м. обл. (сугроб) хомурах.

сугроб, снежный занос; хомурах хоммут намело сугробы.

1) вьюга, метель, пурга; суолу тибии типпит метель замела дорогу; сааскы тибии весенняя пурга; 2) сугроб; тибии типпит нанесло сугробы # кумах тибии песчаный нанос.

аат. Тыал типпит халыҥ хаара. ☉ Наметённая ветром большая куча снега, а также снежный занос, сугроб
Кыһыны быһа сытыы тыал быһыта кымньыылаабыт от үрэҕин хомураҕа хайыһардаах киһини холкутук уйара. В. Титов
Тыалтан уонна күн уотуттан чиҥээбит хомурахтарынан наарталар чэпчэкитик элээрэллэрэ. Далан
Халыма тоҥ хомураҕа, ытыллар буурҕата бу куугунуу сытар. С. Васильев
◊ Хомурах кумаара түөлбэ. — тоҥот бырдаҕа. ☉ Ранний комар, долгоножка. Хомурах хонор (хоммот) сирэ — тыал үрэр хайысхатынан хаар мунньуллан халыҥыыр сирэ. ☉ Место, где ветром наметает сугроб, снежный занос
Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс хоһ.). Бары тыһы эһэлэр үгэстэринэн, ийэлэрэ арҕаҕын томтор хоту өттүгэр, тибии тибэр, хомурах хонор сиригэр ааннаабыт этэ. Р. Кулаковскай. Хомурах хоҥоро — саас харалдьык тахсыыта кэлэр, хара бороҥ дьүһүннээх саамай улахан хаас. ☉ Самый большой гусь, прилетающий на Север ранней весной, когда начинают появляться первые проталины.
ср. бур. хүнгэрэг, монг. хунгар ‘сугроб, снежный занос’

аат., түөлбэ. Суолу тыал хаарынан тибэн бүөлээбит сирэ. ☉ Занос на дороге, наметённый вьюгой снежный сугроб, преграждающий путь
Бэҕэһээҥҥи тибииттэн суол мочоҥ буолан аттар ыарырҕатан, т ө б ө л ө р ү н д ь ү к к ү ч ч ү т у ттан, кирдиэхтээн хаама ллар. М. Доҕордуурап
Мочоҥо бэрт. Быстах наадаҕа ки һи ыалга барыа суох курдук. Р. Кулаковскай

I
аат. Дьиэ ис эркинигэр сыһыарыллар ойуулаах халыҥ кумааҕы (тус-туспа түрбэнэн сылдьар). ☉ Обои
Эркин барыта дьэрэкээн ойуулаах обуойунан сыһыарыллыбыт. Эрилик Эристиин
Истиэнэҕэ сууйуллар обуойдары, сырдык өҥнөөх мастары сыһыарыахха сөп. ДьХ
II
аат., түөлбэ. Тибии типпит хаара. ☉ Сугроб
Сорох кыһын наһаа обуойдаах, хаара халыҥ сирдэргэ таба кыайан мэччийбэт. СНН ТМТ

аат. Тыал хаары үрэн тугу эмэ саба көмүүтэ, ханна эмэ тиэрдэн мунньуута. ☉ Снежная пурга, вьюга, буря
Дьиэни улахан быһаҕаһынан тибии типпит. Т. Сметанин
Тибии уһун күнү быһа тибэн, суолу-ииһи тамты мэлдьэһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Аннылара сууллубут буорунан, тибии үрэн киллэрбит хаарынан өтөҕөлөнөн сыталлар. Н. Заболоцкай
△ Ханна эмэ оннук мунньуллубут хаар, кумах. ☉ Наметённый вьюгой, ветром сугроб, занос
Үөр таба адаар муоһа буолан, Иинэҕэс эрээри эрдээхтик туруулаһан, Сэппэрээк төбөтө тибиини дьөллө. Р. Баҕатаайыскай
Сарсыардаттан айаннаан, сыһыыларга тоҥууну, тибиини оймоон …… өрүскэ күн ортото тиийдибит. С. Федотов
Массыыналар кумах тибиилэргэ буксуйа-буксуйа айанныыллар. А. Фёдоров
ср. др.-тюрк. түпи ‘ветер, вьюга’, тув. дүвү, осм. типи ‘снежный буран, метель’

несов. 1. тимир; дерево в воде не тонет мас ууга тимирбэт; 2. в чём (увязать, погружаться) батылын; тонуть в сугробах снега хомурах хаарга батылын: 3. перен. (становиться незаметным) быыһыгар барый, быыһыгар көһүн, иһиттэн быгыма; дома тонут в зелени дьиэлэр күөх үүнээйи быыһыгар көстөллөр.

1) резать, разрезать; оҕус тириититтэн быата тэл= разрезать бычью кожу на ремни; охсон тэлэн бар= делать широкий уверенный прокос; 2) перен. прокладывать (дорогу); хайыһар суолун тэл= проложить лыжню; халынг хаарыкан суолла тэл= проложить дорогу по сугробам; 3) перен. прорезаться (о зубах).

ветер || ветреный; ардах-хаар тыала ветер к непогоде; көмнөҕү түһэрэр тыал ветер, сдувающий снег с деревьев (в начале февраля); күнү көтөҕөр тыал ветер, поднимающий солнце (в начале апреля); күүстээх тыал сильный ветер; мас сыырар тыал ветер, приостанавливающий рост деревьев (в конце июня); мууһу сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет лёд (в начале мая); от сыырар тыал ветер, останавливающий рост травы (в конце июля); оту-маһы орохсутар тыал ветер, иссушающий растительность (в конце августа); силлиэ тыал метель; сири куурдар тыал ветер, сушащий землю (в середине мая); суол томтотор тыал ветер, наметающий сугробы на дорогах (в конце марта); сыыр хастыыр тыал ветер, сдувающий снег с возвышенностей; хаар хараардар тыал ветер, сгоняющий снег (в конце апреля); хаары сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет снег (в середине апреля); холлоҕос көтүтэр тыал уст. ветер, уносящий берестяные сосуды из-под зимних запасов (это значит, что зимние припасы кончились); тыала суохха мас хамсаабат погов. без ветра деревья не колышатся (соотв. нет дыма без огня) # тыал тыаһын курдук иһит = пропустить мимо ушей (букв. слушать, как шум ветра); тыал хоту сырыт = не иметь собственного мнения (букв. идти туда, куда ветер дует).