяконов. Уллуҥах да устата (халбарыйыма, сыҕарыйыма) — биир да хардыы. ☉ соотв. ни на шаг, ни на пядь
Өстөөх төһө да ытыалаатын — уллуҥах да устата халбарыйыахпыт суоҕа. НАГ ЯРФС II. Уллуҥах усталааҕынан (устатынан) уларый, хаптаһын быыстааҕынан халбарый этногр. — ойуун ыарыһаҕы эмтииригэр абааһыны үтэйэн, көрдөһөр-ааттаһар алгыс тыла. ☉ Отойди хоть на длину стопы, отступи хоть в узкую щель доски (так уговаривает шаман злого духа, который мучает больного)
«Ол эбэ хотун хаптаһын быыстааҕынан халбарыйдын, уллуҥах устата уларыйдын», — диэн алҕаата [ойуун]. Эрилик Эристиин. Уу уллуҥах көр уу. Бу киһи олох уу уллуҥах
◊ Уллуҥах хараарыыта — оҕо улаатан, хаамар буолар кэмэ. ☉ Пора, когда ребёнок только начинает ходить
Оҕо бастаан атахтанан, уллуҥаҕа хараарыыта чинчиһит кырдьаҕас киһини аҕалан көрдөрөллөр. Саха сэһ. I. Уллуҥах сир — кыра иэннээх сир. ☉ Небольшая часть земли (букв. земля (размером) со ступню)
Уллуҥах сири бас билбэтэ урут саха киһитэ — Ол бэйэтэ аны бүгүн бүтүн күөлү бэлэхтээтэ. С. Тарасов
Хас биирдии уллуҥах сири кыргыһыынан кыайан ылан, иннибит диэки өссө баран испиппит. А. Бэрияк
Бу илиигин түөспэр тутан, Андаҕайыым дууһабыттан: Уллуҥах да сиргэ сатаан Олоруохпут бултаан-алтаан! Д. Апросимов
Уллуҥах туһах көр туһах. Күһүн хааллартаабыт анньыытын, сүүрүн, түөрэйин, уллуҥах туһахтарын тиэргэҥҥэ элитэлээтэ. И. Никифоров
Улахан Баһылай талаҕы иэҕэн хабдьыга иитэригэр уллуҥах туһах оҥортуур. С. Маисов. Уллуҥах устата — көр уллуҥах
4
[Уулаах] өссө биир уллуҥах устатын нэмийэн, оһох хаҥас чанчыгынан быган, тарбахтарын ититэ турда. Эрилик Эристиин
Чысхаан туоһугар тэҥ гына үктэнэ түстэ, онтон Баанньа икки уллуҥах устатын аһарда. В. Чиряев
Бойуоттара сапсыйан кэбиһэн баран, тохтоло суох кылыйбытынан барар уонна икки уллуҥах устатын аһаран биэрэр. Р. Кулаковскай