ааттаскөрдөс диэнтэн хай
аата. Ону [дьону ытыалааһыны] барытын ийэлэрэаҕалара, ойохторо-оҕолоро, уруу-хаан дьонноро көрөн, айманыы, ытаһыы, ааттаһыы-көрдөһүү — икки атахтаах тулуйбат аймалҕана буолбута. П. Ойуунускай
Суланыы-кэлэнии, эрэннэрии, ааттаһыы-көрдөһүү — туох да абыраабатаҕа. В. Яковлев

аат. Туохха да астыммакка, мэлдьи сулана-кэлэнэ сылдьар киһи. ☉ Постоянно ноющий, всегда чем-л. недовольный (человек), нытик, капризуля, привередник
Дьон саллан, сылайан барбыттара, кыҥкыйдааччылар да бааллара. И. Бочкарев. Кини кыҥкыйдааччылары таптаабат, хараҕы баайааччылары тулуйбат этэ. ОТК

көр чоҥкуччу
Чакыр кыыһа чаҥкыччы көрөн хаалбыт үһү (тааб.: мутук онно). Күһүҥҥү түүннээҕи хаһыҥнарга чаҥкыччы кырыаран баран, араастаан суламмыт-кэлэммит, кинээһи кыраабыт, сааммыт. И. Гоголев
Чаҥкыччы көрбүт түннүктэрдээх, буор сыбахтаах икки балаҕан самнаһан тураллар. Болот Боотур

эрэннэр диэнтэн хай
аата. Суланыы-кэлэнии, эрэннэрии, ааттаһыы-көрдөһүү — туох да абыраабатаҕа Кылбановскайы. В. Яковлев
Андаҕардар …… уонна атын эгэлгэ эрэннэриилэр — Дьиктитэ диэн баар эбээт — Тыл үөскэппит оҕолоро. С. Тарасов
Сымыйа эрэннэриилэринэн кыыс өйүн булкуйа сатаата. Н. Габышев

туохт.
1. Киһи дууһата долгуйар, уйадыйар гына ыллаа, туой, саҥар. ☉ Петь, говорить, звучать задушевно, чувственно, волнующе
Эр бэрдэ биир кыыска Иэйэрэ-туойара, ааттаһа, ардыгар уордайа. С. Данилов
Иэйэртуойар нарын куолас, чараас түү кынаттарынан тайаарбахтаан кэлэн, Дэнаган сүрэҕин ыгыта кууспаҕалаата. А. Федоров. [Хабдьы] ыҥырар, иэйэртуойар саҥата, бэрт хойуу, бэрт омуннаах: эбэ-эбэ-эбэ, эбээх-эбээх! Н. Заболоцкай
Этигэн тыллаах хомус иэйэтуойа этэрэ, эккэ-хааҥҥа иҥэрэрэ бэрт элбэх. С. Федотов
2. Улаханнык саҥа таһааран ытаа-соҥоо, сулан-кэлэн. ☉ Громко причитать, оплакивать кого-л., плакать по кому-л.
Бу киһиэхэ биэримэ диэн, ааттыы, иэйэтуойа сатаан кэбистим. Н. Неустроев
Көмө таһааралларыгар, ийэтэ Өрүүнэ инчэҕэй эттээх тулуйбатынан иэйдэ-туойда. Болот Боотур
Аан Далбар эмээхсиэн, уоскуй... Тыынар, тыыммат барыта сандал күн барахсаны Ыллыы көрсөллөр, Ыллыы атаараллар, Күн көрөрүгэр суланар-кэлэнэр, иэйэр-туойар айыылаах буолуо. И. Гоголев
Хаайыылаах дьоннортон сорохторо тоҥон, үлүйэн иэйэр-туойар хаһыылара иһиллэр. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Күүстээх уокка ууруллан олус итий, паардан, булдьугураа, тэбиэлээ (хол., убаҕас туһунан этэргэ). ☉ Кипеть, бурлить (от сильного нагрева — о жидкости)
Сылабаар оргуйан сылаас паарынан сырдьыгыначчы тыыммахтаата. М. Доҕордуурап
Үлэ-хайҕал, албан аат, Дьэ ол иһин, доҕорбут, Бүгүн күндү саламаат Оһох аайы оргуйбут. П. Тулааһынап
2. көсп. Эмискэ кыынньан, кыыһыран тур. ☉ Вспылить, вскипеть, кипятиться
Бэйэм алтан олгуйдуу Бидиличчи оргуйан барыах курдугум. И. Гоголев
Хаана оргуйда, чабырҕайдарын тымырдара күүрэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
3. көсп. Будулуй, будулуйан таҕыс (хол., күүстээх туманы, буруону этэргэ). ☉ Клубиться, подниматься клубами, расстилаться в виде густого тумана (напр., о пыли, дыме)
Сулана-кэлэнэ, Суудайа олордоҕуна …… Күлүк көстүбэт Күдэнэ оргуйда. П. Ойуунускай
Бүгүҥҥү Дьокуускай куората Туманнаах дьыбара оргуйда. Тэлэллэр уулусса туората Быспакка дьонунан туолуйда. С. Васильев
♦ Оргуйан тур кэпс. — эмискэ кыыһыран, тымтан тур. ☉ Выйти из себя, вспылить
Чуумпу баҕайытык олорбута дии. Туохтан оргуйан турда? НАГ ЯРФС II
ср. кирг. оргу ‘бить ключом, бурлить (о воде); вздыматься; взбрыкивать’, монг. орги ‘бить ключом, литься ручьём, кипятить’

1. аат. Сайын уһун куйаас кэмигэр саҕах, халлаан буруолаах курдук буолан тунаарыйан көстүүтэ эбэтэр кыһыҥҥы улахан тымныыга туманнырыыта; буор-сыыс, буруо о. д. а. хойуутук көтүүтэ. ☉ Марево во время длительного летнего зноя или туман из-за сильных морозов зимой; густой дым, пыль и т. д. Орто дойду дуолана Сулана-кэлэнэ Суудайа олордоҕуна …… Күлүк көстүбэт Күдэнэ оргуйда. П. Ойуунускай
   Инники кирбии хара күдэнэ арыый дьэҥкэрдэ. Т. Сметанин
   Эдьиийдэриэм, кэрэ кыыс Кими көһүтэрий? Суолга күдэн көтөрүн Тоҕо кэтэһэрий? С. Данилов
2. даҕ. суолт.
3. Буруоҕа маарынныыр, буруотуҥу (салгын күдэннэнэн, былыт, буор көппүтэ буруоҕа маарыннаан көстүүтэ о. д. а.). ☉ Похожий на дым, как дым (о воздухе, облаках, пыли и т. п.)
   [Этиҥ] Күдэн былыт үктэллээх, Итир былыт илдьиттээх, Дугуй былыт олбохтоох. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тыраахтар] Көхсүн иһиттэн Көҕөччү хара Күдэн буруонан Күллүргэччи тыынар. Саха фольк.
4. Улахан, модун (кыах, күүс-уох). ☉ Мощный, сильный
   Оок-сиэ дуо, оҕолоор! Күтүр дьаалы [арыгы] Күдэн күүһүн, Орулуур уоҕун, Мэнилийэр бэрдин эбитин! Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Ыччатым] Туспа дойду Торҕон дуулаҕалара Күөнтүүр күннэригэр …… - Уоттаах харахтарын умсары көрдөрөөр, Күдэн күүстэрин Көтүрүтэ охсоор. С. Зверев
   ♦ Күдэҥҥэ көт — күдэҥҥэ көппүт диэн курдук (көр көт I)
   Ардыгар ити курдук киһиттэн сылтаҕа суох тыалар умайаннар, айылҕа мөлүйүөнүнэн баайа күл-көмөр буолар, күдэҥҥэ көтөр. Амма Аччыгыйа
   Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй
   ◊ Күдэн куйаас — улахан куйаас, өҥүрүк куйаас. ☉ Сильный зной, нестерпимая жара. Эгэй, чэ дуу! Саҥа дьыл салалынна, Үтүө дьыл өҥөйдө, Унаар куйаас оонньоото, Күдэн куйаас көрүлээтэ. Саха фольк. Күдэн туман — хойуу туман. ☉ Густой клубящийся туман
   Күдэн туман Күүскэ көттө, Күлэр күммүт Көмүлүннэ. Күннүк Уурастыырап
   Кыараҕас муус түннүктэр ононманан күдэн туманынан үрэ тураллар. Күндэ. Күдэн үп (баай) — барамматхороммот үп (баай), халыҥ баай. ☉ Неиссякаемое, чрезмерное богатство
   Күдэн үппүн күр баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харысыһар буоллахпына, Хайдах ама табыллыай? Күннүк Уурастыырап
   ср. монг., бур. күдэр, хүдэр ‘сильный, крепкий’, монг. күдэн ‘пыль, мгла’

туохт. эб.
1. Саҥарааччы ыйытан, билиэн баҕаран мунаарарын, кыратык сэрэхэдийэн интэриэһиргиирин көрдөрөр (ыйытар интонациялаах, ыйыт. солб. ааттардаах этиигэ аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает желание говорящего узнать причины, мотивы уже совершенного или предстоящего действия с оттенком недоумения и настороженности (употр. с прич., сочетается с вопросительными мест. в вопросительных конструкциях)
«Дьонум миигин хайдах көрсөллөрө буолла?» — дии саныыр. А. Софронов
Эппиэтин хаһан ыытара буолла? Д. Таас
Ол Ньуукка үөрэҕин быраҕан, тыаҕа тоҕо тахсыбыта буолла? С. Ефремов
△ Баҕайы эбиискэни кытта сэргэстэһэн суолтатын күүһүрдэр (бу түбэлтэҕэ кэпсиирэҕэ сыстыан сөп). ☉ При сочетании с частицей баҕайы значение 1 усиливается еще более
Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
«Төһө дириҥ баҕайы буолла?» — диэбитэ кинилэртэн биирдэстэрэ, иһиллэр иһиллибэттик. Д. Таас
2. Этиллэр хайааһын саҥарааччыга кэпсэнэр предметэ биллибэтин, ардыгар, мунаарыы дэгэттээх көрдөрөр (ыйытар интонацията суох тут-лар). ☉ Выражает неизвестность для говорящего предмета речи, действия, иногда с оттенком недоумения (употр. без вопросительной интонации)
Төһө өр турбута буолла, арай биирдэ тулатын көрүммүтэ ким да суоҕа. Н. Лугинов
Төһө өр буолта буолла, биирдэ өйдөнөн кэлбитэ — сөһүргэстээн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
«Эн даҕаны хайдах киһи эбитиҥ буолла», — Үүйэ Эльвираны өйдүү түстэ. Л. Попов
Баар буолуохтаах. Тиэтэйэн тугу-тугу уктубутум буолла. Н. Заболоцкай
3. Саҥарааччы урут буолбут хайааһынтан сылтаан суланарын-кэлэнэрин, кэмсинэрин көрдөрөр. ☉ Выражает сожаление, сетование, большое недовольство говорящего по поводу совершенных действий
Хайдах мин урут баай батталын бу курдук дьэҥкэтик өйдөөбөтүм эбитэ буолла. Н. Павлов
Абааһы баара, тоҕо эмиэ ылбытым буолла. В. Яковлев
Сүрдээхтик эрэйдэнэрим, санааргыырым, ытыырым, тоҕо холкуоска тахсан сордонноҕум буолла диэн. С. Ефремов
4. Билигин ааспыт кэмнээх туохтуурдары кытта билиэн баҕарыы дэгэттээх сэрэйиини көрдөрөр. ☉ С глаголами недавнопрошедшего времени выражает предположение с оттенком желания узнать о происходящем
Ол кэтэрдэригэр уот түрүтэ сиэбит баастара төһө эрэ ынырыктык ыарыйдылар буолла! Софр. Данилов
Сылластыгас Сүөдэркэ хайдах эрэ киһиргээтэ буолла. Н. Якутскай
Туох ааттаах тоҥ иҥиирдээхтэр Тутустаххыт буолла?!! П. Ойуунускай
Көһөр да улахан эрэйдээх, туох-туох дойдуга анаатылар буолла. С. Ефремов
5. Хайааһын көрүнньүк, сымыйа, кубулунуу майгыннааҕын көрдөрөр. ☉ Выражает кажущийся, мнимый характер действия
Кыра Хабырыыс иһигэр улахан хоргутуулаах эрээри, күлбүтэ буолла. Эрилик Эристиин
Мила хантас гынна. Аһаҕас сытар кэниспиэгэр умса түһэн суруйбута буолла. Н. Лугинов
Кэмниэ кэнэҕэс, сыыр анныгар ыкса тиийэн кэлбиппит кэннэ, дьиэ «манабыла» үрэн ньаҕырҕаабыта буолла. «ХС»
6. Билиҥҥи бириэмэҕэ туохтуурдары кытта хайааһын билиҥҥи туругун, инникитэ быһаарыллыбытын көрдөрөр. ☉ Выражает неизбежность данного состояния кого-чего-л. или в чем-л., предрешенность действия
Алыы бүтүүтүн саҕана тайах субу-субу тохтоон, ыттыын охсуһар буолла. Т. Сметанин
Оҕонньор Уйбааскыны илдьэр буолла. Л. Попов
Элбэхтик этиппэтэҕэ — барсар буолла. «ХС»