побуд. от суккураа = сыпать что-л. тонкой струёй.

суккураа диэнтэн дьаһ
туһ. Саас күн …… дэриэспэ тааһы бүрүйбүт хаары суулларан суккуратта. Е. Неймохов
Кини тугу эрэ соһон суккуратан аҕалбытын тордоххо киллэрэллэр. В. Гаврильева

сыһ., кэпс. Наһаа сиэри таһынан; күүскэ. ☉ Очень, слишком; очень сильно
Ити төһөнү тоҕо-хайа көтүөх дьонуй, итинник бала аһыыр буоллахтарына. В. Яковлев
Бала иһэн Бадараан сирэйдэнэн Сыыҥа сыһылла, Сыраана санньылыйа, Суккуруур дууһата, Суккуруу сытарын Кэлбит эрэ кэлэйэ көрүө. «Кыым»
[Максим таайа] күүлэйгэ сылдьан баран дьиэтигэр ыалдьан кэлбит, бастакы киэһэтигэр төбөтүнэн бэрт буолбут, онтон устунан бала ыалдьан аҕыйах эрэ хонон хаалбыт. П. Филиппов
◊ Бала малааһын эргэр. – остуол хотойорунан астаах күндүлээһин. ☉ Обильное угощение (соотв. пир горой). Бала малааһыны тэрийдилэр

тыаһы үт. туохт.
1. Суккуруур тыыныҥ эрэ ордон сыт (хол., өлөн эрэр киһи туһунан). ☉ Находиться в предсмертном состоянии; еле дышать (о тяжелобольном)
Итэҕэс оҕо, үс-түөрт күн бырдыргыы сытаахтаан баран, өлөөхтөөбүт. Л. Попов
2. Туох эмэ иһиттэн баттаатахха тахсан кэл (убаҕас туһунан). ☉ Проступить наверх (о жидкости)
Өлбүт ньирэйи тыҥатын баттыалаатахха күүгэн бардыргыыр уонна өлүүскэлэрин ыккардыттан уу симэһин бырдыргыыр, тэһитэ баттанар курдук сымнаан хаалар. МСИ ССНьЫаУО

лотуок (иҥнэри суолах. Чочуйуллуохтаах соҕотуопка бэйэтин ыйааһынын көмөтүнэн станокка суккураан түһэн кэлэригэр эбэтэр чочуллубут дэтээл станоктан мунньуллар пуунҥа суккуратан түһэриллэригэр аналлаах.)

аат.
1. бот. Сүүрүгэ суох биитэр биллэр-биллибэт сүүрүктээх ууга (үксүгэр күөлгэ, көлүччэҕэ эҥин) үөскүүр күөх салахай хойуу араҥата. ☉ Тина, водоросли, плавающие в стоячей или малопроточной воде (напр., в озёрах, прудах)
Иккиэн күөл ньамаҕа бөҕөнү бүрүнэн, суккуруур дууһалара эрэ пиэрмэҕэ тахсан быыһаналлар. И. Семёнов
Саптыҥы күөх салахай спирогира — атын салахайдары кытта халыҥ гына үллүктэммит ньамаҕы үөскэтиһэр. КВА Б
Хлорелла диэн уу ньамаҕа оту анаан бүөбэйдээн үүннэрэн сүөһүгэ, көтөргө сиэтэллэрэ биллэр. ПАЕ ЭАБ
2. Бадараан, былыык уонна салахай булкуспута. ☉ Ил и водоросли, образующие в заболоченных водоёмах вязкую массу
Бу ааһар былыт албына, күөх далай көлдьүнэ, сытыган ньамах үөнэ, бадараан баҕата, дьэбэрэ дьиикэйэ, сыллаһар киһиҥ мин дуо? П. Ойуунускай
Муҥха хаһан да ньамаҕы, дьэбэрэни эрэ уобан, кубус-кураанах тахсыбытын өйдөөбөттөр. И. Гоголев
Хаастар муҥнаахтар аһыы-сии күөл ньамаҕар даадаҥнаһан киирдэхтэринэ, …… хоптолор сымыыттарын супту уулууллар. С. Тумат
ср. монг., бур. намаг ‘болото, топь’, монг. замаг ‘тина, водоросли’

туохт.
1. Үөһэттэн эбэтэр туох эмэ үрдүттэн аллара диэки түс, кутулун (убаҕаһы, бытархайы этэргэ). ☉ Литься, сыпаться, падать
Буор сыбах тохтон кыратык суккуруу тыаһаата. Амма Аччыгыйа
Таһаҕас бөҕөтө Таҥкыныы тоҕунна. С. Данилов
Дьиэлэр кырыыһаларыттан таммахтар тохтоллор. И. Федосеев
2. көсп. Туох эмэ биричиинэттэн, сылтахтан ханнык эмэ тэрээһин, үлэ былаана тохтоон хаал, сырыыптан. ☉ Срываться, прекращаться, нарушаться (о плане какой-л. работы, действия и т. д.)
Былырыын биир ый былаана тохтубут. Н. Лугинов
Биһиги испэктээкпит тохтор кутталга киирбитэ. «ХС»
Серпилин төннөн кэлиитигэр дьоммут өссө биир атаакалара тохтубут. К. Симонов (тылб.)
♦ Айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай көр айах I
Буор тохтор көр буор. Умнаһыттан буор тохтор (өс хоһ.). Икки ардыларынан уу тохтубат көр икки I. Охоноос Маппыайап уонна Луха Бэһиэлэйэп икки ардыларынан уу тохтубат доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Көлөһүнэ тоҕунна көр көлөһүн. Үгүс көлөһүммүтүн тохпуппут. «ХС». Тохтор хааннаах, быстар тыыннаах фольк. — киһи. ☉ Человек смертный (букв. имеющий кровь, которая проливается, имеющий дыхание, которое прерывается)
Кинээс да быстар тыыннаах, тохтор хааннаах буолуо. Амма Аччыгыйа
Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. Сөдүөт, аньыылаах-харалаах киһи, ити күнтэн ыла үүтүн тохпут оҕо курдук сырытта. Н. Кондаков

туохт.
1. Оргууй аҕай, барбах эрэ сүүр, сүүрт, таҕыс (хол., ууну, буруону этэргэ). ☉ Течь очень тихо, едва струиться (напр., о воде, дыме)
Аппаларынан, ходуһаларынан симик сүүрээн сыккыраабыта. С. Васильев
Хомурахтан нэһиилэ чочойон көстөр үөлэстэн буруо сыккырыыр. В. Протодьяконов
Манна дьүүктэ уута сүүрэр уонна хайаттан аллара сыккырыыр. «Кыым»
2. көсп., кэпс. Киһи аһыныах курдук, нэһиилэ сырыт, оннук көһүн. ☉ Выглядеть жалко, иметь жалкий вид
Күһүн киһилэрэ сыыйыллан, дьиэтигэр сыккыраан бараахтыыра, кыһын эмкэ сылдьар сураҕа иһиллэрэ. В. Яковлев
Харыйаан ууттан мэлийэн землянкатыгар бу сыккыраан киирдэ. А. Бродников
♦ Сыккыраан олор кэпс. — кыаҕа, сэниэтэ суох буол (хол., тиийиммэттүгэммэт олохтон). ☉ Испытывать нужду, жить в бедности, еле сводить концы с концами
Ол таайыҥ эрэйдээх нэһиилэ сыккыраан олороохтуур, кинини холбуур сатаммат. А. Софронов
[Бандьыыттар] ыаллары халаабыттара, төрүт даҕаны нэһиилэ сыккыраан олорор нэһилиэнньэ олоҕун өссө ордук огдолуппуттара. И. Аргунов
[Убайдаах саҥаспыт] бэйэлэрэ да инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан сыккыраан олордоллор, биир хомнуур тылы биһиэхэ эппэккэ, систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, …… үйэм тухары махтанабын. НЕ ТАО. Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ кэпс. — күүһэ-сэниэтэ эстэн, тыыннаах эрэ. ☉ Еле живой, едва дышит
Айыы Дьураҕастай бухатыыр ап-чарай ситимигэр хам сыстан, сөрөнүллэн баран, сыккырыыр тыына эрэ ордон көбүөхтүү сытар. Суорун Омоллоон
Панов тиэхиньик дьонунаан суол сорун-муҥун көрөн, ырыы бөҕөнү ыран, аччыктааһын бөҕөнү аччыктаан, сыккырыыр тыыннара эрэ Амур өрүс кытылын булбуттара. Н. Якутскай
Бааһырбыт Сивцев хараҥанан туһанан ойуурга түспүт, суолга тахсыбакка, тоҥуу хаарынан куоракка сыккырыыр тыына эрэ тиийэр. В. Чиряев. Ытаан сыккыраа — уһуннук, истибэтэллэр ханнык диэбиттии оргууй аҕай, иһиллэриһиллибэттик ытаа. ☉ Долго и тихо плакать, скрывая слёзы
Саргы сыттыга сытыйыар диэри ытаан сыккыраатар да, хайыай, сыыһаны көннөрүллүбэт. Күрүлгэн
Сиргэ умса түһэ сытан ытаан сыккыраатым, хомойбутум бэрт буолан, адьас оҕолуу марылаччы ытаан бардым. «ХС»
ср. алт., кирг. шыркыра ‘тихо журчать’, кирг. зиркирэ ‘струиться’, ДТС сарк ‘сочиться, вытекать каплями (о жидкости)’

I
туохт. эб.
1. Этиллэр предмеккэ сэнээн-кэлэйэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, презрительное отношение говорящего к предмету речи
Ийэм буола-буола. Бөрүкү ийэлээх буолан. Амма Аччыгыйа
Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
«Ынахтар да буолан, киһи саатыах сүөһүлэрэ», — ыанньыксыт кыыс саҥарар. «ХС»
Кини эмиэ улахан аҕай буолан! Софр. Данилов
2. Саҥарааччы атын киһи саҥатын хатылаан туран, сөбүлэспэт, утарсар, кыыһырар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие, возражение, негодование говорящего (с повторением чужих слов и выражений)
«Кырасыабай» буолан!.. Мин саҕалар бааллар ини... Амма Аччыгыйа
«Харчыта» буолан! Оҕолоргор ордорон биэрдэҕиҥ дии... Амма Аччыгыйа
[Дмитриев:] Доппуруос буолан, эмиэ атын идэтин булан. Бассабыыга чахчы буоллун да, бүтэртээн иһиэххэ буоллаҕа дии! С. Ефремов
3. Сэмэлээн, сиилэһэн, сүөлүргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, насмешку говорящего
Ытаан суккураан эрэргэ дылы буолан! Софр. Данилов
Тоҕо муодатай, тууһумсах табаҕа дылы буолан! Н. Заболоцкай
«Чуумпу кытыл» буолан, тугун муодатай. Атын аныгылыы ааты хайдах булбатах бэйэҕитий? С. Ефремов
4. Хомойуу, тууллайыы дэгэттээх баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает желание с оттенком недовольства, огорчения и негодования
Тохтообот буолан бу ардах. П. Тобуруокап
Биир эмэ балык хаппат буолан, тугун кыһыытай. «ХС»
«Оо, бу испиискэни ууга сытыйбат да гына оҥорбот буоланнар», — диэн баран, Чүөчээски турбахтыы түстэ. Суорун Омоллоон
5. Хайааһыны тас көстүүгэ эрэ, кубулунан оҥорууну көрдөрөр. ☉ Выражает кажущееся, притворное совершение действия
Кирисээн утуйбута буолан сыппыта. Д. Таас
Мин киниэхэ уруурҕаспыта буолан уулуннум. Н. Якутскай
Миша соруйан кэтэһиннэрэн, саҥата суох толкуйдаатаҕа буолан, төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
△ Хайааһыны барбах, аатыгар эрэ, көрүнньүк оҥорууну көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок совершения действия для вида и без особого результата
Оҕонньор дьиэ таһыгар ону-маны үлэлээбитэ буолан, си-дьүгээр олорбот этэ. Д. Таас
Онуоха эн барыаҥ буоллаҕа, өһөстөҕө буолан. Саха фольк. Ол үбү-харчыны булаары, Куйуурдаах оҕонньор биһикки үс сайын тухары, сирэйбитин хоруотанан, таллан куоҕас буоллаҕа буолан, хахаахтыы-хахаахтыы, ууга умсаммыт, көрдүү сатаан кээспиппит. Н. Павлов
II
туохт. ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и). Ваня, Коля, Сеня буолан от оҕустулар
□ Даарыйа эмээхсин, Микиитэ, Өлөксөй буоланнар күнүс балаҕаҥҥа үһүөйэҕин хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Уйбаныап, Дьөгүөрэп буолаҥҥыт бааһырбыт аттары чугас ыалларга илдьэ охсуҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кырысаан, Кынаачай буоланнар «Кыым» хаһыаты ааҕаллар, Өкүүчэ, Өлөөнчүк буоланнар «Үөрэх ыҥырыытын» ыллыыллар. Күннүк Уурастыырап
2. Төрүөт салаа этиилэри эбэтэр төрүөт суолталаах араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения оборотов или придаточных предложений причины (из-за, из-за того что, потому что)
Ньукулай Тогойкин баар буолан, кинилэр баччааҥҥа диэри тулустулар. Амма Аччыгыйа
Онно киһи суох буолан, Ньамахтайы начаалынньык оҥорбутум. Эрилик Эристиин
Киэҥ сиринэн кэрийбит, киһисүөһү ортотунан сылдьыбыт буолан, араас адьынакка ыллартарарым. «ХС»
Кини бу алааһын, өтөҕүн олус таптаабыта бэрт буолан, онно сынньалаҥнык олорон, бу Манчаары курдук үчүгэй оҕону иитэн, улаатыннаран, үчүгэй киһи оҥорорго улахан баҕалаах этэ. МНН

туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи быраҕаттаа, тамнаа, тох. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л. Кукушкин …… эмискэччи тас таҥаһын устан ороҥҥо ыһан кэбиһээт, оһоххо иттэ барар. Амма Аччыгыйа
Маайа …… үргээбит отун ыһан баран ытыһын сотунна. Эрилик Эристиин
Сэбирдэхтээх хаппыт от сыатын хаарга ыспыттар ахан. Н. Борисов
△ Туох эмэ бэрээдэгин кэс, алдьат, үрэй, үрүө-тараа ыыт. ☉ Приводить что-л. в беспорядок, раскидывая, разбрасывая, растрёпывая
Баттаҕым күдэригин Тыал ыһара харса суохтук. И. Гоголев
Ол эн булуоҥ дуо? Хата, түөрэ чүүччэйэн, барыны бары кыладыапканы биир гына ыстыҥ ини. Далан
Ньукуу эмиэ кэннин хайыспыта: «Эмиэ баттаҕын ыспыт. Куйаас бөҕө. Сынньаныахха». «ХС»
2. Ибиир, бырдаҥалат, ыһыахтаа (хол., ууну). ☉ Разбрасывать капли, брызгать, окроплять
Буораҕы ууга суурайан ньирэйигэр иһэрпитэ, кириэһи сууйбут уунан эмиэ ыспыта. Ньирэй өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ыадаҕар былыттар ыаһыран, ыанньыйан, Ыаҕастаах уунан сир түөһүн ыстылар. Эллэй
Илиитин таһынан уутун ыһаат, …… тыраахтарын диэки суһаллык хааман сукулдьуйа турбута. Н. Габышев
Күөлгэ саба сырсан киирэн, ыаҕаһынан, чаанньыгынан, хортууһунан уу баһан таһааран, уокка ыстылар. «ХС»
3. Сиэмэни буорга биир-биир таммалатан түһэрэн олорт. ☉ Разбрасывая, заделывать семена в почву, сеять, сажать
Өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран моонньоҕон уга бытыгырыыр. Ким да ыспатаҕын, үүннэрбэтэҕин үрдүнэн. Далан
Сииктээх сири тиэрэн Толуу бөдөҥ сиэмэни ыстаххына, — Ылыаҥ үрдүк үүнүүнү. А. Абаҕыыныскай
Төҥкөйөн буору хам тутан көрбүтэ — ыһарга сөп буолбут эбит. П. Егоров
Сиэмэ бөҕөнү сиэйэлкэнэн ыспыттара сириэдийэ үүннэ. Нор. ырыаһ. Бааһына, сэрэйбит курдук, кырдал өттө адьас куурбут
Сибилигин да ыспытынан бар. «ХС»
4. Тугу эмэ чаас-чааһынан араартаа, үрэй (өрөмүөннээри эбэтэр алдьатан). ☉ Разъединять, разбирать что-л. на составные части (в целях ремонта, разрушения). Массыынатын ыһан туруорар
□ [Тайах чуучалатын] ыһан көрбүттэрэ — быһыытын-таһаатын үтүгүннэрэр мас каркааска тиирэ тардыллыбыт этэ. ВПВ ИК
5. көсп. Тугу эмэ (хол., билиини, сонуну) киэҥник тарҕат, биллэр. ☉ Делать известным, доступным многим (напр., знания), доводить до сведения многих (напр., слухи, известия), распространять
Үтүө сигилигин …… Сылдьыбыт ыалым аайы Ырыа гынан ыһыам. Саха фольк. Некрасов «өйдөөҕү, үтүөнү, үйэлээҕи» бар дьоҥҥо ыһарга ыҥырар. Амма Аччыгыйа
Санаабытын салгыҥҥа ыһа сылдьар, билбитин биэс сиргэ тарҕатар киһи буолбатах. И. Федосеев
Дьэ, маннык түҥкэтэх сиргэ билиини-көрүүнү ыһа сүүрбэ саастаах Василий Иванович кэлбитэ. «ХС»
6. көсп. Хойуутук төрөө-үөскээ, олус элбээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Заводиться в большом количестве, размножаться, плодиться (напр., о насекомых)
Быт бөҕө ыста, Кумаар бөҕө тутта, Кир бөҕө сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Сиик, таммах тэллэйдээх Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыылара. С. Васильев
Илиим устун кыһыл ымынах ыһан кэбиспит. Хомус Уйбаан
7. көсп. Туох эмэ олохтоммут бэрээдэгин, хаамыытын кэс, тохтот. ☉ Нарушать установленный порядок, прекращать ход, течение чего-л., срывать что-л. Горбачёв Сэбиэскэй Сойууһу аҕыйах сыл иһигэр ыһан кэбиспит үтүөлээх үһү. ЭКС АА
Баайдар …… мунньаҕы ыһан кэбиһэн бараннар, уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Уочараты ыһаайаҕыт, оргууй үмүөрүһүҥ! «ХС». Клавдия Константиновна олоҕун аргыһын сүтэрэр хомолтолоох, аһыылаах кэмигэр, аҕалара сөбүлээн дьарыктаммыт дьарыгын ыһарга санаата буолбатаҕа. «Саха с.»
8. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) буоларга-буолбакка, толкуйа суох, мээнэмээнэ бараа, ыскайдаа. ☉ Тратить бездумно в большом количестве, проматывать (напр., деньги)
Эн этэргинэн, баайбытын барытын киһиэхэ ыһан баран, бэйэбит халлааҥҥа айахпытын атыыһыкпыт дии. А. Софронов
Маннык баҕайыга ким ойох кэлэ тардар үһүө: баайын, үбүн сылдьыбыт сирин аайы ыһан кэбиһэр киһиэхэ. Н. Неустроев
Үстүү сүүһү ыһар үбэ суох киһибин мин. Амма Аччыгыйа
♦ Буор ыспат — саба тутуллубат, кистэммэт, умнуллубат, өтөрүнэн син биир өтөн, биллэн тахсыаҕа. ☉ Не поддаваться чьему-л. негативному влиянию, быть непотопляемым, проявляться, выступать, несмотря ни на что (букв. не засыпать землёй)
Норуот күүһүгэр буор ыспат (өс хоһ.). Туруммут норуот Буор ыспат сүдү күүһүгэр Сүрбүн баттатан Сөҥөн тураммын, Улуу дойдубун санааммын күлүм гынабын. С. Данилов
«Сэрии үрдүнэн буор ыспат» диэн саха өһүн хоһооно баар. Бар дьон, биһиги бары, санаабытын түмэммит, бэйэбит былааспытын көмүскээтэхпитинэ, биһигини ким да, туох да кыайыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
Итии уунан саба ыспыт курдук — тымныы уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Иванов …… этэтэ бүтүннүү, итии уунан саба ыспыт курдук, дьырылаата. М. Доҕордуурап. Күдэҥҥэ ыс — сир үрдүттэн суох оҥор, букатыннаахтык эс, мэлит, күдэҥҥэ көтүт. ☉ Уничтожить бесследно, стереть с лица земли, изжить, истребить
Өстөөҕүҥ өлүгүн Күдэҥҥэ ыһаргар, Баай-фашист баандатын барыыргар — Туох да күүс эйигин туппатын, Туох да күүс иннигин ылбатын! Эллэй
Муспуту күдэҥҥэ ыһаары Муос, туйах тоһуйа көрсөҕүн. А. Чугунов
Күн-ый (ый-күн) ыһыаҕын (ыһыаҕа гынан) ыс — ый-күн (күный) ыһыаҕа гын (оҥор) диэн курдук (көр ый-күн). [Чаарчахаан Моҕуһу] этин эттээн күн-ый ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Көтөр-сүүрэр Көҥсүгэ оҥордо, Ый-күн ыһыаҕа ыста. П. Ойуунускай
Тыалга быраҕар (ыһар) көр тыал. [Туоскун — Оҕотоойопко:] Мин тылбын тыалга ыспаппын билэр буолуохтаахтар. Софр. Данилов
Тыл да аҥаарын Тыалга ыһаайаҕын! П. Тобуруокап
Тымныы уунан саба ыспыт курдук — <тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Ону истэн Өкүүсэ сык гына түстэ. Эт-этэ барыта тымныы уунан саба ыспыт курдук буолла. Эрилик Эристиин. Ыһар буор (кумах) курдук (кэриэтэ) — олус, ыһыллар элбэх, дэлэй. ☉ соотв. как грязи
Хараан түүннэргэ бырдах, ыһар буор курдук, хойдор. Н. Заболоцкай
Куобах куруутун баар булка киирсибэт. Эмискэ ыһар буор курдук үөскээн элбээн-дэлэйэн ылар. С. Юмшанов
Мэйиктэр олус диэн киэҥ сиринэн тайаан тарҕаммыттар, ыһар кумах кэриэтэ үксээбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Ытык ыс — эргэр. 1) улаханнык ыалдьыбыт киһи туһугар көрдөһөн сүөһү хаанын өлбүт сылгы үрдүгэр ыс. ☉ Обрызгивать кровью скота конную скотину, умерщвлённую в качестве жертвы духам за душу больного
Ньоҕурук иирээн төрдүгэр ытык ыспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап; 2) кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык, убаастабыллаахтык сыһыаннас. ☉ Уважительно относиться к кому-л. [Маайака:] Биэлэйдэр диигит, үөдэн сах диигит дуу, арай олор кэллиннэр, миэхэ ытык ыһыахтара үһү дуо? А
Софронов. Илиилэрин иһигэр киллэрдэхтэринэ, ытык ыспаттара биллэр. «ХС»
◊ Бурдугу ыс көр бурдук
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Бурдугу ыспыппыт — Үүммүт да үүммүт. Эллэй. Саба ыс — олус хойуутук үөскээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве, плодиться (напр., о насекомых)
Аат харата суккураан, Уолан бардылар көлүкэлэр, Дөлүһүөн хатыыта бэл хатта, Түүлээх үөн саба ыста. Р. Баҕатаайыскай. Ыһар массыына — сиэмэни уонна уоҕурдууну ыһан тарҕатарга аналлаах тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар массыына. ☉ Сельскохозяйственная машина для посева семян и внесения удобрений в почву, сеялка
Улахан бөһүөлэк ортотугар …… Ыһар массыына дьардьамата Ырыттан, Үрэллэн тураахтаата. С. Васильев
Ыһыах ыс көр ыһыах. Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Маннык үчүгэй кэм эргиллибитин кэннэ хайдах ыһыах ыспат буолуохпутуй?! С. Никифоров. Билиҥҥи сахалар саныылларынан, Эллэй Боотур аан бастаан ыһыах ыспыта. ВВЕ СТИ
ср. др.-тюрк. сач, чеч, йас ‘сыпать, рассеивать, разбрасывать’