бүрүй I диэнтэн дьаһ
туһ. Ойууннар кыырар аан хосторун түннүгүн-үөлэһин саптардылар, оһох уотун бүрүйтэрдилэр. Н. Якутскай

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, хараҥа диэн олохтоох тылга сыстар: хабыс-хараҥа. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основе хараҥа ‘тёмный’: хабыс-хараҥа ‘очень тёмный’
Имньим, имик-балай, Хабыс-хараҥа, харабалай! А. Софронов
Хос иһэ хабыс-хараҥа, түннүк-үөлэс суох. Н. Якутскай
Биирдэ өйдөнөн кэлбитим хабыс-хараҥа. Т. Сметанин

аат., э. ахс. Былыр нууччалар кэлиэхтэрин быдан иннинэ билиҥҥи Үөһээ Дьааҥы улууһун сиринэн олоро сылдьыбыт биис дьонун аата (номоххо кинилэри хаалыылаах уонна наһаа кэнэн курдук көрдөрөллөр). ☉ Название племени, проживавшего в Якутии задолго до прихода русских на земле нынешнего Верхоянского улуса (в легендах их часто представляют весьма отсталыми и наивными)
Аллара, хоту түстэххэ …… түннүгэ-үөлэһэ суох балаҕан дьиэлээх сартыаллар олороллоро. Далан
Сартыаллар тустарынан үһүйээннэр, остуоруйалар Саха сиригэр олус киэҥ сиринэн тайаан, инньэ Абыйга тиийэ тарҕаммыттарын бэлиэтиибит. Багдарыын Сүлбэ

аат., эргэр. Урут киһини быстах кэмҥэ соҕотохтуу хаайар үксүгэр түннүгэ-үөлэһэ суох кыараҕас түҥкэтэх хаайыы. ☉ В старину: тесное помещение, обычно без окон, для одиночного заключения виновных, приговорённых к небольшому сроку
Хас бырааба аттын аайы сибииккэ диэн түннүгэүөлэһэ суох хаайыы ампаара турара. Н. Якутскай
Дьөгүөссэни нэһилиэк сугулааныгар үс хонукка сибииккэҕэ уктардылар. Суорун Омоллоон. «Сыакаар, дьэ түбэстиҥ! — кинээс сирэйгэ силлээтэ. — Сүөрэн киллэриҥ, сибииккэҕэ умса быраҕыҥ!» М. Доҕордуурап
русск. сибирка

сап I диэнтэн дьаһ
туһ. Ойууннар кыырар аан хосторун түннүгүн-үөлэһин саптардылар. Н. Якутскай
Ньалҕарытан ыраас хаалаары, буруйгун саптараары гынаҕын дуо? Р. Баҕатаайыскай
Калинин аатынан холкуос атыырынан уон биэни саптарбытым онуон төрөөтүлэр. Эрилик Эристиин
♦ Кырдьыккын саптар — кырдьыккын балыйтар, мэлдьэххэ түбэс. ☉ Встречать с чьей-л. стороны сомнение в своей правоте, быть напрасно обвинённым в чём-л.
Киһи кырдьыгын саптардаҕына, сороҕор бөтө бэрдэрэн, саҥарбакка хаалааччы. Т. Сметанин
◊ Сииги саптар — сиигэ хатан хаалбатын диэн бааһына буорун хорутан, бараналаан оҥор. ☉ Обрабатывать пашню вспашкой и боронованием для задержания влаги в почве (букв. покрывать влагу)
Тыраахтар бааһынаҕа батыллыбат буолла да, сииги саптарбытынан бараллар. ЧНН СОИСК

туохт.
1. Туох эмэ охсуутуттан бүтэйдии ньиргий. ☉ Сотрясаться от удара, трястись, дрожать
Будулҕан тумаҥҥа, Чыгдааннаах дьыбарга Түүннэри-күннэри түрбүөтээн ытарга Түннүктүүн, үөлэстиин барыта доргуйар. П. Ойуунускай
Этиҥ этэн ньирилэтэн, халлаан сирдиин доргуйда. Л. Попов
2. Эмискэ күүскэ ыарыыланан ыл эбэтэр уһуннук нүөлүйэн ыарыылан (хол., күүстээх охсууттан). ☉ Внезапно почувствовать острую боль или ощущать затяжную тупую боль (напр., от сильного удара)
Сыттыгы бырахпыт курдук Ньыл гына олоро түһэн Быара доргуйан, Үөһүн таттаран, Үөгүлүү түстэ. П. Ойуунускай
Киһи, доргуйан, дөйө быһыытыйда. Күннүк Уурастыырап
Сүнньэ доргуйбута, Дабыыт иккиһин охтубута. Д. Таас
3. Ньиргийэн чуордук тыаһаан иһилин (хол., тыас, саҥа туһунан). ☉ Гулко и громко разноситься, раздаваться, загреметь (напр., о звуке, голосе)
Хараҥа түүннэргэ хайаҕа-тайҕаҕа саа тыаһа доргуйар. П. Ойуунускай
Сүбэлиирэп саҥата тыйыстык доргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Баһымньы битигирэс тыаһа кытыл үрдүгэр доргуйа олорор. М. Доҕордуурап

аат., эргэр.
1. Көмүлүөк оһохтоох намыһах, кыараҕас балаҕан. ☉ Маленькая, низкая юрта-балаган с печкой-камельком
Дарбааннаах күннэргэ хараҥа ыыспаҕа, үрэх баһыгар бүкпүт баайдар өндөҥнөһөн, дугдуҥнаһан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Тоҕус сыл ыыстаах ыыспаҕар хаайан олорон, сүмэбитин супту уулаатыҥ. Болот Боотур
Кыра-хара дьон түннүгэ-үөлэһэ суох чэҥнээх ыыспаларга олороллор. Эрилик Эристиин
2. Тириини ыыһыыр сир, оҥкучах. ☉ Помещение, яма для окуривания кожи
Ыыспа дьиҥ өйдөбүлэ тириини ыыһыыр оҥкучах диэн эбит. Багдарыын Сүлбэ
3
ыыс I 1 диэн курдук. Ыыспаны, буруону быыһынан Берлин үрдүк дьиэлэрин хороспут турбалара хайа арҕаһын курдук барыһан көстөллөр. С. Васильев
Хотугу тыал обургу буорах хараҥа ыыспатын Дьааҥы өрүскэ үүрэрэ. И. Бочкарёв
Икки өттүттэн төһөлүү киһи киирсэн иһэрин ким билиэй, туох барыта ыыспа, бүдүк-бадык ортотугар. ПИ КТ

туохт.
1. Улахан хайаҕас буолан, аһыллан харааран көһүн. ☉ Зиять большим черным отверстием
Дьиэ аана, түннүктэр аҥайан, кэлбит киһини ыйыстан кэбиһиэххэ айылаах харааран көстөллөр. Н. Якутскай
[Оҕотоойоп] командировкаҕа тахсыбыт киһи быһыытынан, гостиницаҕа кэлбитэ, ол дьиэлэрэ бу түннүгэ-үөлэһэ аҥайан көрүстэ. Софр. Данилов
Аан тутааҕын аллараа өттүнэн сабыыта тэллэйэн хаалбыта, аҥайан көстөр. Н. Павлов
Хаара астан, буһуруктуйа сырдаан эрэр халлааҥҥа котлован кураанахсыйан, чэки-курус буолан аҥайан көстүбүтэ. В. Яковлев
2. Тэлэччи аһылын. ☉ Распахиваться, раскрываться широко
Оһох кэннигэр аҥайан турар аанынан хотон никсик сыта аҥылыйар. С. Никифоров
Ол аҥайан көстөр суолунан туораабакка айаннатыҥ. И. Гоголев
Сотору буолаат, Нүүйэ үрэҕин үрдүк хайалардаах төрдө аҥайан көстөөт сүтэн хаалла. И. Никифоров
3. көсп. Даллайан баран, айаххын атан хамсаабакка тур (соһуйан, дьиибэргээн эҥин). ☉ Раскрыв рот, стоять неподвижно, как вкопанный (от испуга, удивления и пр.)
Бу киһи ойоҕун көрбөт. «Биэ кэннигэр баран эрэр, өрүһүй», — диэбиппин истибэт, аҥайан баран турар. Ойоҕо баран быһа тэптэрэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Федя соһуйбута, сүгэтинэн хатыҥы иккиһин далайан иһэн, тохтоон, аҥайан турбута. И. Федосеев
Кини бэргэһэтин кулгааҕын атытан эмиэ иһиллээн аҥайда. «ХС»
монг. ангай

аат.
1. Сарсыарда уонна киэһэ күүһүрэн кэлэр тымныы. ☉ Мороз (утренний, вечерний)
Будулҕан тумаҥҥа, чыгдааннаах дьыбарга Түүннэри-күннэри түрбүөтээн ытарга Түннүктүүн, үөлэстиин барыта доргуйар. П. Ойуунускай
Халлаан сырдаан, дьыбар күүһүрэн барда. Н. Заболоцкай
Киэһээҥҥи дьыбарга сыыдам таба туйаҕын тыаһа ыраахтан иһиллибитэ. «ХС»
Маннык сылгылары сарсыарда эрдэ уонна киэһэ хойут, атыннык эттэххэ, дьыбартан дьыбарга, күҥҥэ иккитэ аһатыллыахтаах. «Кыым»
2. көсп. Киһиэхэ куһаҕанынан дьайар туох эмэ (кэм, быһыы-майгы, олох о. д. а.). ☉ Что-л. отрицательно влияющее на человека, на его жизнь (от чего веет холодом); причина, источник дискомфорта
Тылын тамаҕыттан өйдөөтөххө, тыһыынча тоҕус сүүс отут аҕыс сыллаах дьыбар тыына кинини балачча хаарыйа түһэн ааспыт. Н. Заболоцкай
◊ Дьыбаргын таһаар - итии аһылыгы аһаан-сиэн, чэй иһэн тоҥмуккун аһар. ☉ Согреться горячей пищей, чаем
«Сэмэн, лэппиэскэтэ сиэ, үчүгэйдик аһаа, чэйдээ, дьыбаргын таһаар», - сымнаҕастык көрдөһөрдүү эттэ. Болот Боотур. Тэҥн. итиитэ киллэр. Дьыбар тэптэр түөлбэ. - көр дьыбаргын таһаар. Дьыбарын таһаар - киһи кэтэр эбэтэр утуйар таҥаһын сылыт, ириэр. ☉ Согревать одежду или постельные принадлежности (занесенные в помещение с холода)
Айаҥҥа аттаныаҥ аҕай иннинэ [таҥаскын] тэбээн-тубаан киллэрэн, дьыбарын таһаара түһээт, эмиэ болточчу таҥнан кэбиһэҕин эбээт. С. Тумат
п.-монг. дьиэбэр, дьибир

даҕ.
1. Тугу да истибэт эбэтэр саамай улахан тыаһы, саҥаны эрэ истэр. ☉ Глухой, тугоухий
[Мүлдьү таҥараттан көрдөһөр:] Айыы тойон, биһиги оҥоруубутун уларыт. Уларыт диибин - дьүлэйгин дуу, хайа үөдэҥҥин дуу? Суорун Омоллоон
Били дьүлэй буола оонньообутум, кырдьык, дьүлэй буолан хааллым дуу. С. Ефремов
«Нохоо! Тохтоо эрэ, дьүлэйгин дуу, тугуй? Ыйыталлар буолбат дуо, дьонуҥ ханна барбыттарай?!» - диэн [киирбит дьонтон биирдэстэрэ] көбүөлээтэ. ПНИ ДКК
2. көсп. Туох да быыһылаабат, ханан да быыһа-арда суох, биир кэлимсэ (хол., хабыс-хараҥа түүн). ☉ Сплошной, без отверстий; непроглядный (напр., о тьме, тумане и т. д.)
Дьүлэй түүн Ыас хараҥатынан Ыган тиийэн кэлбит. П. Тобуруокап
Мин истэбин - түҥ бараан түүн үөһүн Дьүлэй чуумпутун үргүтэн, Халҕан «хаачыгы-ыыр» тыаһыырын. М. Ефимов
Ол иһэн көрдөҕүнэ: Түннүгэ-үөлэһэ суох Дьүлэй тимир дьиэ Түҥнэри холоруктуу турар эбит. С. Васильев
[Сир тымырын уута] Төһө мөлүйүөн сыл буолла Чөлө суох Дөйө тоҥмут Дьүлэй буор анныгар Түһэн сыппытыҥ? «ХС»
3. көсп., поэт. Тугу да билиэн-көрүөн баҕарбат, туохха да кыһаллыбат, бүтэҥи. ☉ Ничем не интересующийся, замкнутый, бездушный, бесчувственный
[Кэччэгэй баай] Килэгир харах, Килиэдэ сирэй, Дьүлэй куҥ, Ньүдьү-балай, Улуу киһи! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аһынабын кулгааҕар куба буолбатах, Дууһатыгар тураах чохчойбут муҥнааҕын. Ол эрээри дьүлэй сүрэхтээх сыанаһыты Кэрэ кэрэтин туһугар аһынымыаҕыҥ! С. Данилов. Табаарыстарын тылын истибэт киһини дьүлэй суобастаах диэххэ сөп. А. Федоров
◊ Таас дьүлэй - адьас тугу да истибэт. ☉ Совершенно глухой (букв. глухой как камень)
Икки сыллааҕыта сайын уолум Эрбантей күрээн хаалбытын уонна кыыһым биир Бурхалей диэн киһини кытта хаайыыттан куотан хаалбыттарын иһин, тойонум Атен төбөбүн үлтү сынньан кэбиһэн, таас дьүлэй буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Харамайдартан барыларыттан сахсырҕа, улитка уонна муора сулуһа олох истэр дьоҕурдара суох таас дьүлэйдэр. ДьДьДь
Оҕуруктаах санаалаах Дэлиһиэй кинээс халыҥ халыымҥа ымсыыран Өкүүсэни алта уончалаах таҥхайа кырдьыбыт, таас дьүлэй, кэп-дьэбэр оҕонньорго кэргэн биэрэргэ быһаарынар. «ХС»
п.-монг. дьулей