кэрэһилэс диэнтэн хай. аата. Эр дьон сиэринэн ыгыта куустуһуу, …… бэйэ-бэйэбит туһунан хардарыта кэрэһилэһии, түспүт хоспут нүөмэрин суруйсуу, сугулаан… С. Данилов

сараппыыска сыарҕа түөлбэ., эргэр. — аптамабыыл. ☉ Автомобиль
Сугулаан ыалыгар илин улуус өрөпкүөмэ Уйбаан Ньукулаайабыс санаатынан сүүрэр сараппыыска сыарҕанан кэлэн куоракка ааста. М. Доҕордуурап
русск. шарабан, шарапышка ‘открытая повозка’

көр сугулаан
Сотору сукулаан дьиэ таһыгар ыт да охсор киһи хаалбата. Күннүк Уурастыырап
Сукулаан дьиэ таһыгар элбэх дьон адаарыҥнаһаллар. Эрилик Эристиин

туохт., кэпс. Ким эмэ күүс өттүнэн күһэйиитигэр буолуммакка, төттөрүлэһэн, тирэнэ сатыы-сатыы мээнэ сарбаҥнаа, харбыалас. ☉ Противясь физическому воздействию, оказывать сопротивление, упираться (обычно о физически слабом человеке)
Баар да, кэлсимээри тарахачыста ээ. Сугулааҥҥа ыҥыртараллар диирбин истибэт. Софр. Данилов

тахтай I диэнтэн атын
туһ. Чарапчыланан көрөбүн — Чаампытыгар оол арай Табах тарда тахталлан Тахсан Макаар тураарай. С. Тимофеев
Настааччыйа эмээхсин тууна бааммыт саал былаатын көннөрүнэ-көннөрүнэ, сугулаан таһыгар дьон быыһыгар тахталлан турда. Айталын

аат., кэпс. Дьиэҕэ сырдык киириэх аһаҕастара бары (түннүктэрэ, аана). ☉ Все проёмы в доме (окна, двери)
Ойууннар кыырар аан хосторун түннүгүн-үөлэһин саптардылар, оһох уотун бүрүйтэрдилэр. Н. Якутскай
Нэһилиэк сугулаанын таһыгар түннүгэ-үөлэһэ суох, аһаҕас турар ампаар дьиэ баара. А. Бэрияк
Дьахтар Сүөдэри чуулаан курдук, түннүгэүөлэһэ суох кыракый хоско киллэрэр. «ХС»

аат., эргэр. Урут киһини быстах кэмҥэ соҕотохтуу хаайар үксүгэр түннүгэ-үөлэһэ суох кыараҕас түҥкэтэх хаайыы. ☉ В старину: тесное помещение, обычно без окон, для одиночного заключения виновных, приговорённых к небольшому сроку
Хас бырааба аттын аайы сибииккэ диэн түннүгэүөлэһэ суох хаайыы ампаара турара. Н. Якутскай
Дьөгүөссэни нэһилиэк сугулааныгар үс хонукка сибииккэҕэ уктардылар. Суорун Омоллоон. «Сыакаар, дьэ түбэстиҥ! — кинээс сирэйгэ силлээтэ. — Сүөрэн киллэриҥ, сибииккэҕэ умса быраҕыҥ!» М. Доҕордуурап
русск. сибирка

туохт. Киһини толоостук ык-түүр, суоһурҕанан туран тугу эмэ модьуй. ☉ Притеснять кого-л., грубо, жёстко наседать, давить на кого-л., требуя чего-л.
Хабдьыны [киһи аата] сугулааҥҥа икки хонукка хаайан баран ыххайдылар да, биири кэлиилии кэбэ турда. И. Гоголев
Дьиэҕэ киирээт да, наадалаах киһилэрин ханна барда, була тардыҥ диэн ыххайдылар. П. Филиппов
Икки бөтөс кинини сэнии, оҕотута көрөннөр, ыххайан харчы ылаары сыстан баран, арахсыбакка моһуоктаатылар. У. Ойуур

I
даҕ. Киһини мыыннарбат, дуоһутар; ыраас, чуолкай. ☉ Хорошего качества, вполне удовлетворительный; чистый (отлично выполненный), четкий
«Бу да дьэрис ытыы эбит, - Мэхээчээн, оҕонньор өлөрбүт тииҥин көрөн, бэркиһээтэ. Чуо харахха». В. Протодьяконов
Дьиэттэн даҕаны сырыттарбын Дьэрис соҕустук үлэлиибин. М. Соров
◊ Дьэрис маҥан күн көр күн
Аан дойду …… наҕылынан сырдыыр халлааннаах, күндү көмүс күнүм анныгар тэгирийэ-тэмтэйэ ойор дьэрис маҥан күннээх, баранар ыйдаах. Саха нар. ыр. I
II
сыһ., кэпс. Элэс курдук, түргэнник, бэрт кылгастык, быстахтык. ☉ Быстро, мельком
[Кэтириис] сарсыҥҥытыгар сугулааҥҥа …… кэлэн дьэрис көстө түһэн баран дьиэлээбит сурахтааҕа. А. Бэрияк
Суоппар дьахтар диэки дьэрис көрө түһэн баран: «Олус да иҥэр-тоҥор дьахтар!» - дии санаабыта. ЛБС

сыһ.
1. Хайа, тыыра, тугу эмэ тиэрэ уурталаан (хол., быс, хорут). ☉ Выворачивая наружу (напр., вспороть брюхо кому-л., вспахать землю)
Маҥнайгы үлэнэн бааһынаны бүтүннүү тэлэ хорутуу буолар. ВВР СОТ
[Ороспуонньук:] Быһаҕынан искин тэлэ тардыам! А. Островскай (тылб.)
2. Саҥа суол таһааран, үктээн, тыыран. ☉ Прокладывая дорогу (протоптать снег)
Уулаах кыһыҥҥы ыйдаҥалаах киэһэ тибиилээх суолу тэлэ хааман, ревкомнар сугулааннарыгар чугаһаан испитэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Киэҥ сиринэн, ыраах сиринэн кэрийэ, эргийэ (хол., сырыт). ☉ Обходя дальние края
Үгүс эрэйи көрбүт, киэҥ сири тэлэ сылдьыбыт киһи. А. Сыромятникова
[Искандеров] Сибиир устатын тухары тэлэ хаампыта. Эрилик Эристиин